تولید کاشی‌های سنتی برای بناهای متبرک، فقط به ساخت یک قطعه زیبا محدود نمی‌شود. دوام بدنه، ترکیب لعاب، شیوه پخت و هماهنگی رنگ و بافت با معماری بنا، همگی در کیفیت محصول نهایی نقش دارند. در شرکت آرایه‌های معماری رضوی، تولید کاشی با حفظ روش‌های سنتی و بهره‌گیری از تجهیزات جدید ادامه دارد؛ رویکردی که در کنار ساخت کاشی برای پروژه‌های جاری، امکان بازسازی نمونه‌های تاریخی را نیز فراهم می‌کند.
حسین شهیدی، سرپرست بخش لعاب، کوره و آزمایشگاه کاشی این شرکت، ۲۴ سال است در بخش‌های مختلف تولید فعالیت می‌کند. او در این مدت با آماده‌سازی مواد اولیه، فرمولاسیون لعاب، کار با کوره‌ها و بررسی کیفیت کاشی‌ها سروکار داشته است. تجربه‌ای که از نگاه او، اهمیت دقت در همه مراحل را نشان می‌دهد؛ زیرا تغییر در ترکیب مواد یا نوسان دمای پخت می‌تواند نتیجه کار را تغییر دهد.
حسین شهیدی در این گفت‌وگو از رازهای فرمولاسیون لعاب، مهار سمیت سرب از طریق تولید فریت، بازسازی بدنه و لعاب کاشی‌های چند صدساله حرم امامان(ع) می‌گوید.
شهیدی به عنوان یک متخصص پیشکسوت معتقد است پایبندی به کیفیت لعاب و صیانت از سلامت همکاران با جایگزینی لعاب‌های سربیِ آزاد با ترکیبات نوین فریتی، بزرگ‌ترین دستاورد فنی ما در مسیر خدمت به بارگاه ملکوتی امام هشتم(ع) بوده است.
تولید سنتی با زیرساخت‌های به‌روز
کاشی سنتی ایرانی بر پایه روش‌هایی شکل گرفته که در آن مهارت دست و شناخت مواد اولیه اهمیت زیادی دارد. با این حال، حفظ شیوه ساخت به معنای ثابت ماندن همه تجهیزات و زیرساخت‌ها نیست. در کارخانه کاشی شرکت آرایه‌های معماری رضوی، روش‌های سنتی ساخت در کنار امکانات جدید به کار گرفته می‌شوند.
به گفته شهیدی، این مجموعه در حال حاضر ۲۷ کوره پخت سنتی و دو کوره خشک‌کن دارد. همچنین کوره پیشرفته «رولری» به خط تولید اضافه شده است؛ تجهیزی که سرعت و ظرفیت پخت را افزایش داده و توان تولید کارخانه را برای پاسخ‌گویی به نیاز پروژه‌ها بیشتر کرده است. در این ترکیب، روش‌های سنتی ساخت و تزئین کاشی حفظ می‌شوند و بخشی از فرایند پخت با استفاده از تجهیزات جدید انجام می‌شود.
حرکت از لعاب‌های سنتی سربی به سمت سلامت کارکنان
یکی از تغییرات مهم در تولید لعاب، حرکت از لعاب‌های سنتی سربی به استفاده از فریت بوده است. در گذشته، برخی از لعاب‌های مورد استفاده در کاشی‌سازی حاوی ترکیبات سرب بودند. کار با این مواد می‌توانست سلامت کارکنان را با خطر مواجه کند؛ به همین دلیل، تولید فریت در کارخانه در دستور کار قرار گرفت. در این فرایند، موادی مانند سرنج، بوراکس و سیلیس در کوره دوار و در دمای حدود هزار و ۴۰۰درجه سانتیگراد ذوب می‌شوند. ماده مذاب سپس به‌سرعت در آب سرد تخلیه و بر اثر شوک حرارتی، به دانه‌های شیشه‌ای تبدیل می‌شود. این دانه‌ها پس از آسیاب شدن در بالمیل، در تهیه لعاب به کار می‌روند.
شهیدی توضیح می‌دهد: در این روش، سرب در ساختار فریت تثبیت می‌شود و احتمال تماس مستقیم کارکنان با آن کاهش می‌یابد. به این ترتیب، تغییر در شیوه آماده‌سازی مواد، هم بر فرایند تولید اثر گذاشته و هم شرایط کار با ترکیبات لعاب را بهبود داده است.
دقت در فرمول و پخت برای حفظ اصالت نمونه‌های تاریخی
کیفیت کاشی به یک مرحله خاص وابسته نیست و مجموعه‌ای از عوامل در آن نقش دارد. بدنه باید متراکم و مستحکم باشد و لعاب نیز سطحی یکنواخت داشته باشد، به‌خوبی به بدنه بچسبد و عاری از ترک، حفره و سوزنی‌شدن باشد. پخت مناسب نیز در دوام محصول و حفظ رنگ آن در گذر زمان تأثیر دارد.
در میان مراحل تولید، فرمولاسیون لعاب و کنترل کوره حساسیت ویژه‌ای دارند. تغییر در نسبت مواد اولیه ممکن است شفافیت و رنگ لعاب را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، ضخامت لعاب‌کاری باید به‌درستی تنظیم شود؛ زیرا کم یا زیاد بودن آن می‌تواند ظاهر کاشی را تغییر دهد. هنگام پخت نیز نوسان دما ممکن است به سوختن، تغییر شکل یا پخت ناقص قطعه منجر شود.
به همین دلیل، کنترل مواد اولیه، رعایت نسبت‌های فرمول و نظارت بر دمای کوره، بخش‌های جدایی‌ناپذیر تولید به شمار می‌روند. این حساسیت به‌ویژه در سفارش‌هایی اهمیت دارد که باید با نمونه‌های موجود در بناهای تاریخی هماهنگ باشند.
بازبینی تک‌به‌تک کاشی‌ها برای حفظ اصالت بناهای متبرک
پس از خروج کاشی‌ها از کوره و سرد شدن آن‌ها، مرحله کنترل کیفیت انجام می‌شود. این متخصص کهنه‌کار در این باره با اشاره به اینکه در این مرحله، هر قطعه به‌صورت دستی و چشمی بررسی می‌شود تا نقص‌هایی مانند حفره، خط‌افتادگی لعاب یا ایراد ساختاری شناسایی شود؛ می‌گوید: این شیوه کنترل، به‌ویژه برای کاشی‌هایی که در فضاهای معماری و بناهای متبرک به کار می‌روند، اهمیت دارد. تفاوت‌های کوچک در رنگ، سطح یا ابعاد می‌توانند هنگام نصب در کنار هم دیده شوند؛ بنابراین بررسی هر قطعه پیش از ارسال، بخشی از روند حفظ هماهنگی محصول نهایی است. کاشی‌های دارای نقص از محصول نهایی جدا شده و قطعات تأییدشده برای بسته‌بندی و ارسال به پروژه‌ها آماده می‌شوند.
بازسازی کاشی‌های تاریخی با قدمت حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال
بخش آزمایشگاه، نقطه عطف مهندسی معکوس و احیای میراث معماری کهن در این کارخانه است. آزمایشگاه کاشی در کنار کنترل فرمول و مواد، در بازسازی نمونه‌های تاریخی نیز نقش دارد. در این کار، کاشی قدیمی به‌عنوان نمونه‌ای برای بررسی ویژگی‌هایی مانند بدنه، رنگ، بافت و نوع لعاب در نظر گرفته می‌شود. هدف این است که کاشی تازه ساخته‌شده با ویژگی‌های نمونه تاریخی هماهنگ باشد و در کنار قطعات قدیمی، تفاوت آشکاری ایجاد نکند.
شهیدی به بازسازی کاشی‌های هفت‌رنگ با قدمت حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال اشاره می‌کند؛ کاشی‌هایی که از بخش‌هایی از صحن‌های قدیمی، از جمله صحن انقلاب، برای بازسازی به کارخانه ارجاع شده‌اند. این قطعات در گذشته با کوره‌های چوب‌سوز و ترکیبات آن دوره پخته شده‌اند؛ در حالی که در بازسازی امروزی باید از تجهیزات موجود استفاده و در عین حال، رنگ و بافت کاشی قدیمی را بازآفرینی کرد.
در یکی از این پروژه‌ها، از پایه‌های آماده صنعتی استفاده نشد و فرمول بدنه با تکیه بر موادی مانند سیلیس و سنگ چخماق مورد بررسی قرار گرفت. همچنین لعاب‌کاری سنتی شیشه‌ای از نو بازسازی شد. این کار پس از حدود دو ماه و نیم پژوهش و آزمون‌های آزمایشگاهی به مرحله تولید رسید و کاشی‌های ساخته‌شده با نمونه تاریخی مقایسه شدند تا میزان هماهنگی آن‌ها بررسی شود.
بازسازی چنین قطعاتی به آزمون‌های مکرر نیاز دارد؛ زیرا حتی زمانی که رنگ ظاهری نزدیک به نمونه باشد، تفاوت در بافت، شفافیت لعاب یا رفتار کاشی در پخت می‌تواند نتیجه را از نمونه اصلی دور کند. آزمایشگاه با بررسی مواد و اصلاح فرمول‌ها، زمینه را برای رسیدن به محصولی متناسب با ویژگی‌های نمونه تاریخی فراهم می‌کند.
از کار در کنار کوره تا نتیجه کار بر دیوارهای هنر
از مراحل دشوار تولید، آماده‌سازی فریت در کوره دوار است. شهیدی این بخش را سخت‌ترین بخش کار می‌داند. کوره در دمایی بیش از هزار و ۴۰۰درجه فعالیت می‌کند و اپراتور باید وضعیت مواد را به‌دقت زیر نظر داشته باشد تا از ذوب کامل آن‌ها اطمینان حاصل کند. کار در چنین شرایطی به تمرکز بالا و رعایت اصول ایمنی نیاز دارد.
شهیدی با بیان اینکه پس از سال‌ها کار در این مجموعه، دیدن کاشی‌های تولیدشده در صحن‌ها و رواق‌های حرم مطهر برای او و همکارانش خوشایند است، این تجربه را نتیجه کار گروهی افرادی می‌داند که در بخش‌های مختلف تولید، از آماده‌سازی مواد و تنظیم لعاب تا پخت و کنترل کیفیت، مشارکت دارند و در پایان این گفت‌وگو از احساسش در این لحظات این چنین می‌گوید: وقتی وارد حرم مطهر می‌شویم و چشممان به کاشی‌ها می‌افتد، خستگی تمام این سال‌ها از تن به در می‌رود. با افتخار به همراه خانواده می‌ایستیم و می‌دانیم این خطوط، رنگ‌ها و خشت‌ها، با زحمت و اخلاص همکارانمان در کارخانه به بار نشسته است. خادمی در این لباس، بالاترین توفیق است.
تولید کاشی برای بناهای تاریخی و مذهبی، پیوندی میان مهارت‌های سنتی و دانش فنی امروز است. در این مسیر، حفظ روش‌های ساخت، استفاده سنجیده از تجهیزات جدید، توجه به سلامت کارکنان و کنترل دقیق کیفیت، در کنار هم قرار می‌گیرند تا کاشی‌ها با نیازهای پروژه و ویژگی‌های معماری بنا هماهنگ باشند.
خبرنگار: وحدانه آخوند شریف