اقتصادنیوز: آنچه به عنوان کمبود عرضه نفت ناشی از جنگ ایران آغاز شد، اکنون به بحران انرژی گسترده‌تری تبدیل شده که رانندگان خودروهای سواری، رانندگان کامیون و کشاورزان در سراسر جهان آن را احساس می‌کنند.
به گزارش اقتصادنیوز، مقامات آمریکایی مدعی هستند که تنگه هرمز دیگر مسدود نیست، این در حالی است که قیمت سوخت در سراسر دنیا به‌طور سرسام‌آوری همچنان بالاست. این مسئله‌ای بغرنج با پیامدهای عمیق مالی، سیاسی و اقتصادی است.
جنگ‌هایی که پایان نیافته‌اند
به نوشته سی‌ان‌ان، بر اساس داده‌های انجمن خودروی آمریکا، قیمت بنزین در آمریکا به طور میانگین به ۴.۳۶ دلار در هر گالن رسیده، این در شرایطی است که در این مقطع از سال هرگز تا این حد بالا نبوده است. حتی پس از مجموعه‌ای از اقدامات اضطراری در ایالت‌های آمریکا و سراسر اروپا، قیمت گازوئیل تنها حدود ۲۰ سنت با رکورد تاریخی خود که همین ماه گذشته ثبت شد، فاصله دارد.
آنچه به عنوان کمبود عرضه نفت ناشی از جنگ ایران آغاز شد، اکنون به بحران انرژی گسترده‌تری تبدیل شده که رانندگان خودروهای سواری، رانندگان کامیون و کشاورزان در سراسر جهان آن را احساس می‌کنند.
اگر چه ادعای بازگشایی تنگه هرمز در ظاهر موثر بوده، اما عبور از آن همچنان بسیار خطرناک و در نتیجه پرهزینه است. علاوه بر این، پالایشگاه‌های روسیه هدف حملات پهپادهای اوکراینی قرار گرفته و ویران می‌شوند، و حملات حوثی‌ها در دریای سرخ نیز یک مسیر حیاتی کشتیرانی را مختل کرده است.
به گفته جان استوارت، استراتژیست انرژی جهانی در شرکت پایپر سندلر «جنگ‌ها پایان نیافته‌اند. صلحی برقرار نیست و سیستم انرژی همچنان تحت فشار و محدودیت است».
هزینه دیوانه‌کننده نفت‌کش‌های غول‌پیکر
چالش‌های امنیتی با هزینه گزافِ انتقال نفت خام از خاورمیانه برجسته شده‌اند. به گفته شرکت تحقیقاتی کلارکسونز، سال گذشته هزینه روزانه اجاره یک نفت‌کش غول‌پیکر (موسوم به VLCC یا نفت‌کش بسیار بزرگ حمل نفت خام) برای سفر از خلیج فارس به چین، تنها ۶۵ هزار دلار بود. در آستانه آغاز جنگ ایران، این هزینه به ۲۳۰ هزار دلار در روز افزایش یافته بود. اکنون، به گفته کلارکسونز، هزینه اجاره یک نفت‌کش VLCC برای این مسیر به ۱.۶ میلیون دلار در روز رسیده است.
به گفته تام کلوزا، مشاور ارشد انرژی در شرکت گلف اویل «این ارقام دیوانه‌کننده است. اگر مالک یک نفت‌کش باشید، وضعیت بسیار خوبی دارید؛ البته تا زمانی که کشتی شما از آسیب‌های جنگ در امان بماند».
اما برخی نفت‌کش‌ها بی‌گزند از این وضعیت بیرون نمی‌آیند. به گزارش «عملیات تجارت دریایی بریتانیا»، تنها در روزهای اخیر، چندین کشتی تجاری - از جمله دست‌کم دو نفت‌کش حامل نفت خام - در تنگه هرمز هدف اصابت پرتابه‌ها قرار گرفته‌اند.
افزایش شدید هزینه‌های بیمه و دستمزد دریانوردان
اما، در این‌جا، مسئله تنها هزینه اجاره نفت‌کش نیست. هزینه متقاعد کردن دریانوردان برای انجام سفرهای پرخطر در مناطق جنگی نیز مطرح است. بر اساس گزارش اخیر روزنامه وال‌استریت ژورنال، برخی شرکت‌های کشتیرانی به دریانوردان برای هر سفر تا ۲۵ هزار دلار پیشنهاد می‌دهند؛ مبلغی که می‌تواند معادل بیش از یک سال حقوق آن‌ها باشد.
هزینه‌های بیمه نیز به شدت افزایش یافته است که نشان‌دهنده ریسک بالای عبور از این منطقه با محموله‌های ارزشمند است. این روزنامه گزارش داد که تولیدکنندگان نفت اکنون برای یک سفر رفت و برگشت به داخل و خارج از تنگه هرمز، بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار هزینه می‌کنند.
قیمت واقعی در برابر قیمت بازارهای مالی
مجموع این عوامل — یعنی هزینه اجاره نفت‌کش، پرداخت‌های گزاف به دریانوردان و نرخ‌های سرسام‌آور بیمه — باعث افزایش هزینه‌ها برای مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارها در سراسر جهان شده است. به گفته کلوزا، در گذشته هزینه انتقال نفت خام از خلیج فارس تنها ۲ دلار در هر بشکه بود، اما اکنون این رقم به حدود ۳۳ دلار جهش کرده است. او گفت: «ما حجم قابل‌توجهی نفت خام از منطقه خارج می‌کنیم، اما آمار گمراه‌کننده است، زیرا هزینه خروج این نفت بسیار سرسام‌آور است.»
این موضوع به توضیح شکاف عمیق میان قیمت نفت خام در بازارهای مالی و قیمت آن در دنیای واقعی کمک می‌کند. در نظر داشته باشید که طبق داده‌های «اس‌اندپی گلوبال پلاتس» قیمت «دیتد برنت» — که نشان‌دهنده هزینه واقعی تحویل فوری بشکه‌های فیزیکی نفت خام است — تا روز پنجشنبه به ۱۳۵.۷۴ دلار در هر بشکه رسیده بود. این رقم بسیار بالاتر از قیمت معاملات آتی (فیوچرز) نفت برنت — که حدود ۱۰۰ دلار است — قرار دارد و به رکورد تاریخی ثبت‌شده در ماه آوریل نزدیک است.
و همین قیمت در دنیای واقعی است که در نهایت بر مبلغ پرداختی مصرف‌کنندگان در پمپ‌بنزین‌ها تأثیر می‌گذارد. به گفته استوارت: «ایالات متحده در انزوا به سر نمی‌برد. ما با قیمت‌های جهانی سروکار داریم، زیرا بنزین وارد می‌کنیم.»
پالایشگاه‌های در حال انفجار
سیستم انرژی جهانی نه یک جنگ، بلکه دو یا شاید سه جنگ را - به طور همزمان - تجربه می‌کند. علاوه بر جنگ ایالات متحده و ایران (جنگی که بسیار طولانی‌تر از آنچه بسیاری در آغاز تصور می‌کردند، ادامه داشته)، جنگ داخلی یمن نیز وجود دارد. حملات پهپادی و موشکی حوثی‌ها، یکی دیگر از نقاط حیاتی تجارت جهانی، تنگه باب المندب، را مختل کرده است
و اکنون حملات پهپادی اوکراین که به طور فزاینده‌ای موفقیت‌آمیز هستند، پالایشگاه‌ها را در روسیه، یکی از صادرکنندگان پیشرو گازوئیل در جهان، نابود می‌کنند. روسیه در واکنش به کمبود سوخت در داخل کشور، صادرات سوخت خود را محدود کرده است. چین نیز که می‌خواهد از بروز کمبود در کشور خود جلوگیری کند، به همین ترتیب صادراتش را محدود ساخته است.
اقتصادنیوز: وقتی اقیانوس‌ها به عرصه رقابت برای تصاحب تبدیل می‌شوند، چه اتفاقی می‌افتد؟
در حال حاضر، تنها پالایشگاه‌های ایالات متحده همچنان فعال هستند؛ اما آن‌ها نیز با حداکثر ظرفیت خود مشغول تولید بنزین، گازوئیل و سوخت جت هستند. اکنون برخی از پالایشگاه‌های آمریکا در حال کاهش سطح تولید خود برای انجام تعمیرات و نگهداری‌های معمولِ این فصل از سال هستند. اگر طوفان ایسایاس باعث توقف تولید یا آسیب دیدن پالایشگاه‌های واقع در سواحل خلیج مکزیکِ آمریکا شود، ممکن است وضعیت را وخیم‌تر کند.
ذخایر اضطرای از بین رفته‌اند
اگر جهان در آغاز سال ذخایر قابل‌توجهی برای روزهای مبادا (ذخایر اضطراری) نداشت، قیمت انرژی اکنون بسیار بسیار بالاتر بود. ذخایر تجاری و اضطراری در زمان بحران‌ها نقش ضربه‌گیر را ایفا می‌کنند.
اما اکنون آن ذخایر به شدت کاهش یافته و حاشیه خطای جهان کمتر شده است. همین کاهش ذخایر باعث افزایش «هزینه ریسک» (هزینه اضافی ناشی از ریسک) در قیمت‌های فعلی شده است. به گفته استوار «ما با ذخایر بسیار بسیار کمی کار می‌کنیم. دیگر هیچ ذخیره اضطرای نداریم».
همه این موارد توضیح می‌دهد که چرا قیمت‌ها همچنان بالا و سطح ریسک بالاست؛ حتی با اینکه جریان خروج نفت از تنگه هرمز به سطوح پیش از جنگ بازگشته است. کلوزا گفت: «باید به هر سه جنگ پایان داد؛ یا حتی پایان دادن به دو مورد از آن سه جنگ هم بد نخواهد بود».
تأثیر تنش‌های مرتبط با ایران بر عرضه جهانی انرژی در قالب نمودار
سوخت‌های فسیلی ۸۱ درصد از انرژی جهان را تأمین می‌کنند. با وجود حمله حوثی‌ها به فرودگاه بین‌المللی «ملک خالد» در ریاض — که طبق اعلام سازمان کل هواپیمایی کشوری عربستان سعودی منجر به کشته شدن ۱۲ نفر و مجروح شدن ۳۰۹ تن شد — یک کنفرانس بزرگ انرژی از روز یکشنبه در این شهر در حال برگزاری است.
وزارت انرژی عربستان سعودی روز یکشنبه اعلام کرد که بیست و پنجمین کنگره انرژی «شورای جهانی نفت» در ریاض آغاز شده است. همچنین هفدهمین نشست وزرای «مجمع بین‌المللی انرژی» (IEF) در حاشیه این کنفرانس — که با عنوان «هفته انرژی ریاض» شناخته می‌شود و تا پنجشنبه ادامه خواهد داشت — برگزار خواهد شد.
با این حال، ایتالیا به عنوان یکی از میزبانان مشترک IEF، به‌صورت مجازی (از طریق ارتباط ویدیویی) در این نشست شرکت می‌کند؛ نیجریه، دیگر میزبان مشترک، نیز نماینده‌ای را به این رویداد اعزام کرده است. مجمع بین‌المللی انرژی (IEF) ۶۸ کشور را گرد هم می‌آورد که مجموعاً بیش از ۹۰ درصد عرضه و تقاضای جهانی نفت و گاز را در اختیار دارند. عربستان سعودی، ایالات متحده و روسیه از جمله اعضای این مجمع هستند. این نشست در شرایطی برگزار می‌شود که تنش‌ها و درگیری‌های مرتبط با ایران، جریان انرژی را مختل کرده و دولت‌ها را واداشته است تا در مورد امنیت انرژی خود تجدید نظر کنند.
الجزیره در گزارشی، بررسی کرده که انرژی جهان از کجا تأمین می‌شود، چه میزان از آن در خاورمیانه تولید می‌گردد و کدام کشورها از ذخایر راهبردی برای مواقع اضطراری برخوردارند.
انرژی جهان از کجا تأمین می‌شود؟
انرژی، گرمایش خانه‌ها و سوخت خودروهای ما را تأمین می‌کند، روشنایی را ممکن می‌سازد و چرخ کارخانه‌هایی را که کالاهای مورد نیازمان را تولید می‌کنند، به حرکت درمی‌آورد. این انرژی از منابعی همچون سوخت‌های فسیلی (نفت، زغال‌سنگ و گاز) و همچنین انرژی هسته‌ای و منابع تجدیدپذیر به دست می‌آید.
با وجود رشد سریع انرژی‌های تجدیدپذیر، سوخت‌های فسیلی همچنان نزدیک به ۸۱ درصد از مصرف جهانی انرژی را به خود اختصاص می‌دهند. نفت با سهم ۳۱.۴ درصدی، بزرگترین منبع انرژی محسوب می‌شود و پس از آن زغال‌سنگ با ۲۵.۹ درصد و گاز طبیعی با ۲۳.۵ درصد قرار دارند. زیست‌توده (بیومس) سنتی، انرژی هسته‌ای و سایر منابع، بخش باقی‌مانده را تشکیل می‌دهند. تولید در تعداد انگشت‌شماری از مناطق متمرکز است؛ بنابراین، هرگونه اختلال در هر یک از آن‌ها، بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
خاورمیانه بزرگترین منطقه تولیدکننده نفت و آمریکای شمالی بزرگترین تولیدکننده گاز طبیعی است. روسیه و آسیای مرکزی نیز از تولیدکنندگان عمده هر دو منبع انرژی هستند.
انرژی خاورمیانه چگونه به سراسر جهان می‌رسد؟
اهمیت خاورمیانه برای بازارهای انرژی، به موقعیت جغرافیایی آن نیز مربوط می‌شود. سه آبراه باریک، تولیدکنندگان این منطقه را به مصرف‌کنندگان در سراسر جهان متصل می‌کنند.
پیش از آغاز جنگ ایران، حدود ۲۷ درصد از تجارت جهانی نفت از طریق دریا و تقریباً ۲۰ درصد از تجارت گاز طبیعی مایع (LNG) از تنگه هرمز در ضلع شرقی شبه‌جزیره عربستان عبور می‌کرد.
در ضلع غربی شبه‌جزیره، تنگه باب‌المندب دریای سرخ را به خلیج عدن و کانال سوئز دریای سرخ را به دریای مدیترانه متصل می‌کند. با گسترش دامنه جنگ ایران به سایر نقاط خاورمیانه و تشدید جنگ داخلی یمن، تردد از طریق این تنگه و کانال کاهش یافته و برخی محموله‌های انرژی ناچار به طی مسیرهای طولانی‌تر از طریق دور زدن قاره آفریقا شده‌اند.
به گفته ریچارد متیوز، مدیر بخش مشاوره و تحقیقات در شرکت گیبسون شیپ‌بروکرز که در زمینه کارگزاری کشتی و خدمات مشاوره دریایی فعالیت می‌کند: «این احتمالاً نخستین باری است که شاهد محدودیت و انسداد جدی در یک گذرگاه راهبردی (گلوگاه) هستیم». او به الجزیره گفت آنچه تنگه هرمز را از سایر گذرگاه‌های راهبردی متمایز می‌کند این است که «هیچ مسیر دریایی جایگزینی برای آن وجود ندارد. اگرچه خطوط لوله معدودی وجود دارند، اما مسیر جایگزین دریایی در کار نیست؛ و به همین دلیل است که این تنگه از نظر حجم محموله‌ها، چنین اهمیت بالایی دار. بندرگاه‌های خلیج فارس، نقاطی هستند که بخش عمده انرژی این منطقه، سفر خود را از آنجا به سوی سایر نقاط جهان آغاز می‌کند».
کدام کشورها بیشترین وابستگی را به نفت خاورمیانه دارند؟
در مراحل بعدی زنجیره تأمین، مردم و کسب‌وکارها پیامدهای این اختلال را از طریق افزایش قیمت کالاهای اساسی احساس می‌کنند. کشورهایی که برای تأمین نفت، گاز و کود شیمیایی به منطقه خلیج فارس وابسته‌اند، با قیمت‌های بالاتر، تأخیر در دریافت محموله‌ها و ضرورت یافتن تأمین‌کنندگان دیگر مواجه هستند.
حتی در مواردی که قراردادها تداوم جریان کالا را تضمین کرده‌اند، هزینه‌های اضافی در طول زنجیره تأمین به مراحل بعدی منتقل می‌شود.
اریتره و ماداگاسکار بیشترین وابستگی را به نفت خاورمیانه دارند و هر یک حدود ۹۰ درصد از نیاز خود را از این منطقه تأمین می‌کنند. پس از آن‌ها، پاکستان (۷۸ درصد)، ژاپن (۷۷ درصد) و کنیا (۷۷ درصد) قرار دارند.
کدام کشورها بیشترین وابستگی را به گاز خاورمیانه دارند؟
جایگزین کردن گاز حتی دشوارتر از نفت بوده است، زیرا بخش عمده آن به صورت گاز طبیعی مایع (LNG) از قطر و امارات متحده عربی و از طریق تنگه هرمز حمل می‌شود.
کشورهایی که به این محموله‌ها وابسته‌اند، هزینه بیشتری برای سوخت و برق می‌پردازند و برای دسترسی به حجم محدودتری از محموله‌ها با یکدیگر رقابت می‌کنند. کشورهای واردکننده فقیرتر که ظرفیت ذخیره‌سازی اندکی دارند، بیشترین دشواری را در یافتن منابع جایگزین تجربه کرده‌اند.
کشورهایی که بیشترین وابستگی را به گاز خاورمیانه دارند، عمدتاً در آسیا واقع شده‌اند. کره جنوبی ۳۱ درصد از گاز مصرفی خود را از این منطقه تأمین می‌کند و پس از آن هند (۲۹ درصد)، پاکستان (۲۷ درصد) و تایوان (۲۶ درصد) قرار دارند.
چه کشورهایی بزرگترین ذخایر اضطراری نفت را در اختیار دارند؟
کشورها برای مواقعی که عرضه نفت قطع یا کاهش می‌یابد، ذخایر اضطراری نگه می‌دارند؛ این ذخایر در طول جنگ، اصلی‌ترین پشتوانه و عامل تعدیل‌کننده بازار جهانی بوده‌اند. اکنون اما این پشتوانه رو به اتمام است.
رهبران صنعت انرژی هشدار داده‌اند که ذخایر قابل‌عرضه کشورهای غربی ناچیز شده و ذخایر راهبردی نفت ایالات متحده نیز به پایین‌ترین سطح خود از سال ۱۹۸۲ رسیده است.
امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکوی سعودی، روز دوشنبه در «مجمع هوش انرژی» (Energy Intelligence Forum) در لندن گفت: «برآوردها نشان می‌دهد که امروز کمتر از ۶ میلیارد بشکه ذخایر تجاری باقی مانده است که بخش عمده آن عملاً قابل‌دسترسی نیست.»
آژانس بین‌المللی انرژی که هماهنگی ذخایر اضطراری اعضا را بر عهده دارد، در ماه مارس رکورد آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت را ثبت کرد. این آژانس اکنون در حال آماده‌سازی برای آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه دیگر نفت خام و گازوئیل است تا از افزایش سرسام‌آور قیمت گازوئیل بکاهد؛ هرچند بخشی از این مقدار ممکن است همان نفتی باشد که در ماه مارس آزاد شده اما هنوز به بازار نرسیده است.
وقوع طوفان در خلیج مکزیک و حملات در عربستان سعودی اکنون دوباره عرضه را تهدید می‌کنند و باعث شده‌اند قیمت نفت همچنان بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی بماند.
پیش از آزادسازی‌های سال جاری، چین با اختلاف زیاد بزرگترین ذخایر را در اختیار داشت؛ ذخایری که حدود ۱.۴ میلیارد بشکه برآورد می‌شد و از مجموع ذخایر سایر کشورهای این فهرست بیشتر بود. ایالات متحده با ۴۱۳ میلیون بشکه در جایگاه دوم و ژاپن با ۲۶۳ میلیون بشکه در جایگاه سوم قرار داشتند.