بارندگی‌های قابل توجه روزهای اخیر در بخش‌هایی از کشور، بار دیگر موضوع مدیریت منابع آب و میزان بهره‌مندی ایران از نزولات جوی را به یکی از مسائل مهم اقتصادی و زیست محیطی تبدیل کرده است.
در شرایطی که خشکسالی‌های متوالی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، کاهش ذخایر برخی سدهای مهم و نگرانی درباره تأمین آب شرب شهرهای بزرگ به یکی از دغدغه‌های اصلی کشور تبدیل شده، فعالیت سامانه‌های بارشی اخیر بارقه‌ای از امید را برای بهبود شرایط منابع آبی ایجاد کرده است.
آمارهای منتشرشده از سوی سازمان هواشناسی و شرکت مدیریت منابع آب ایران نیز از بهبود برخی شاخص‌های بارندگی و افزایش ورودی آب به سدهای کشور حکایت دارد. با این حال، پرسش مهم این است که بارندگی‌های اخیر تا چه اندازه توانسته‌اند به افزایش واقعی ذخایر آب کشور منجر شوند؟ آیا رواناب‌های ناشی از این بارش‌ها به‌درستی مهار و ذخیره شده‌اند؟ و مهم‌تر از همه چرا کشوری که با بحران کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، همچنان بخش قابل توجهی از ظرفیت بهره‌برداری از آب‌های سطحی و نزولات جوی خود را بالفعل نکرده است؟
واقعیت این است که مسئله آب در ایران تنها به میزان بارندگی محدود نمی‌شود. چگونگی توزیع بارش، وضعیت حوضه‌های آبریز، ظرفیت ذخیره‌سازی، تغذیه آبخوان‌ها، فرسایش خاک و کیفیت مدیریت رواناب‌ها، همگی در تعیین میزان آب قابل استفاده کشور نقش دارند. از این منظر، بارندگی‌های اخیر را باید فرصتی برای ارزیابی عملکرد نظام مدیریت منابع آب و بررسی ظرفیت‌های مغفول مانده کشور دانست.
تغییر مثبت در شاخص‌های بارش
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی مسئولان سازمان هواشناسی، بارندگی‌های هفت روز اخیر در مقطع مورد بررسی به حدود ۲/۱۴میلیمتر رسیده است؛ رقمی که بیش از ۵/۲برابر میانگین بلندمدت بارش در همین بازه زمانی گزارش شده است.
همچنین میزان بارندگی کشور از ابتدای مهر تا ۱۶ آبان به حدود ۳/۲۲ میلیمتر رسیده در حالی که میانگین بلندمدت این دوره ۸/۱۵میلیمتر بوده است، بنابراین این ارقام نشان می‌دهد بارش‌های اخیر توانسته‌اند وضعیت آماری بارندگی کشور را بهبود ببخشند.
در میان استان‌های کشور نیز توزیع بارندگی یکسان نبوده و استان‌هایی مانند چهارمحال و بختیاری، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد و البرز از جمله مناطق پربارش در گزارش‌های منتشرشده بودند.
البته افزایش میانگین بارندگی کشور به معنای بهبود یکسان وضعیت منابع آب در تمام استان‌ها نیست بلکه ممکن است یک حوضه آبریز بارندگی مناسبی دریافت کند، اما حوضه دیگری همچنان با کمبود جدی مواجه باشد. از طرف دیگر، بارش در مناطق کوهستانی، جنگلی و بالادست سدها می‌تواند آثار متفاوتی نسبت به بارندگی در مناطق شهری یا دشت‌های کم‌شیب داشته باشد.بنابراین برای سنجش آثار واقعی بارندگی‌ها باید علاوه بر میزان بارش ثبت‌شده، وضعیت رواناب، ورودی سدها و میزان نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
سدهای کشور چقدر از بارندگی‌ها بهره بردند؟
بر اساس آخرین آمار منتشرشده شرکت مدیریت منابع آب ایران تا ۱۰ آبان ۱۴۰۵ حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور به حدود ۲۲ میلیارد و ۵۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است.
این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش نشان می‌دهد. همچنین ورودی آب به سدهای کشور از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۰ آبان به یک میلیارد و ۹۱۰ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش ۷۲ درصدی داشته است.
مقایسه این آمار با متوسط ۱۰ ساله نیز نشان می‌دهد ورودی آب به سدها حدود ۱۰ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت بوده است.
در نگاه نخست، این ارقام امیدوارکننده به نظر می‌رسند؛ اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد هنوز نمی‌توان از عبور کشور از شرایط کم‌آبی سخن گفت.در همین مقطع، تنها حدود ۴۳ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور پر بوده و بیش از ۵۷ درصد ظرفیت ذخیره‌سازی همچنان خالی مانده است.
به عبارت دیگر، با وجود افزایش ورودی آب نسبت به سال گذشته، بخش بزرگی از ظرفیت سدهای کشور همچنان خالی است.
نکته قابل توجه دیگر آن است که در همین بازه زمانی، میزان خروجی آب از سدهای کشور به حدود ۲ میلیارد و ۶۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که از ورودی یک میلیارد و ۹۱۰ میلیون مترمکعبی بیشتر است.
این مقایسه نشان می‌دهد افزایش ورودی آب به مخازن همیشه به معنای افزایش متناسب ذخایر نیست و باید همزمان میزان برداشت و خروجی آب نیز مورد توجه قرار گیرد.
البته برای ارزیابی دقیق وضعیت مخازن باید تغییرات ذخیره در یک دوره زمانی مشخص با در نظر گرفتن تمام ورودی‌ها، خروجی‌ها، بارندگی مستقیم روی مخازن و سایر مؤلفه‌های بیلان آب بررسی شود.
همه سدها از بارندگی‌های اخیر منتفع نشده‌اند
نگاهی به وضعیت سدهای مهم کشور نشان می‌دهد شرایط منابع آبی در استان‌های مختلف همچنان متفاوت است.
برای نمونه، سد دوستی در خراسان رضوی با حدود یک درصد پرشدگی، سد لار در استان تهران با حدود ۲درصد و سد طرق در خراسان رضوی با حدود ۳درصد پرشدگی از جمله مخازنی هستند که همچنان وضعیت نامناسبی دارند.
در مقابل، برخی سدها شرایط بهتری را تجربه می‌کنند. سد امیرکبیر در استان تهران و البرز در گزارش منتشرشده تا ۱۰ آبان حدود ۶۷ درصد ظرفیتش پر شده و میزان پرشدگی سدهای طالقان، لتیان و ماملو نیز به‌ترتیب حدود ۳۷، ۲۷ و ۱۱ درصد گزارش شده است.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد بارندگی‌های اخیر هنوز نتوانسته‌اند مشکل انباشته شده در تمام حوضه‌های آبریز را برطرف کنند.
در واقع، بارندگی زمانی می‌تواند به بهبود وضعیت یک سد منجر شود که در محدوده حوضه آبریز همان سد اتفاق بیفتد و شرایط طبیعی و مدیریتی نیز امکان انتقال رواناب به مخزن را فراهم کند.
بنابراین نمی‌توان فقط با استناد به افزایش میانگین بارندگی کشور، از بهبود وضعیت تمام سدها سخن گفت.
شاید مهم‌ترین بخش مسئله منابع آب کشور را باید در فاصله میان حجم بارندگی و میزان آب قابل استفاده جست‌وجو کرد.
بر اساس اظهارات منتشرشده از سوی مسئولان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، متوسط بارندگی سالانه کشور حدود
۴۰۰ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود.
از این میزان حدود ۳۰۰ میلیارد مترمکعب از طریق تبخیر و تعرق به چرخه جو بازمی‌گردد و حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب در بخش‌های دیگر چرخه آب باقی می‌ماند و در برخی برآوردهای مسئولان، حجم آب قابل برنامه‌ریزی کشور حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب عنوان شده است. این ارقام به‌خوبی نشان می‌دهند سهم قابل استفاده از بارندگی‌های کشور محدود است.
اما در اینجا باید به یک نکته مهم توجه کرد: تمام آبی که تبخیر می‌شود، الزاماً هدررفت ناشی از ضعف مدیریت نیست. تبخیر و تعرق بخشی طبیعی از چرخه آب است و پوشش گیاهی، جنگل‌ها، مراتع، تالاب‌ها و خاک برای حفظ عملکرد اکولوژیک خود به آب نیاز دارند.
بنابراین هدف مدیریت منابع آب نباید جلوگیری کامل از تبخیر یا جمع‌آوری تمام بارندگی‌ها باشد؛ بلکه باید افزایش سهم آب قابل استفاده از طریق مدیریت هوشمندانه رواناب‌ها، تقویت نفوذ آب در خاک، تغذیه سفره‌های زیرزمینی و کاهش خسارت‌های سیلاب باشد.در واقع، مسئله اصلی این است که چه میزان از آبی که امکان ذخیره‌سازی، نفوذ و استفاده پایدار دارد، به دلیل ضعف زیرساخت‌ها و نبود برنامه‌ریزی مناسب از دسترس خارج می‌شود.
آبخیزداری جا مانده است
یکی از آمارهای قابل تأمل در حوزه مدیریت منابع آب، مربوط به حجم رواناب‌های ایجاد شده در سال آبی گذشته است.
بر اساس اظهارات مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوان‌داری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور که در فروردین ۱۴۰۵ منتشر شد، از ابتدای مهر تا ۱۵ فروردین، حدود ۵۶ میلیارد مترمکعب رواناب در کشور ایجاد شده بود.
از این میزان، حدود ۱۱میلیارد مترمکعب در مناطقی جریان داشته که پروژه‌های آبخیزداری در آن‌ها اجرا شده یا در دست اجرا بوده است. با این حال، میزان رواناب استحصال شده در این گزارش حدود ۴/۳میلیارد مترمکعب اعلام شده که این رقم در مقایسه با حجم ۵۶ میلیارد مترمکعبی رواناب ایجاد شده، حدود ۶درصد را نشان می‌دهد.
البته باید توجه داشت که این نسبت یک مقایسه تقریبی از دو شاخص گزارش شده است و نباید آن را به‌عنوان درصد قطعی آب قابل استحصال کشور تلقی کرد. همه رواناب‌ها قابلیت ذخیره‌سازی ندارند و بخشی از آن‌ها باید برای حفظ جریان رودخانه‌ها، تالاب‌ها، مصب‌ها و نیازهای زیست محیطی باقی بمانند. با وجود این ملاحظات، آمار مذکور نشان‌دهنده ظرفیت قابل توجه توسعه طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری در کشور است.در همین گزارش، مسئولان سازمان منابع طبیعی اعلام کرده‌اند از مجموع ۱۲۵میلیون هکتار از حوضه‌های آبخیز دارای امکان اجرای پروژه، حدود ۳۴میلیون هکتار اجرا شده یا در دست اجراست.به بیان دیگر، بخش بزرگی از ظرفیت مطالعاتی و اجرایی کشور در این حوزه هنوز نیازمند برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری است.
این مسئله یک پرسش مهم را پیش روی سیاست‌گذاران قرار می‌دهد: چرا با وجود بحران آب و خسارت‌های ناشی از سیلاب، سرعت توسعه زیرساخت‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری متناسب با نیاز کشور نیست؟
اگر رواناب‌ها مهار شوند، چه اتفاقی می‌افتد؟
مهار رواناب‌ها فقط به معنای ساخت سدهای بیشتر نیست. اتفاقاً در بسیاری از مناطق کشور، توسعه طرح‌های کوچک و محلی آبخیزداری و آبخوان‌داری می‌تواند آثار اقتصادی و زیست محیطی مهم‌تری نسبت به اجرای پروژه‌های بزرگ و پرهزینه داشته باشد.
نخستین اثر این اقدام‌ها، افزایش تغذیه سفره‌های زیرزمینی است زیرا در بسیاری از دشت‌های کشور، برداشت بی‌رویه از چاه‌ها و کاهش ورودی طبیعی آب به آبخوان‌ها موجب افت سطح آب زیرزمینی شده و این روند در برخی مناطق به فرونشست زمین، کاهش کیفیت آب و خشک شدن چاه‌ها و قنات‌ها منجر شده است.
با اجرای طرح‌های مناسب آبخوان‌داری می‌توان بخشی از رواناب‌های فصلی را به مناطقی هدایت کرد که شرایط زمین‌شناسی و نفوذپذیری مناسبی دارند.
در این روش، آب به‌جای آنکه با سرعت از سطح زمین عبور کند، فرصت نفوذ پیدا کرده و به تقویت ذخایر زیرزمینی کمک می‌کند.
مزیت مهم این روش آن است که آب زیرزمینی در بسیاری از موارد نسبت به آب ذخیره‌شده در مخازن روباز، با تبخیر کمتری مواجه است.
دومین اثر، کاهش خسارات سیلاب است چون بسیاری از سیلاب‌های مخرب کشور در اثر بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت ایجاد می‌شوند، ازاین‌رو هنگامی که خاک ظرفیت جذب آب را از دست داده یا پوشش گیاهی مناسبی وجود نداشته باشد، بخش بزرگی از بارندگی به رواناب سطحی تبدیل می‌شود.
اجرای عملیات آبخیزداری، احیای پوشش گیاهی، ایجاد سازه‌های کنترل سیلاب و اصلاح مسیرهای طبیعی جریان آب می‌تواند سرعت رواناب را کاهش دهد و از شدت سیلاب در پایین‌دست بکاهد.
سومین اثر، کمک به کشاورزی و امنیت غذایی است چون در مناطق روستایی و کشاورزی، افزایش رطوبت خاک و تغذیه قنوات و چاه‌ها می‌تواند به بهبود شرایط تولید کمک کند. در شرایطی که بسیاری از کشاورزان با محدودیت منابع آب مواجه هستند، استفاده از رواناب‌های فصلی می‌تواند بخشی از فشار بر منابع زیرزمینی را کاهش دهد.
چهارمین اثر، جلوگیری از فرسایش خاک است زیرا رواناب‌های شدید، به‌ویژه در مناطق کوهستانی و مراتع تخریب شده می‌توانند حجم زیادی از خاک حاصلخیز را جابه‌جا کنند و این مسئله علاوه بر تخریب زمین‌های کشاورزی موجب انتقال رسوبات به مخازن سدها و کاهش ظرفیت مفید آن‌ها می‌شود، بنابراین آبخیزداری همزمان می‌تواند به حفاظت خاک، کاهش رسوب‌گذاری سدها و مدیریت منابع آب کمک کند.
پنجمین اثر نیز کاهش خسارت‌های اقتصادی ناشی از خشکسالی و سیلاب است چون وقتی آب در فصل بارندگی ذخیره یا به آبخوان‌ها منتقل شود، امکان استفاده از بخشی از آن در دوره‌های کم‌بارش افزایش پیدا می‌کند، در نتیجه، تاب‌آوری شهرها، روستاها و بخش کشاورزی در برابر نوسان‌های اقلیمی بیشتر خواهد شد.
آیا باید تمام رواناب‌ها را ذخیره کرد؟
یکی از اشتباه‌های رایج در بحث مدیریت آب این است که گاهی مهار رواناب با ساخت سدهای بزرگ یکسان تلقی می‌شود، در حالی که همه مناطق کشور شرایط یکسانی ندارند و همه رواناب‌ها نیز برای ذخیره‌سازی در سد مناسب نیستند.
در برخی مناطق، ساخت سدهای بزرگ به دلیل شرایط زمین‌شناسی، میزان تبخیر، هزینه ساخت، آثار اجتماعی و پیامدهای زیست محیطی ممکن است توجیه اقتصادی نداشته باشد.
در مقابل در مناطق دیگری می‌توان با ایجاد سازه‌های کوچک آبخیزداری، بندهای کوتاه، حوضچه‌های تغذیه مصنوعی و سامانه‌های جمع‌آوری آب باران، بخشی از منابع آبی را مدیریت کرد.
برای نمونه، در مناطق کوهستانی می‌توان با اجرای عملیات کنترل فرسایش و ایجاد سازه‌های مناسب، سرعت جریان آب را کاهش و فرصت نفوذ آن را به خاک افزایش داد.
در دشت‌هایی که آبخوان‌های مناسبی دارند نیز می‌توان از روش‌های تغذیه مصنوعی استفاده کرد؛ البته مشروط بر آنکه کیفیت آب، وضعیت زمین‌شناسی و احتمال آلودگی منابع زیرزمینی به‌دقت بررسی شود.
در مناطق شهری نیز جمع‌آوری آب باران از پشت‌بام‌ها، پارک‌ها و سطوح نفوذناپذیر می‌تواند بخشی از نیاز آبی فضای سبز و مصارف غیرشرب را تأمین کند. به همین دلیل، نسخه واحدی برای تمام کشور وجود ندارد و مدیریت رواناب باید بر اساس ویژگی‌های هر حوضه آبریز طراحی شود.
قانون چه می‌گوید؟
نکته قابل توجه این است که موضوع افزایش استحصال آب و مدیریت رواناب‌ها در قوانین کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس ماده ۲۷ قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی، دولت مکلف شده برای افزایش حجم آب استحصالی کشور به میزان حداقل ۱۵درصد متوسط بلندمدت نزولات جوی سالانه برنامه‌ریزی کند؛ بخشی از این هدف از طریق کنترل آب‌های سطحی و بخشی دیگر از طریق آبخیزداری و آبخوان‌داری پیش‌بینی شده است.
همچنین در بند «ح» ماده ۳۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت نیرو مکلف شده با استفاده از مشارکت‌های مردمی، اقدام‌های لازم را برای افزایش حجم آب استحصالی کشور به میزان حداقل ۱۵درصد متوسط بلندمدت بارندگی سالانه انجام دهد.
این هدف‌گذاری از سه مسیر مدیریت و کنترل آب‌های سطحی، اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری و استحصال آب‌های جوی و توسعه سامانه‌های جمع‌آوری آب باران دنبال می‌شود.
وجود چنین احکامی نشان می‌دهد مسئله مهار رواناب‌ها موضوعی تازه یا صرفاً یک پیشنهاد کارشناسی نیست، بلکه در اسناد قانونی کشور نیز به آن توجه شده است.
با این حال، پرسش اصلی درباره میزان تحقق این اهداف، بودجه اختصاص یافته، سرعت اجرای پروژه‌ها و ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول است.
انتشار گزارش‌های دوره‌ای درباره سطح اجرای پروژه‌های آبخیزداری، حجم آب استحصال شده و میزان افزایش تغذیه آبخوان‌ها می‌تواند به شفافیت عملکرد دستگاه‌های اجرایی کمک کند.
چرا نباید همه امیدمان به بارندگی باشد؟
در شرایطی که تغییرات اقلیمی موجب افزایش بی‌نظمی در توزیع بارش‌ها شده، اتکا به بارندگی‌های فصلی به‌عنوان راه‌حل اصلی بحران آب، رویکردی پرخطر است.
ممکن است یک سال بارندگی مناسبی در کشور ثبت شود، اما در سال بعد خشکسالی دوباره بخش بزرگی از منابع آب را تحت تأثیر قرار دهد.از سوی دیگر، افزایش شدت بارش‌های کوتاه‌مدت می‌تواند خطر سیلاب را بیشتر کند؛ به‌ویژه در مناطقی که پوشش گیاهی تخریب شده، حریم رودخانه‌ها تصرف شده و زیرساخت‌های کنترل رواناب توسعه کافی پیدا نکرده‌اند.
بنابراین سیاست‌گذاری در حوزه آب باید از نگاه کوتاه‌مدت و واکنشی فاصله بگیرد. در این راستا کشور به برنامه‌ای نیاز دارد که در آن هر حوضه آبریز دارای ترازنامه مشخص آب باشد تا میزان بارندگی، رواناب، نفوذ به زمین، تبخیر، برداشت و نیازهای زیست محیطی آن به‌صورت مستمر محاسبه شود.در چنین شرایطی، می‌توان مشخص کرد چه میزان از رواناب هر منطقه قابلیت ذخیره‌سازی دارد، چه مقدار باید برای محیط زیست باقی بماند و چه میزان امکان تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها را دارد.