حضور یک صنعت بزرگ، در کدام فعالیت‌ها به شکل‌گیری مهارت و بنگاه‌هایی در منطقه می‌انجامد که بعد از پایان یک قرارداد هم بتوانند به کارشان ادامه دهند. تفاوت استقرار صنعت با صنعتی‌شدن را باید همین‌جا جست‌وجو کرد.

عصر ایران ؛ حمید خدری ـ دکترای مدیریت صنعتی

پیش‌درآمد: نویسنده در این مجموعه یادداشت‌های مستقل می‌کوشد با نگاهی تازه به پیوند انرژی و توسعه در ایران و جهان، به آگاهی عمومی کمک کند. این یادداشت، هفدهمین شماره از مجموعه است.

وقتی یک مجتمع صنعتی به بهره‌برداری می‌رسد، ظرفیت تولید، میزان سرمایه‌گذاری و تعداد شغل‌های مستقیم آن را اعلام می‌کنند. چند سال بعد، می‌شود این سؤال را پرسید که آیا در اطراف این مجتمع کارگاهی شکل گرفته که بتواند تجهیزات صنایع را تعمیر کند؟ آیا بنگاهی توانسته با تجربه‌ای که از سفارش‌های این صنعت به دست آورده، برای خودش مشتری دیگری پیدا کند؟

پاسخ این پرسش‌ها در آمار تولید مجتمع پیدا نمی‌شود. ممکن است کارخانه‌ای سهم بزرگی در تولید کشور داشته باشد، اما بخش عمده کارهای تخصصی آن همچنان بیرون از منطقه انجام شود. قرار هم نیست هر منطقه همه نیازهای صنایعش را خودش تأمین کند. مسئله این است که حضور یک صنعت بزرگ، در کدام فعالیت‌ها به شکل‌گیری مهارت و بنگاه‌هایی می‌انجامد که بعد از پایان یک قرارداد هم بتوانند به کارشان ادامه دهند. تفاوت استقرار صنعت با صنعتی‌شدن را باید همین‌جا جست‌وجو کرد.

گرینستون، هورنبک و مورتی در پژوهشی در سال ۲۰۱۰، مناطقی از آمریکا را که یک کارخانه بزرگ در آن‌ها احداث شد، با مناطقی مقایسه کردند که تا مرحله نهایی انتخاب محل کارخانه پیش رفتند، اما انتخاب نشدند. پنج سال پس از افتتاح کارخانه، بهره‌وری کارخانه‌هایی که از قبل در منطقه فعال بودند، حدود ۱۲ درصد بالاتر از کارخانه‌های مشابه در مناطقی بود که برای احداث کارخانه انتخاب نشدند.

این تفاوت در کارخانه‌هایی بیشتر بود که از نیروی کار با مهارت‌های مشابه و فناوری‌های نزدیک به کارخانه جدید استفاده می‌کردند. نتیجه پژوهش به این نکته مهم اشاره دارد که بخشی از اثر یک سرمایه‌گذاری بزرگ ممکن است در بنگاه‌های اطراف آن ظاهر شود.

برای شکل‌گیری این ارتباط، گاهی مسئله از پیدا کردن یک تأمین‌کننده شروع می‌شود. شبکه MEP در آمریکا در کنار خدمات فنی و مدیریتی به تولیدکنندگان کوچک و متوسط، به خریداران کمک می‌کند تا بنگاه‌هایی را پیدا کنند که توان پاسخ‌گویی به یک نیاز مشخص را دارند.

این جست‌وجو در مقیاس ملی انجام می‌شود و تضمینی برای واگذاری سفارش نیست. پیدا کردن تأمین‌کننده زمانی جواب می‌دهد که توان انجام کار از قبل وجود داشته باشد. اگر این توان هنوز شکل نگرفته باشد، ممکن است منطقه به آموزش نیروی کار، زیرساخت یا توسعه فناوری نیاز داشته باشد.

نروژ نمونه‌ای است از اینکه زنجیره تأمین یک صنعت چگونه می‌تواند از بازار داخلی فراتر برود. بنا بر درگاه رسمی نفت نروژ، حدود دو هزار شرکت در زمینه تأمین تجهیزات و خدمات نفت و گاز فعالیت دارند. مجموع درآمد این شرکت‌ها در سال ۲۰۲۰ حدود ۳۷۴ میلیارد کرون بود و نزدیک به ۳۰ درصد این درآمد از بازارهای بین‌المللی به دست آمده است.مناطق مختلف نروژ در بخش‌های متفاوتی از این زنجیره تخصص پیدا کرده‌اند.

برای نمونه، استاوانگر در خدمات نفتی، برگن در تعمیرات و تجهیزات زیرآبی و کونگسبرگ در فناوری زیرآبی و اتوماسیون تخصص دارند.برای یک بنگاه منطقه‌ای، سفارش یک صنعت بزرگ می‌تواند فرصتی برای یادگیری باشد اما ارزش این تجربه زمانی بیشتر می‌شود که بنگاه بتواند همان خدمت یا محصول را به سایر مشتریان داخلی و یا حتی بین المللی هم عرضه کند .

پیش از تعیین مشوق های جدید ، باید نقشه تقاضای صنعتی و قابلیت تأمین منطقه با نتایج عارضه یابی توسعه صنعتی منطقه تطابق داده شود. صنایع چه قطعات و خدماتی را به‌طور مستمر می‌خرند؟ کدام کارها همین حالا در منطقه انجام می‌شود؟ چه موانعی در این مسیر وجود داشته و علل عدم تحقق توسعه مناسب چه بوده است . پاسخ‌ها در هر منطقه متفاوت خواهد بود و به همین خاطر انتخاب سیاست ها باید با ظرفیت محیط‌زیست ،زیرساخت و فرهنگ همان منطقه سازگار باشد.

در این گونه بررسی ها نشانی شرکت ها معیار مناسبی نیست. ممکن است شرکتی در منطقه ثبت شده باشد، اما کالای آماده را از بیرون بخرد و تحویل دهد. در مقابل، کارگاهی ممکن است بخشی از مواد و قطعاتش را از بیرون تهیه کند، اما طراحی، ساخت، آزمون یا تعمیر را در خود منطقه انجام دهد. اگر قرار است حمایتی صورت بگیرد، باید به کاری تعلق بگیرد که واقعاً در منطقه انجام می‌شود.

برای بعضی فعالیت‌ها، اولین نیاز یک فضای مناسب برای تجهیز کارگاه است. در چارچوب قانون، اجاره بلندمدت زمین می‌تواند به انجام سرمایه‌گذاری و ادامه فعالیت مشروط شود و در صورت عمل‌نکردن به تعهدات، امکان بازپس‌گیری امتیاز وجود داشته باشد. تجربه JTC در سنگاپور نمونه‌ای موفق از پیوند شرایط واگذاری و اجاره زمین به سرمایه‌گذاری صنعتی است.

داشتن کارگاه برای شروع کار مهم است، اما بنگاه برای ادامه فعالیت به نیروی ماهر هم نیاز دارد. آموزش تخصصی به تربیت این نیرو کمک می‌کند. اینکه متخصصان در منطقه بمانند هم از ضروریات کار است و به شرایط زندگی‌شان از دسترسی به مسکن و مدرسه گرفته تا خدمات درمانی و حمل‌ونقل بستگی دارد.

علاوه بر این موارد مشوق مالی باید مدت مشخصی داشته باشد و به فعالیت های مشخص مانند سرمایه‌گذاری تازه، ایجاد شغل تخصصی یا تحقیق و توسعه تعلق بگیرد. مناطق سرمایه‌گذاری بریتانیا نمونه‌ای از این رویکردند. در ایران، بهتر است ابتدا از ظرفیت قوانین موجود، از جمله ماده ۱۳۲ قانون مالیات‌های مستقیم و مقررات اعتبار و استرداد مالیات بر ارزش افزوده، استفاده کنیم. اگر این ظرفیت‌ها کافی نبود، می‌توان اصلاح قوانین یا وضع مقررات تازه و طراحی مشوق‌های هدفمند و زمان‌دار را بررسی کرد.

نمی توان تهیه نقشه و اجرای حمایت‌ها را به واحدهای مسئولیت اجتماعی سپرد.واحدهای بازرگانی و مهندسی صنایع، مراکز آموزشی، نهادهای مالی و مدیریت مناطق هرکدام وظایفی بر عهده دارند. با این حال، یک متولی مشخص باید هماهنگی را بر عهده بگیرد، تقسیم کار را روشن کند و به‌صورت دوره‌ای گزارش عمومی بدهد.

بهتر است برنامه از چند فعالیت منتخب شروع شود و از ابتدا معلوم باشد حمایت چقدر است، تا چه زمانی ادامه دارد و در چه شرایطی متوقف می‌شود.برای نمونه در تگزاس، اطلاعات قراردادهای توسعه اقتصادی نهادهای محلی در یک پایگاه عمومی در دسترس است. انتشار این اطلاعات کمک می‌کند اجرای تعهدات قابل پیگیری باشد.

باید دید چه کاری در منطقه انجام شده، چه مهارتی به وجود آمده، چند شغل پایدار مانده و آیا بنگاه به جذب مشتریان تازه نزدیک شده است. از یک بنگاه نوپا نمی‌شود انتظار داشت از روز اول بدون حمایت کار کند اما باید بتواند مسیر کاهش وابستگی‌اش را اثبات نماید. هزینه عمومی، آثار محیط‌زیستی و فشار بر زیرساخت شهری هم بخشی از ارزیابی‌اند. مقایسه با بنگاه‌ها یا مناطق مشابه کمک می‌کند اثر حمایت را با رونق عمومی بازار اشتباه نگیریم.

توسعه تأمین‌کنندگان، جای دسترسی منصفانه مردم منطقه به اشتغال در صنایع را نمی‌گیرد و تاثیر صنایع بر اشتغال محلی نباید از معادلات توسعه حذف شود. پرسش نهایی همچنان این است که پس از چند سال، چه کاری در منطقه انجام می‌شود که پیش‌تر توان انجامش وجود نداشت؟ پاسخ این پرسش نشان می‌دهد حضور صنعت چه توان تازه‌ای در منطقه ایجاد کرده است. برای داوری درباره توسعه منطقه، باید دید این توان چه فرصت‌هایی برای مردم ایجاد کرده و به چه هزینه‌ای به دست آمده است.