دماوند با قرار گرفتن در فهرست ۱۰۰ میراث برتر زمین‌شناختی جهان، جایگاه خود را در میان برجسته‌ترین پدیده‌های طبیعی زمین تثبیت کرده است.
به گزارش همشهری آنلاین، دماوند، بلندترین قله ایران و یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای طبیعی کشور، این‌بار در عرصه‌ای فراتر از مرزهای ایران مورد توجه قرار گرفته است. این کوه آتشفشانی با قرار گرفتن در فهرست ۱۰۰ میراث برتر زمین‌شناختی جهان، جایگاه خود را در میان برجسته‌ترین پدیده‌های طبیعی زمین تثبیت کرده است؛ افتخاری که اهمیت علمی و ضرورت حفاظت از این میراث طبیعی را بیش از پیش یادآوری می‌کند.
یک زمین‌شناس و استاد مرکز زلزله‌شناسی کشور در این باره به همشهری می‌گوید: «این قله بلندترین کوه ایران و یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین آتشفشان‌های منطقه غرب آسیاست. دماوند یک سامانه آتشفشانی فعال محسوب می‌شود، اما در حال حاضر نشانه‌ای از قرار گرفتن آن در مرحله فورانی وجود ندارد.»
مهدی زارع با بیان اینکه شکل‌گیری سامانه آتشفشانی دماوند از حدود ۲ میلیون سال پیش آغاز شده است، می‌افزاید: «سنگ‌های آتشفشانی که در اطراف این قله و محدوده پلور و جاده هراز دیده می‌شوند، از شواهد فعالیت‌های آتشفشانی این منطقه هستند. این سنگ‌ها که عمدتاً رنگی تیره دارند، حاصل فعالیت‌های ماگمایی و خروج مواد آتشفشانی در دوره‌های گذشته‌اند. برآوردها نشان می‌دهد دمای ماگمای مرتبط با این سامانه حدود هزار و ۳۷۰ درجه سانتی‌گراد بوده است.»
این زمین‌شناس با اشاره به شرایط زمین‌ساختی منطقه توضیح می‌دهد: «شکل‌گیری دماوند با تحولات زمین‌شناختی البرز مرکزی و ایجاد شرایط مناسب برای صعود ماگما و خروج گدازه‌ها ارتباط دارد. تعیین سن آخرین فوران این آتشفشان با قطعیت کامل امکان‌پذیر نیست، اما شواهد زمین‌شناختی فعالیت‌های فورانی آن را به دوره‌های گذشته از جمله حدود ۲۴ هزار سال پیش نسبت می‌دهند. همچنین شواهدی از فعالیت‌های احتمالی در دوره‌های نزدیک‌تر از جمله حدود ۳ هزار و ۲۰۰ سال پیش مطرح شده است.»
او در ادامه با تأکید بر اینکه فعال بودن یک آتشفشان لزوماً به معنای فوران قریب‌الوقوع آن نیست، درباره نحوه تشخیص احتمال فوران عنوان می‌کند: «برای ارزیابی احتمال فوران، مجموعه‌ای از شواهد و شاخص‌های علمی بررسی می‌شوند. وقوع زمین‌لرزه‌های کوچک در اطراف آتشفشان، تغییرات دمایی، دگرگونی ترکیب آب‌های گرم و معدنی، تغییرات رسوبات و ساختارهای زمین‌شناختی، خروج و تغییر ترکیب گازها و بخارهای آتشفشانی و تحولات محیط پیرامونی از جمله این نشانه‌ها هستند.»
این استاد زمین‌شناسی با بیان اینکه بررسی هم‌زمان این شاخص‌ها می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت آتشفشان در اختیار متخصصان قرار دهد. زارع می‌گوید: «در صورتی که مجموعه شواهد از نزدیک شدن آتشفشان به مرحله فوران حکایت داشته باشد، امکان اعلام هشدار و اطلاع‌رسانی عمومی پیش از وقوع فوران وجود دارد.»
زارع با اشاره به چشمه‌های آب گرم اطراف دماوند گفت: «دمای آب این چشمه‌ها معمولاً بین ۲۵ تا ۶۵ درجه سانتی‌گراد است. این چشمه‌ها از نشانه‌های فعالیت حرارتی سامانه آتشفشانی دماوند به شمار می‌روند و به دلیل ویژگی‌های آب گرم معدنی، مورد استفاده گردشگران و علاقه‌مندان به آب‌درمانی قرار می‌گیرند.»
او همچنین خروج گازهای گوگردی و بخار از محدوده دماوند را از دیگر شواهد فعالیت این آتشفشان می‌داند، اما تأکید می‌کند که تاکنون گزارش مشخصی از تغییرات شدید و نگران‌کننده در میزان خروج این گازها که نشان‌دهنده نزدیک شدن به مرحله فوران باشد، ارائه نشده است.
این زمین‌شناس اضافه می‌کند: «این قله علاوه بر اهمیت زمین‌شناختی، یکی از چشم‌اندازهای شاخص طبیعی ایران و نمادی شناخته‌شده از کشور است. چنان‌که قرار گرفتن دماوند در فهرست ۱۰۰ میراث برتر زمین‌شناختی جهان، فرصتی برای معرفی ارزش‌های علمی، طبیعی و گردشگری این آتشفشان در سطح بین‌المللی است. در عین حال، پایش مستمر فعالیت‌های زمین‌شناختی و حرارتی آن برای شناخت بهتر وضعیت این سامانه آتشفشانی اهمیت دارد.»
دماوند با ارتفاع حدود ۵ هزار و ۶۱۰ متر در بخش مرکزی رشته‌کوه البرز و در شمال ایران قرار دارد و بلندترین قله کشور و یکی از شاخص‌ترین عوارض طبیعی منطقه است. اهمیت دماوند فقط به ارتفاع و چشم‌انداز طبیعی آن محدود نمی‌شود؛ این کوه از نظر زمین‌شناختی نیز یکی از پدیده‌های کم‌نظیر جهان به شمار می‌رود.
دماوند بزرگ‌ترین آتشفشان چینه‌ای درون‌قاره‌ای منطقه است که شکل‌گیری آن به حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار سال پیش بازمی‌گردد. ساختار آتشفشانی این کوه، لایه‌های گدازه و مواد آذرآواری، بقایای مخروط آتشفشانی قدیمی و شواهد دوره‌های متعدد فعالیت ماگمایی، اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ تحولات زمین‌شناختی البرز مرکزی و سازوکار فعالیت آتشفشان‌ها در محیط‌های کوهستانی فراهم می‌کند. این ویژگی‌ها دماوند را به آزمایشگاهی طبیعی و ارزشمند برای پژوهش در زمینه آتشفشان‌شناسی، زمین‌ریخت‌شناسی، زمین‌شیمی و شناخت مخاطرات زمین‌شناختی تبدیل کرده است. مطالعه این سامانه همچنین به شناخت بهتر فرایندهای درونی زمین، فعالیت‌های ماگمایی و تحولات پوسته زمین در منطقه البرز کمک می‌کند.
دماوند علاوه بر اهمیت علمی و زمین‌شناختی، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ، فرهنگ و ادبیات ایران دارد و نام آن با اسطوره‌ها و روایت‌های کهن ایرانی، به‌ویژه داستان به بند کشیده شدن ضحاک در شاهنامه فردوسی، گره خورده است. پوشش برفی ارتفاعات، دامنه‌های گسترده، تنوع زیستی و چشم‌اندازهای طبیعی نیز این قله را به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی و گردشگری کشور تبدیل کرده است.