موبایل‌های قدیمی، لپ‌تاپ‌های ازکارافتاده و رایانه‌هایی که سال‌ها در کشوها و انبار خانه‌ها مانده‌اند، فقط وسایل بی‌استفاده نیستند؛ این تجهیزات حاوی طلا، نقره، مس و فلزات راهبردی هستند که می‌توانند دوباره وارد چرخه تولید شوند.

به گزارش تجارت نیوز، تقریباً در هر خانه‌ای می‌توان چند گوشی قدیمی، شارژر خراب، کابل بلااستفاده، رایانه ازرده‌خارج یا وسیله برقی معیوب پیدا کرد. بسیاری از این تجهیزات در نهایت به زباله‌های معمولی اضافه می‌شوند، در انبارها باقی می‌مانند یا به دست خریداران ضایعات می‌رسند؛ در حالی که بخشی از قطعات و مواد آن‌ها هنوز ارزش اقتصادی دارد.

بردهای الکترونیکی، اتصالات و قطعات داخلی تجهیزات دیجیتال می‌توانند حاوی مس، طلا، نقره، پالادیوم و فلزات دیگری باشند که در تولید تجهیزات مخابراتی، الکترونیکی و صنعتی کاربرد دارند. بازیافت مناسب این مواد، علاوه بر درآمدزایی، نیاز به استخراج بخشی از مواد خام از معادن را کاهش می‌دهد.

با این حال، نباید زباله الکترونیکی را به‌سادگی معادل طلای آماده استخراج دانست. فلزات در قطعات مختلف، با غلظت‌های متفاوت و گاهی در ترکیب‌های پیچیده وجود دارند. برای بازیابی آن‌ها به جمع‌آوری اصولی، جداسازی قطعات، فناوری مناسب و مدیریت ایمن مواد شیمیایی نیاز است. ارزش اقتصادی این بازار زمانی محقق می‌شود که هزینه کل فرایند از ارزش مواد بازیابی‌شده و سایر محصولات قابل استفاده کمتر باشد.

جهان در سال ۲۰۲۶؛ ارزش فلزات دورریخته‌شده به میلیاردها دلار می‌رسد

در سال ۲۰۲۶، تازه‌ترین مجموعه جهانی قابل مقایسه‌ای که در منابع بررسی‌شده در دسترس است، گزارش «پایش جهانی پسماند الکترونیکی ۲۰۲۴» است که آمار سال ۲۰۲۲ را پوشش می‌دهد. بر اساس این گزارش مشترک اتحادیه بین‌المللی مخابرات و مؤسسه آموزش و پژوهش سازمان ملل متحد، جهان در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۲ میلیون تن زباله الکترونیکی تولید کرده است؛ معادل ۷٫۸ کیلوگرم به‌ازای هر نفر.

از این میزان، تنها ۲۲٫۳ درصد، معادل ۱۳٫۸ میلیون تن، به‌صورت رسمی و با رعایت الزامات زیست‌محیطی جمع‌آوری و بازیافت شده است. حجم پسماند الکترونیکی جهان از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ حدود ۸۲ درصد افزایش یافت، اما نرخ رشد بازیافت رسمی بسیار کندتر بود. پیش‌بینی همان گزارش نشان می‌دهد که در صورت ادامه روند موجود، حجم پسماند الکترونیکی جهان تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۸۲ میلیون تن خواهد رسید.

ارزش اقتصادی مواد دورریخته‌شده نیز قابل توجه است. طبق همین گزارش، حدود ۳۱ میلیون تن فلز در زباله‌های الکترونیکی جهان وجود داشت که ارزش آن‌ها در مجموع نزدیک به ۹۱ میلیارد دلار برآورد شده بود. سهم مس حدود ۱۹ میلیارد دلار، طلا حدود ۱۵ میلیارد دلار و آهن حدود ۱۶ میلیارد دلار تخمین زده شد. در کنار این فلزات، حدود ۱۷ میلیون تن پلاستیک و ۱۴ میلیون تن مواد دیگری مانند شیشه، مواد معدنی و ترکیبات چندجزئی نیز در این پسماندها وجود داشت. این ارقام ارزش مواد موجود در کل جریان جهانی پسماند الکترونیکی‌اند، نه سودی که بازیافت‌کنندگان در عمل به دست آورده‌اند.

این اعداد توضیح می‌دهند که چرا بسیاری از کشورها بازیافت تجهیزات الکترونیکی را تنها مسئله‌ای زیست‌محیطی نمی‌دانند و آن را بخشی از سیاست تأمین مواد اولیه و اقتصاد چرخشی خود در نظر می‌گیرند.

ایران سالانه چقدر زباله الکترونیکی تولید می‌کند؟

بر اساس پایگاه بین‌المللی آمار پسماند الکترونیکی، ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۸۱۷ هزار تن پسماند الکترونیکی تولید کرده است. این پایگاه، سرانه تولید را ۹٫۳ کیلوگرم به‌ازای هر نفر ثبت کرده و نشان می‌دهد حدود یک میلیون و ۱۰ هزار تن تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در آن سال وارد بازار ایران شده بود.

در مقابل، خبرگزاری ایراسین در مهر ۱۴۰۴ به نقل از برآوردهای مورد استفاده در گزارش خود، تولید سالانه حدود ۴۰۰ هزار تن پسماند الکترونیکی در ایران را مطرح کرد و سهم بازیافت را کمتر از ۱۵ درصد دانست. خبرگزاری سیناپرس نیز در اسفند ۱۴۰۴ سرانه سالانه تولید این پسماند را حدود ۸ کیلوگرم برای هر ایرانی برآورد کرد.

این ارقام تفاوت معناداری دارند و بدون اطلاع از روش محاسبه، دامنه تجهیزات مورد بررسی و سال پایه نمی‌توان آن‌ها را یکسان تلقی کرد. از طرف دیگر، آمار بین‌المللی مربوط به سال ۲۰۲۲ نیز به معنای اندازه‌گیری دقیق تولید پسماند ایران در سال ۱۴۰۵ نیست. نتیجه مهم‌تر آن است که برای تعیین ارزش اقتصادی این بازار، باید وزن تجهیزات جمع‌آوری‌شده، نوع مواد، مقدار بازیافت رسمی و میزان خروجی قابل فروش به‌طور مستمر ثبت شود.

پایگاه بین‌المللی یادشده برای میزان جمع‌آوری رسمی و بازیافت ایران در سال ۲۰۲۲ نیز مقدار ثبت‌شده‌ای نشان نمی‌دهد. این وضعیت را نباید به معنای اثبات نبود هرگونه بازیافت در کشور دانست؛ بلکه نشان می‌دهد میزان بازیافت رسمی و قابل مستندسازی در آن پایگاه ثبت نشده است. نبود داده‌های روشن، ارزیابی ظرفیت واقعی بازار و برنامه‌ریزی برای سرمایه‌گذاری در آن را دشوار می‌کند.

داخل موبایل و رایانه چه فلزاتی پنهان شده است؟

ارزش یک دستگاه الکترونیکی به نوع، مدل، سال تولید و ترکیب قطعات آن بستگی دارد. بردهای مدار چاپی معمولاً از مهم‌ترین بخش‌ها برای بازیابی فلزات هستند، زیرا در آن‌ها مس و مقادیر متفاوتی از طلا، نقره، قلع و برخی فلزات دیگر به کار رفته است. باتری‌ها نیز ممکن است حاوی موادی مانند لیتیوم، کبالت و نیکل باشند؛ موادی که بازیابی آن‌ها از نظر تأمین مواد اولیه و مدیریت پسماند اهمیت دارد.

یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در نشریه Journal of Material Cycles and Waste Management نشان داد که یک تن گوشی مستعمل، بسته به ترکیب و نوع دستگاه‌ها، می‌تواند تا حدود ۵۳ کیلوگرم مس، ۱۴۱ گرم طلا، ۲۷۰ گرم نقره، ۱۸ گرم پالادیوم و ۳٫۳ کیلوگرم عناصر خاکی کمیاب در خود داشته باشد. این ارقام برآورد پژوهشی برای مواد موجود در گوشی‌های پایان‌عمر است و نباید آن‌ها را مقدار تضمین‌شده فلز قابل استخراج از هر تن گوشی در بازار ایران دانست.

اهمیت این مواد زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم ترکیبات ارزشمند همه در یک بخش دستگاه متمرکز نیستند. قاب و بدنه ممکن است بیشتر از پلاستیک یا فلزات معمولی تشکیل شده باشد، در حالی که بردها، اتصالات و برخی قطعات الکترونیکی ارزش بازیابی بیشتری دارند. باتری و نمایشگر نیز مسیر بازیافت جداگانه‌ای می‌طلبند. بنابراین، خرد کردن همه تجهیزات با یک روش مشترک می‌تواند هم بازیابی مواد ارزشمند را دشوار کند و هم خطر آلودگی را بالا ببرد.

در عمل، نخستین مرحله اقتصادی بازیافت، شناسایی و جداسازی قطعات است. پس از آن، مواد بر اساس ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی دسته‌بندی می‌شوند و به مسیرهای بازیافت متناسب با نوع خود می‌روند. کیفیت جداسازی اولیه بر هزینه مراحل بعدی اثر مستقیم دارد؛ زیرا هرچه ترکیب مواد ورودی نامشخص‌تر و آلوده‌تر باشد، کنترل کیفیت و بازیابی فلزات پیچیده‌تر می‌شود.

بازیافت میلیون‌ها گوشی چه ارزشی ایجاد می‌کند؟

برای درک ظرفیت این بازار می‌توان به برآورد آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا استناد کرد. این نهاد با استفاده از برآوردی که پیش‌تر توسط سازمان زمین‌شناسی آمریکا ارائه شده بود، اعلام کرده است که بازیافت یک میلیون گوشی تلفن همراه می‌تواند امکان بازیابی حدود ۱۵٫۹ تن مس، ۳۵۰ کیلوگرم نقره، ۳۴ کیلوگرم طلا و حدود ۱۵ کیلوگرم پالادیوم را فراهم کند. این ارقام برآوردی بر پایه ترکیب نمونه‌های بررسی‌شده‌اند و مقدار واقعی در دستگاه‌های امروزی ممکن است متفاوت باشد.

این مثال نشان می‌دهد که ارزش اصلی گاهی در حجم انباشته‌شده تجهیزات نهفته است. یک گوشی به‌تنهایی مقدار بسیار کمی از فلزات گران‌بها دارد؛ اما هنگامی که هزاران یا میلیون‌ها دستگاه در یک شبکه جمع‌آوری سازمان‌یافته پردازش شوند، حجم بازیابی می‌تواند از نظر صنعتی معنادار شود.

در مقابل، درآمد حاصل از این مواد تنها بخشی از محاسبه اقتصادی است. هزینه جمع‌آوری از خانوارها، انتقال به مرکز پردازش، باز کردن دستگاه‌ها، جداسازی باتری‌ها، خردایش کنترل‌شده، استخراج و پالایش فلزات و مدیریت پسماندهای خطرناک باید از درآمد فروش کسر شود. بدون آمار واقعی قیمت خرید تجهیزات مستعمل، مقدار فلز بازیافتی و هزینه عملیاتی کارخانه‌ها، اعلام یک رقم قطعی برای درآمد سالانه بازیافت الکترونیکی ایران قابل اتکا نیست.

تهران در سال ۱۴۰۵؛ آغاز جمع‌آوری هدفمند پسماند الکترونیکی

یکی از تحولات داخلی در سال ۱۴۰۵، اضافه شدن پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی به سامانه نوماند شهرداری تهران بود. بر اساس گزارشی که همشهری آنلاین در ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ منتشر کرد، اجرای این طرح به‌صورت آزمایشی از ۲۴ فروردین آغاز شده بود. طبق اعلام مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، مسئولیت جمع‌آوری بر عهده سازمان مدیریت پسماند است و فرایند بازیافت و تبدیل مواد در شهرک‌های صنعتی توسط بخش خصوصی انجام می‌شود. استمرار طرح نیز به میزان استقبال شهروندان و ارزیابی عملکرد سامانه وابسته اعلام شده بود.

اهمیت چنین طرحی در ایجاد مسیر مشخص برای تحویل تجهیزات مستعمل است. اگر شهروند نداند دستگاه خراب را کجا تحویل دهد، احتمال دارد آن را با زباله عادی مخلوط کند یا به بازارهای غیرشفاف بسپارد. سامانه جمع‌آوری هدفمند می‌تواند حجم بیشتری از تجهیزات را به مراکز پردازش هدایت کند و امکان ثبت و ردیابی مواد را افزایش دهد.

با این حال، آغاز یک طرح آزمایشی به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان موفقیت آن نیست. برای ارزیابی اقتصادی باید مشخص شود چه مقدار پسماند تحویل گرفته شده، چه سهمی از آن به مراکز مجاز رسیده، چه میزان مواد بازیابی شده و درآمد حاصل از فروش تا چه اندازه هزینه‌های جمع‌آوری و پردازش را جبران کرده است. انتشار این اطلاعات می‌تواند هم اعتماد عمومی را بالا ببرد و هم به سرمایه‌گذاران تصویر روشن‌تری از ظرفیت بازار بدهد.

پژوهش سال ۲۰۲۶ درباره تهران؛ اولویت با مقررات و زیرساخت است

پژوهشی که در فوریه ۲۰۲۶ در نشریه علمی Scientific Reports منتشر شد، مدیریت پسماند الکترونیکی تهران را با مشارکت ۳۰ نفر از ذی‌نفعان بررسی کرد؛ ۱۵ نفر از بخش عمومی و ۱۵ مدیر از مراکز خصوصی بازیافت. پژوهشگران با استفاده از تحلیل راهبردی و اولویت‌بندی گزینه‌ها نتیجه گرفتند که تدوین مقررات جامع سلامت، ایمنی و محیط زیست برای بازیافت پسماندهای الکترونیکی باید در اولویت قرار گیرد. پس از آن، بهبود فرایندهای جمع‌آوری و ایجاد مراکز اختصاصی تفکیک در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.

این پژوهش، ضعف نظارت، کمبود زیرساخت و محدودیت دانش فنی را از موانع اصلی مدیریت پسماند الکترونیکی تهران دانست. همچنین، رقابت فعالان غیرمجاز را تهدیدی برای بازیافت‌کنندگان رسمی معرفی کرد. بر اساس دیدگاه‌های بخش خصوصی که در مطالعه منعکس شده، برخی بازیگران فاقد الزامات قانونی می‌توانند با اجتناب از بخشی از هزینه‌های مالیاتی، محیط زیستی و مقرراتی، مزیت قیمتی ایجاد کنند؛ با این حال، این نتیجه از نمونه محدود پژوهش به دست آمده و نباید آن را برآورد قطعی درباره تمام فعالان بازار کشور دانست.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که توسعه اقتصادی بازیافت فقط به خرید ماشین‌آلات محدود نمی‌شود. اگر مواد اولیه به‌طور منظم جمع‌آوری نشوند، مقررات روشن نباشند یا هزینه‌های کنترل آلودگی به‌درستی در ساختار بازار دیده نشوند، حتی کارخانه مجهز نیز ممکن است نتواند با ظرفیت اقتصادی مناسب فعالیت کند.

فناوری‌های جدید؛ آیا استخراج طلا و مس اقتصادی‌تر می‌شود؟

فناوری‌های جدید در حال افزایش دقت بازیابی فلزات از بردهای الکترونیکی هستند. یک پژوهش منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه Process Safety and Environmental Protection، بازیابی مس و طلا از بردهای مدار چاپی مستعمل را با روش‌های هیدرومتالورژی بررسی کرد. در آزمایش‌های این پژوهش، بازده بازیابی به حدود ۹۲ درصد برای مس و ۸۷ درصد برای طلا رسید. پژوهشگران همچنین سناریوهایی را بررسی کردند که در آن بخشی از اسید مصرفی بازیافت می‌شود و آب و حلال‌ها دوباره مورد استفاده قرار می‌گیرند تا آثار محیط زیستی فرایند کاهش یابد. این نتایج آزمایشگاهی‌اند و به‌معنای دستیابی خودکار به همین بازده در یک کارخانه صنعتی ایرانی نیستند.

در بازیافت پیشرفته، هدف فقط استخراج بیشترین مقدار فلز نیست؛ کیفیت محصول نهایی، مصرف انرژی و مواد شیمیایی، تصفیه پساب و ایمنی کارکنان نیز باید هم‌زمان مدیریت شود. حتی اگر یک فناوری از نظر آزمایشگاهی بازده بالایی داشته باشد، برای استفاده صنعتی باید هزینه تجهیزات، ظرفیت تولید، دوام فرایند و امکان فروش مواد بازیابی‌شده بررسی شود.

به همین دلیل، یکی از مسیرهای عملی برای ایران می‌تواند آغاز با جداسازی تخصصی قطعات و تولید جریان‌های تفکیک‌شده باشد؛ به‌طوری که قطعات باارزش به واحدهای مجهز و دارای کنترل زیست‌محیطی برسند. ایجاد ظرفیت پالایش فلزات گران‌بها در مقیاس صنعتی نیز باید بر اساس حجم خوراک قابل تأمین، صرفه اقتصادی و توان مدیریت پسماندهای جانبی انجام شود.

خطر محیط زیستی؛ چرا بازیافت غیررسمی می‌تواند هزینه‌ساز باشد؟

پسماندهای الکترونیکی در کنار فلزات ارزشمند ممکن است حاوی مواد خطرناکی مانند سرب، جیوه، کادمیوم و آرسنیک باشند. اگر تجهیزات در محیط نامناسب سوزانده، خرد یا با مواد شیمیایی خطرناک پردازش شوند، این مواد می‌توانند وارد هوا، خاک و آب شوند و سلامت کارگران و ساکنان اطراف را تهدید کنند.

سازمان جهانی بهداشت در گزارش اکتبر ۲۰۲۴ اعلام کرد که بازیافت غیراصولی زباله‌های الکترونیکی می‌تواند افراد را در معرض مواد سمی قرار دهد و کودکان و زنان باردار از گروه‌های آسیب‌پذیرتر هستند. این سازمان بر اهمیت مدیریت ایمن، جلوگیری از تماس با آلاینده‌ها و پرهیز از فعالیت‌های غیررسمی خطرناک تأکید می‌کند.

بنابراین، اقتصادی بودن بازیافت را نمی‌توان تنها با قیمت فلزات سنجید. اگر کارخانه هزینه مدیریت پساب، کنترل انتشار آلاینده‌ها یا ایمنی کارکنان را نادیده بگیرد، ممکن است در کوتاه‌مدت ارزان‌تر فعالیت کند؛ اما بخشی از هزینه واقعی را به محیط زیست و جامعه منتقل خواهد کرد. نظام مجوزدهی و نظارت مؤثر باید اطمینان بدهد که بازیابی منابع با رعایت استانداردهای سلامت و محیط زیست انجام می‌شود.

چه موانعی مانع شکل‌گیری بازار سودآور در ایران است؟

نخستین مانع، جمع‌آوری پراکنده و نبود اطلاعات شفاف است. بخشی از تجهیزات مستعمل در خانه‌ها نگهداری می‌شود، بخشی به خریداران ضایعات می‌رسد و بخشی نیز با پسماند عادی مخلوط می‌شود. وقتی مسیر حرکت دستگاه از زمان تحویل تا بازیابی نهایی قابل ردیابی نباشد، برآورد حجم مواد و ارزش واقعی بازار دشوار خواهد بود.

مانع دوم، هزینه سرمایه‌گذاری و فناوری است. جداسازی قطعات، کنترل آلودگی، پالایش فلزات و دفع ایمن باقی‌مانده‌ها به تجهیزات و نیروی متخصص نیاز دارد. برای اینکه یک واحد صنعتی سودآور باشد، باید دسترسی پایدار به حجم کافی از تجهیزات مستعمل داشته باشد؛ در غیر این صورت، هزینه ثابت کارخانه بر تعداد کمی از دستگاه‌ها سرشکن می‌شود و قیمت نهایی مواد بازیابی‌شده افزایش پیدا می‌کند.

مانع سوم، رقابت با فعالیت‌های غیررسمی و نامتوازن بودن هزینه‌هاست. واحد رسمی که مقررات ایمنی و محیط زیستی را رعایت می‌کند، ممکن است در برابر رقیبی که این مخارج را نمی‌پردازد با قیمت بالاتری مواجه شود. پژوهش تهران در سال ۲۰۲۶ نیز نشان داده است که تدوین مقررات، اصلاح سازوکار جمع‌آوری و ایجاد مراکز تخصصی تفکیک، از اقدامات اولویت‌دار برای رفع این مشکلات‌اند.

راهکار؛ از کشوی خانه تا چرخه رسمی بازیافت

برای تبدیل زباله الکترونیکی به منبع اقتصادی، نخست باید مسیر تحویل دستگاه برای شهروند ساده و قابل اعتماد باشد. گسترش سامانه‌های جمع‌آوری، افزایش مراکز تحویل و اطلاع‌رسانی درباره سرنوشت دستگاه‌های مستعمل می‌تواند به ورود تجهیزات بیشتری به مسیر رسمی کمک کند. طرح آزمایشی نوماند در تهران نمونه‌ای از حرکت به سوی چنین سازوکاری است، اما سنجش اثر آن به انتشار آمار عملکرد نیاز دارد.

در کنار جمع‌آوری، تعمیر و استفاده مجدد نیز اهمیت دارد. دستگاهی که هنوز قابلیت تعمیر یا استفاده دوباره دارد، ممکن است با هزینه کمتر از بازیافت مواد اولیه، ارزش اقتصادی بیشتری حفظ کند. پس از پایان عمر قابل استفاده دستگاه، جداسازی باتری، برد، نمایشگر، فلزات و پلاستیک باید توسط مراکز مناسب انجام شود تا هر گروه ماده به مسیر بازیافت متناسب با ویژگی‌های خود برود.

برای توسعه پایدار بازار، انتشار اطلاعات مربوط به مقدار جمع‌آوری‌شده، ظرفیت مراکز پردازش، بازده واقعی بازیافت و میزان مواد فروخته‌شده ضروری است. قراردادهای شفاف با بخش خصوصی، استانداردهای روشن سلامت و محیط زیست و ایجاد انگیزه برای تحویل تجهیزات مستعمل نیز می‌تواند دسترسی کارخانه‌ها به مواد اولیه را بهتر و سرمایه‌گذاری را کم‌ریسک‌تر کند.

ثروت پنهان تنها با بازیافت اصولی آزاد می‌شود

زباله‌های الکترونیکی از موبایل و رایانه گرفته تا بردهای تجهیزات مخابراتی، منبعی از مس، طلا، نقره و دیگر مواد ارزشمند هستند. داده‌های بین‌المللی نشان می‌دهد ارزش فلزات موجود در پسماند الکترونیکی جهان به ده‌ها میلیارد دلار می‌رسد، اما بخش بزرگی از این ارزش به دلیل جمع‌آوری و بازیافت ناکافی از دسترس چرخه رسمی اقتصاد خارج می‌شود. در ایران نیز اختلاف میان برآوردهای موجود از حجم تولید پسماند الکترونیکی، نبود آمار جامع و شکاف زیرساختی، تصویر روشنی از اندازه واقعی بازار به دست نمی‌دهد.

آغاز جمع‌آوری هدفمند در تهران و انتشار پژوهش‌های جدید درباره اولویت‌های مدیریت پسماند الکترونیکی، نشان‌دهنده توجه بیشتر به این موضوع است. با این حال، توسعه واقعی بازار به مراکز جمع‌آوری قابل اعتماد، فناوری مناسب، سرمایه‌گذاری صنعتی، قوانین قابل اجرا و کنترل دقیق خطرهای زیست‌محیطی نیاز دارد.

در نهایت، موبایل یا رایانه‌ای که سال‌ها بدون استفاده در خانه می‌ماند، تنها زمانی به یک منبع اقتصادی تبدیل می‌شود که مسیر بازگشت آن به چرخه تولید روشن و ایمن باشد. ارزش این معدن پنهان نه در انباشته شدن دستگاه‌های خراب، بلکه در توان کشور برای جمع‌آوری، جداسازی و بازیابی مسئولانه مواد موجود در آن‌هاست.