خط سلامت: بعضی افراد پس از تجربه ای دردناک، از تغییر در روابط، اولویت ها و نگاهشان به زندگی می گویند. روانشناسی این تجربه را «رشد پس از تروما» می نامد؛ اما رشد، نتیجه قطعی رنج نیست و هیچ فرد آسیب دیده ای موظف نیست قوی تر شود.
به گزارش خط سلامت، همه افراد پس از یک اتفاق سخت، مسیر یکسانی را طی نمی کنند. بعضی برای مدتی با ترس، اندوه و اختلال خواب روبه رو می شوند؛ بعضی به تدریج به زندگی روزمره بازمی گردند و بعضی نیز در کنار رنج، تغییرات مثبتی در خود احساس می کنند.
ممکن است فرد بگوید: «کاش آن اتفاق هرگز نمی افتاد، اما حالا بعضی چیزها برایم معنای دیگری دارند.»
این جمله به معنای خوب بودن حادثه نیست. گاهی فرد در مسیر سازگاری، رابطه تازه ای با خودش، دیگران و آینده پیدا می کند؛ تجربه ای که در پژوهش ها با عنوان رشد پس از تروما بررسی می شود.
رشد پس از تروما یعنی چه؟
رشد پس از تروما به تغییرات مثبت روانشناختی اشاره دارد که بعضی افراد در جریان مواجهه با پیامدهای یک تجربه بسیار دشوار گزارش می کنند. تاکید این مفهوم بر فرایند کنار آمدن با بحران است، نه مفید بودن خود حادثه.
در یک گفت و گوی فرضی، فرد می گوید:
ـ دکتر، هنوز از اتفاقی که افتاده ناراحتم، اما دیگر آدم قبلی نیستم.
ـ چه چیزی تغییر کرده؟
ـ قبلا کمک خواستن برایم سخت بود. حالا می فهمم لازم نیست همه چیز را تنهایی تحمل کنم.
چنین تغییری ممکن است برای فرد مهم باشد، حتی اگر هنوز خاطرات دردناک یا اضطراب داشته باشد. گزارش رشد به تنهایی، نشانه پایان یافتن مشکلات نیست.
آیا تروما انسان را قوی تر می کند؟
دکتر مریم سامانی- متخصص تروما و آسیب های روانی - می گوید: نمی توان چنین نتیجه ای را برای همه پیش بینی کرد. رویداد آسیب زا ممکن است پیامدهای روانی جدی داشته باشد و بعضی افراد به درمان و حمایت طولانی نیاز پیدا کنند.
پس از حادثه، احساس ترس، غم، خشم یا دشواری در تمرکز و خواب می تواند رخ دهد. در بسیاری از افراد این واکنش ها به مرور کاهش پیدا می کنند، اما در برخی ادامه می یابند.
جمله «این اتفاق حتما تو را قوی تر می کند» ممکن است فشار تازه ای ایجاد کند. فرد علاوه بر درد، نگران می شود که چرا هنوز رشد نکرده است. بهبود یافتن، ادامه دادن زندگی و دریافت کمک، بدون تبدیل شدن به فردی متفاوت نیز ارزشمند هستند.
رشد پس از تروما در چه زمینه هایی دیده می شود؟
در الگوی شناخته شده این مفهوم، پنج حوزه مطرح است: روابط با دیگران، امکان های تازه زندگی، احساس توانمندی شخصی، قدردانی از زندگی و تغییرات معنوی یا وجودی. این حوزه ها چارچوب پژوهشی هستند و تجربه همه افراد دقیقا در آنها جای نمی گیرد.
روابط نزدیک: فرد ممکن است راحت تر کمک بخواهد، صمیمیت بیشتری تجربه کند یا برای رابطه های حمایت کننده اهمیت بیشتری قائل شود.
اولویت ها و فرصت ها: گاهی بحران باعث بازنگری در مسیر کار، تحصیل یا شیوه زندگی می شود. تصمیم های تازه باید با فرصت و بررسی گرفته شوند.
توانمندی شخصی: فرد ممکن است احساس کند منابعی برای مواجهه با دشواری ها دارد که قبلا آنها را نمی شناخت.
قدردانی از زندگی: وقت، سلامت یا لحظات معمولی ممکن است ارزش بیشتری پیدا کنند.
معنا و باورها: بعضی افراد باورهای قبلی را بازبینی می کنند. این تغییر لزوما به معنای مذهبی تر شدن نیست.
تفاوت رشد، بهبود و تاب آوری چیست؟
این اصطلاح ها به تجربه های مرتبط، اما متفاوت اشاره دارند. بهبود بیشتر به کاهش علائم و بهتر شدن عملکرد مربوط است. تاب آوری معمولا برای توصیف حفظ یا بازیابی سازگاری در برابر دشواری به کار می رود.
رشد پس از تروما بر تغییرات مثبتی تمرکز دارد که فرد آنها را فراتر از وضعیت پیشین خود می بیند. با این حال، مرز این مفاهیم در زندگی واقعی همیشه روشن نیست.
لازم نیست فرد تجربه اش را در یکی از این دسته ها قرار دهد. مهم تر این است که اکنون چه نیازهایی دارد و چه چیزی به زندگی او کمک می کند.
آیا احساس رشد همیشه تغییر قابل اندازه گیری است؟
بخش زیادی از پژوهش های رشد پس از تروما به گزارش خود افراد متکی است. احساس «تغییر کرده ام» با تغییری که از مقایسه وضعیت پیش و پس از حادثه اندازه گیری می شود، همیشه یکسان نیست.
یک مطالعه آینده نگر نیز این تفاوت میان رشد ادراک شده و تغییر اندازه گیری شده را بررسی کرده است. بنابراین، نباید از گزارش رشد نتیجه گرفت که فرد حتما در همه زمینه ها بهتر شده یا دیگر نیاز به درمان ندارد.
چگونه از فرد آسیب دیده حمایت کنیم؟
اولویت، شناخت نیاز فعلی فرد است. ممکن است به امنیت، کمک عملی، استراحت، شنیده شدن یا درمان نیاز داشته باشد.
به جای «باید از این اتفاق درس بگیری»، می توان پرسید: «الان چه کمکی برایت مفید است؟» یا گفت: «لازم نیست همین حالا درباره اش حرف بزنی.»
گوش دادن بدون قضاوت، احترام به مرزها و پرهیز از مقایسه رنج افراد، زمینه حمایت را فراهم می کند. معنا دادن به تجربه باید با انتخاب و آمادگی خود فرد پیش برود.
چه زمانی کمک تخصصی اهمیت دارد؟
کابوس، یادآوری ناخواسته حادثه، اجتناب، آماده باش مداوم یا تغییرات شدید خلق، به ویژه وقتی زندگی روزانه را مختل می کنند، نیازمند بررسی هستند. برای دریافت کمک لازم نیست منتظر گذشت زمان مشخصی ماند؛ تشخیص اختلال استرس پس از سانحه را متخصص انجام می دهد.
هیچ کس موظف نیست از رنج خود داستانی الهام بخش بسازد. بعضی افراد تغییرات مثبتی پیدا می کنند و بعضی هدفشان بازیابی آرامش است. هر دو مسیر شایسته احترام، حمایت و رسیدگی هستند.