خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷، فقط به بازگشت تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی ختم نشد؛ موجی از خروج شرکت‌های بین‌المللی را نیز به دنبال داشت که قرار بود در صنایع مختلف ایران سرمایه‌گذاری کنند، فناوری وارد کشور کنند و زمینه همکاری پایدار با اقتصاد جهانی را فراهم آورند.
به گزارش دیروزبان، اکنون، هفت سال پس از آن تصمیم، پرسش اصلی این است که جای خالی این شرکت‌ها چگونه پر شده و هزینه این تغییر را چه بخش‌هایی از اقتصاد ایران پرداخته‌اند؟
پس از اجرای برجام، شرکت‌های خارجی به‌تدریج برای حضور در صنایع خودرو، انرژی، حمل‌ونقل و زیرساخت ایران وارد مذاکره و همکاری شدند. با این حال، خروج آمریکا و بازگشت تحریم‌ها بسیاری از قراردادها را متوقف کرد. بر اساس گزارش منتشرشده، دست‌کم ۳۸ برند جهانی ایران را ترک کردند یا فعالیت خود را در کشور متوقف ساختند.
خروج خودروسازان؛ فرصت تازه برای چینی‌ها
صنعت خودرو یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی بود که از این روند تأثیر پذیرفت. پژو و رنو پس از توافق‌های تازه با خودروسازان ایرانی، برنامه‌هایی برای توسعه تولید و عرضه محصولات جدید داشتند. همکاری پژو با ایران‌خودرو، از جمله پروژه تولید پژو ۳۰۱، قرار بود از مونتاژ صرف فراتر برود و به سرمایه‌گذاری مشترک منجر شود. رنو نیز برنامه افزایش ظرفیت تولید خود در ایران را دنبال می‌کرد.
اما با بازگشت تحریم‌ها، این طرح‌ها متوقف یا محدود شدند. در ادامه، خودروسازان چینی مانند چری، جک، دانگ‌فنگ، هایما و شرکت‌های دیگر جایگاه پررنگ‌تری در بازار ایران پیدا کردند. بخشی از خودروهایی که امروز با نام‌های تجاری داخلی عرضه می‌شوند، بر پایه پلتفرم‌ها و فناوری شرکت‌های چینی تولید یا مونتاژ می‌شوند؛ مدلی که حضور خارجی را حفظ کرده، اما شکل آن را تغییر داده است.
از هواپیماهای ایرباس تا پروژه پارس جنوبی
خروج شرکت‌های خارجی تنها به خودرو محدود نبود. ایران‌ایر در دوران پس از برجام قراردادهایی برای خرید هواپیما از ایرباس و ATR امضا کرد؛ قراردادهایی که قرار بود به نوسازی ناوگان هوایی کمک کنند. با بازگشت تحریم‌ها، بخش عمده سفارش‌ها عملی نشد و ایران امکان بهره‌گیری کامل از این برنامه را از دست داد.
اقتصاد آنلاین در این بره می‌نویسد؛ در حوزه انرژی نیز شرکت توتال در سال ۲۰۱۷ قرارداد توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی را امضا کرد؛ پروژه‌ای که ارزش آن حدود ۴.۸ میلیارد دلار اعلام شده بود. توتال پس از بازگشت تحریم‌های آمریکا از ادامه حضور در این طرح کنار رفت و شرکت‌های جایگزین نتوانستند به‌سرعت همه ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری و فناوری مورد انتظار را جبران کنند.
برندها رفتند، اما محصولاتشان ناپدید نشدند
در بازار لوازم خانگی نیز محدودشدن فعالیت رسمی برندهایی مانند سامسونگ و ال‌جی فرصت بیشتری برای تولیدکنندگان داخلی از جمله اسنوا، جی‌پلاس و سام ایجاد کرد. با این حال، خروج رسمی یک شرکت لزوما به معنای حذف محصولات آن از بازار نیست؛ بخشی از کالاهای خارجی همچنان از طریق واردات موازی و واسطه‌ها به دست مصرف‌کنندگان می‌رسند.
در حوزه نفت، چین به یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران تبدیل شد و بخشی از ارتباط اقتصادی کشور با بازارهای خارجی را حفظ کرد. با این حال، ادامه تجارت با یک شریک خارجی الزاماً به معنای ورود سرمایه‌گذاری گسترده یا انتقال فناوری در مقیاس مورد انتظار نیست.
هزینه‌ای فراتر از خروج چند نام تجاری
تغییر اصلی پس از خروج آمریکا از برجام، تنها جابه‌جایی برندها نبود؛ بلکه مسیر سرمایه‌گذاری، دسترسی به فناوری، تأمین قطعات و همکاری با شرکت‌های بین‌المللی نیز دگرگون شد. در برخی صنایع، تولیدکنندگان داخلی و شرکای آسیایی بخشی از خلأ را پر کردند، اما در حوزه‌هایی مانند هواپیما و پروژه‌های بزرگ انرژی، جایگزینی سریع و کامل امکان‌پذیر نبود.
در نهایت، تجربه هفت سال گذشته نشان می‌دهد حضور نام یک برند خارجی در بازار با سرمایه‌گذاری مستقیم، انتقال دانش فنی و همکاری صنعتی پایدار تفاوت دارد. اقتصاد ایران همچنان ممکن است به محصولات خارجی دسترسی داشته باشد، اما بازگشت شرکت‌های بزرگ به معنای رفع موانع بانکی، تحریم‌ها و ریسک‌های تجاری است؛ موانعی که بر تصمیم سرمایه‌گذاران و هزینه فعالیت اقتصادی در کشور تأثیر می‌گذارند.