تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین اهرمهای فشار ایران در برابر آمریکاست، اما رفتار بازار جهانی نفت نشان میدهد که تهدیدهای نظامی لزوماً به معنای شوک قیمتی نیست. در شرایطی فعلی معلوم نیست که راهبرد ایران و تداوم این تقابل چه نتیجهای دارد و هزینههای اقتصادی آن چیست؟
رویداد۲۴| وضعیت «نه جنگ و نه صلح» همچنان ادامه دارد و تنگه هرمز یکی از مهمترین نقاط تقابل ایران و آمریکا است. با این حال رفتار بازار جهانی نفت با آنچه از یک بحران نظامی در این منطقه انتظار میرود، تفاوت دارد.
اینکه حملات به نفتکشها، تهدید مسیرهای کشتیرانی و افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، هنوز به جهش پایدار و متناسب قیمت نفت منجر نشده، این سوال را به ذهن میرساند که آیا بازار نفت به تهدیدهای نظامی در تنگه هرمز عادت کرده یا معادلات عرضه و تقاضا فعلاً اجازه نمیدهد بحران سیاسی و نظامی به یک شوک بزرگ اقتصادی تبدیل شود؟
چرا حملات در تنگه هرمز قیمت نفت را بالا نمیبرد؟
وحید حاجیپور، فعال رسانهای و سردبیر میز نفت، در توییتی با اشاره به تشدید حملات به نفتکشها در تنگه هرمز نوشته است: «طی هفتههای اخیر، قیمت نفت نهتنها جهش نکرده، بلکه در کانال ۹۰ دلار نیز تثبیت شده است.» او در ادامه این وضعیت را نشانهای از ضرورت بازنگری در محاسبات بازار نفت دانسته و تأکید کرده است که شاید زمان آن رسیده باشد که «محاسبات» را با «واقعیت بازار» تطبیق دهیم، نه اینکه بازار را با تصورات خود بسنجیم».
این اظهارنظر در شرایطی مطرح میشود که گزارش امروز رویترز نیز از کاهش قیمت نفت حکایت دارد. بر اساس این گزارش، نفت برنت با افت ۰.۷ درصدی به حدود ۹۵ دلار و ۱۵ سنت و نفت وستتگزاس اینترمدیت آمریکا به حدود ۸۸ دلار و ۱۹ سنت رسید. رویترز علت این کاهش را تقویت چشمانداز مازاد عرضه نفت در بازار جهانی و بازگشت بخش قابلتوجهی از صادرات نفت خاورمیانه عنوان کرده است.
به بیان دیگر، بازار جهانی نفت فقط تحولات نظامی را دنبال نمیکند. چشمانداز تولید، میزان صادرات، ذخایر نفتی، تقاضای چین و احتمال افزایش عرضه در ماههای آینده نیز در تعیین قیمتها نقش دارند. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده است که عرضه جهانی نفت در سهماهه چهارم سال جاری میلادی روزانه حدود ۱.۷ میلیون بشکه بیشتر از تقاضا باشد. همین چشمانداز میتواند بخشی از اثر تنشهای ژئوپلیتیک بر قیمتها را خنثی کند.
تنگه هرمز همچنان اهرم فشار ایران است
کاهش قیمت نفت، اما به معنای کاهش اهمیت تنگه هرمز یا عادی شدن وضعیت امنیتی آن نیست. در روزهای اخیر، گزارشهایی از حملات تازه به نفتکشها منتشر شده است. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا همین امرو از برخورد یک پرتابه ناشناس به یک نفتکش در حال خروج از تنگه هرمز خبر داد؛ حادثهای که به آتشسوزی در موتورخانه کشتی منجر شد. همزمان، نیروی دریایی سپاه نیز از برخورد چند نفتکش با مینهای دریایی و آتشسوزی آنها خبر داده است.
از سوی دیگر، آمریکا همچنان به محاصره دریایی بنادر ایران ادامه میدهد و طبق گزارشایبیسی نیوز، با ورود سومین ناو هواپیمابر آمریکایی به منطقه، حضور نظامی واشنگتن در آبهای پیرامونی ایران افزایش یافته است. مذاکرات تهران و واشنگتن نیز با وجود تفاهمنامهای که در ماه ژوئن امضا شد، همچنان متوقف مانده است.
در این میان، یکی از پرسشهای جدی درباره سیاست فعلی تهران، روشن نبودن چشمانداز خروج از این وضعیت است. اگر هدف از افزایش فشار در تنگه هرمز، وادار کردن آمریکا به عقبنشینی و پذیرش مطالبات ایران در مذاکرات است، باید مشخص باشد که این فشار قرار است به چه دستاورد ملموس و قابل سنجشی منجر شود. صرف افزایش هزینههای تقابل برای آمریکا، بدون تعریف مسیر مشخصی برای مذاکره و پایان دادن به بحران، ممکن است تنها به طولانیتر شدن وضعیت فرسایشی موجود بینجامد. سیاست خارجی نمیتواند فقط بر افزایش هزینه برای طرف مقابل متمرکز باشد؛ باید برای کاهش هزینههای تحمیلشده بر کشور و بازگشت به شرایط باثبات اقتصادی نیز برنامه داشته باشد.
بنابراین، تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین ابزارهای فشار ایران در برابر آمریکاست؛ ابزاری که میتواند هزینه تقابل نظامی را برای واشنگتن و متحدان منطقهای آن افزایش دهد. با این حال، استفاده از این اهرم با محدودیتهایی نیز روبهرو است. اختلال طولانیمدت در عبور نفتکشها، علاوه بر اقتصاد کشورهای مصرفکننده، به صادرات و منافع اقتصادی کشورهای منطقه و حتی خود ایران نیز آسیب میزند.
مسئله اینجاست که در محاسبات سیاسی و نظامی ایران، ظاهراً بیش از آنکه به هزینههای طولانیمدت این وضعیت برای اقتصاد کشور توجه شود، بر ظرفیت تنگه هرمز برای اعمال فشار بر طرف مقابل تأکید میشود. تنگه هرمز بدون تردید یک موقعیت ژئوپلیتیک مهم برای ایران است، اما تبدیل کردن این موقعیت به اهرم دائمی تقابل، لزوماً به معنای افزایش قدرت چانهزنی تهران نیست. وقتی ناامنی در این آبراه به کاهش تردد کشتیها، افزایش هزینه بیمه و حملونقل و نگرانی خریداران نفت منجر شود، ایران نیز از پیامدهای اقتصادی آن در امان نخواهد بود. بهویژه آنکه اقتصاد ایران در شرایط تحریم و محدودیتهای صادراتی، بیش از بسیاری از کشورهای منطقه به حفظ مسیرهای تجارت انرژی نیاز دارد.
بازار نفت با واقعیت جنگ چه میکند؟
نکته مهم این است که قیمت نفت تنها شاخص سنجش میزان خطر در تنگه هرمز نیست. بنا بر گزارشهای منتشر شده تعداد عبور کشتیها از این آبراه در فاصله ۲۹ اکتبر تا ۴ نوامبر افزایش یافته، اما همچنان حدود ۶۵ درصد پایینتر از سطح پیش از جنگ بوده است. این رسانه همچنین به افزایش شدید هزینه حملونقل و بیمه نفتکشها اشاره کرده است؛ بهطوری که نرخ حمل یک نفتکش بزرگ از خاورمیانه به شرق آسیا، بر اساس دادههای مورد استناد این گزارش، نسبت به ابتدای سال حدود ۱۲ برابر شده است.
این یعنی حتی اگر قیمت نفت در بازارهای جهانی جهش نکند، جنگ همچنان هزینههای سنگینی به تجارت انرژی تحمیل میکند. شرکتهای کشتیرانی ممکن است مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند، بیمهگران هزینه بیشتری مطالبه کنند و خریداران نفت برای اطمینان از تحویل محمولهها ناچار به پرداخت مبالغ بالاتری شوند.
این هزینهها در نهایت فقط به شرکتهای کشتیرانی و خریداران خارجی محدود نمیشود. اقتصاد ایران که هماکنون با تحریم، محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی و مشکلات مزمن در جذب سرمایهگذاری روبهروست، در صورت تداوم ناامنی در مسیرهای صادرات انرژی با فشار بیشتری مواجه خواهد شد. در چنین شرایطی، نمیتوان از قدرت ژئوپلیتیک تنگه هرمز سخن گفت، اما درباره هزینههای اقتصادی استفاده از آن برای کشور سکوت کرد. مسئله فقط این نیست که آمریکا و متحدانش چه میزان از ناامنی منطقه متضرر میشوند؛ باید به این هم توجه داشت که سهم اقتصاد و جامعه ایران از این هزینهها چقدر خواهد بود.
از همین رو، نمیتوان صرفاً با نگاه به نمودار قیمت نفت درباره میزان موفقیت یا شکست یک طرف در معادلات تنگه هرمز قضاوت کرد. قیمت جهانی نفت حاصل مجموعهای از عوامل است و حتی در شرایط جنگی نیز ممکن است تحت تأثیر مازاد عرضه یا کاهش تقاضا پایین بماند.
ترامپ با یک معادله دوطرفه روبهروست
برای دولت دونالد ترامپ نیز وضعیت تنگه هرمز یک معادله ساده نظامی نیست. واشنگتن از یک طرف میخواهد با افزایش فشار نظامی و محاصره دریایی، هزینههای تهران را بالا ببرد و از طرف دیگر نمیتواند نسبت به پیامدهای اختلال در تجارت انرژی و افزایش هزینههای اقتصادی در بازار جهانی بیتفاوت باشد.
در چنین شرایطی، نه کاهش قیمت نفت به معنای بیاثر شدن ابزار فشار ایران است و نه هر حمله به نفتکشها لزوماً به جهش قیمتها منجر میشود. آنچه اهمیت دارد، میزان تداوم اختلال در عبور نفتکشها، توان دو طرف برای کنترل تنش و چشمانداز توافق احتمالی است.
آنچه اکنون ضرورت دارد توجه به همین فاصله میان تصور عمومی از بحران و واقعیتهای بازار است. تنگه هرمز همچنان یک اهرم مهم در جنگ و مذاکره ایران و آمریکاست، اما قدرت این اهرم را نباید فقط با قیمت هر بشکه نفت اندازه گرفت.
مسئله امروز ایران فقط این نیست که چگونه از موقعیت ژئوپلیتیک تنگه هرمز برای افزایش فشار بر آمریکا استفاده کند؛ این است که این فشار قرار است به چه نتیجهای برسد و هزینه آن برای اقتصاد کشور چقدر خواهد بود. اگر قرار باشد تنگه هرمز به اهرمی برای چانهزنی تبدیل شود، باید دستاورد سیاسی و اقتصادی مشخصی داشته باشد. در غیر این صورت، ممکن است ایران در موقعیتی قرار بگیرد که هزینههای یک تقابل طولانی را بپردازد، بیآنکه بازار جهانی نفت یا طرف مقابل واکنشی متناسب با انتظارات تهران نشان دهند. واقعیت این است که قدرت ژئوپلیتیک زمانی به دستاورد تبدیل میشود که با یک راهبرد روشن سیاسی و اقتصادی همراه باشد.
