مداخلات عوامل سریال تاریخی بامداد خمار در سردر و کتیبه‌های مدرسه علمیه ابراهیمیه قزوین موج گسترده‌ای از انتقاد کارشناسان میراث فرهنگی را برانگیخت.
به نقل از ایرنا؛ مداخلات ساختاری عوامل تولید سریال تاریخی بامداد خمار در سردر و بافت تاریخی مدرسه علمیه ابراهیمیه قزوین واکنش‌های گسترده‌ای از سوی کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی به همراه داشت. تغییرات کالبدی، رنگ‌آمیزی درها، پوشاندن کتیبه‌های منقوش به نام حضرت علی (ع) و پنهان‌سازی تابلوی تاریخی کوچه مطیعی متعلق به سال ۱۳۰۷ خورشیدی، محور اصلی اعتراض متخصصان به نحوه فیلمبرداری در آثار ملی است.
این پروژه سینمایی به کارگردانی نرگس آبیار و تهیه‌کنندگی محمدحسین قاسمی از اردیبهشت ۱۴۰۲ در قزوین کلید خورد. پیش از مدرسه ابراهیمیه، استفاده از دوده در شبستان هزارساله مسجد جامع قزوین و کوبیدن منگنه و میخ به ستون‌های گچی حسینیه امینی‌ها نیز انتقادهای فراوانی را در پی داشت.
مرتضی میرزاحسینی، قزوین‌پژوه و نویسنده، گفت:
«مدرسه ابراهیمیه که در حافظه تاریخی مردم این دیار به مدرسه نو نیز مشهور است، یکی از مهمترین و اصیل‌ترین پایگاه‌های علمی و حوزوی در قلب محله تاریخی آخوند به شمار می‌رود. این مجموعه با عظمت توسط مرحوم حاج محمدابراهیم (از طایفه میرزا) با نیت ترویج دانش و اخلاق بنیان گذاشته شد و با داشتن عمارتی رفیع در ۲ طبقه، ۱۸ حجره طلبه‌نشین، کتیبه‌های نفیس و پیشینه‌ای تابناک به همراه موقوفات بسیار ارزشمند، هویت مذهبی و اجتماعی شهر را بازگو می‌کند، بسیار دردآور است که بنایی با این تبار درخشان علمی و تاریخی، در ماه‌های اخیر دستخوش مداخلاتی سطحی و غیرمنطقی شده که با هیچ‌یک از پروتکل‌های حفاظتی و حتی اصول طراحی صحنه سازگاری ندارد.»
میرزاحسینی در تشریح اقدامات صورت‌گرفته افزود:
«آنچه در روزهای اخیر بر پیکره سردر و فضاهای ورودی مدرسه ابراهیمیه رخ داده، مصداق آشکار دست‌اندازی به شناسنامه شهر است، متاسفانه عوامل صحنه در اقدامی نسنجیده، محراب این مکان معنوی را به یک درگاه ورودی تبدیل کرده‌اند، درها و پنجره‌های اصیل چوبی را با رنگ‌های نامتناسب و نامتعارف پوشانده‌اند و از همه تاسف‌بارتر، کاشی‌های فیروزه‌ای و معرق سردر را که منقوش به نام مبارک حضرت امیرالمومنین علی (ع) بوده، زیر لایه‌ای ضخیم از رنگ و مواد شیمیایی مدفون ساخته‌اند؛ افزون بر آن، تابلوی تاریخی و خاطره‌انگیز کوچه مطیعی متعلق به سال ۱۳۰۷ خورشیدی نیز با لایه‌ای از گل و پوشش ناهمگون پنهان شده تا با فضاسازی داستانی همخوان شود.»
این پژوهشگر با اشاره به خسارت‌های پیشین یادآور شد:
«سریال بامداد خمار پیش از مدرسه ابراهیمیه نیز ردپای آسیب‌زایی از خود در کهن‌شهر قزوین بر جای گذاشته بود، هنوز جامعه فرهنگی و نخبگانی قزوین ماجرای آغشته کردن دیواره‌ها و شبستان سلجوقی مسجد جامع عتیق به رنگ‌های تیره دوده و همچنین شکستن بخشی از ستون گچی زیرزمین حسینیه تاریخی امینی‌ها و الحاقات نامتعارف داربست‌ها را فراموش نکرده است، تکرار این تخلفات در بناهای ثبت‌ملی نشان می‌دهد که یک نگاه کاسب‌کارانه و شهرک‌سینمایی‌انگارانه قزوین را به مثابه لوکیشنی بی‌دفاع و زمینی برای آزمایش‌های صحنه‌آرایی خود تصور کرده و هیچ احترامی برای قداست و اصالت این بناها قائل نیست.»
میرزاحسینی درباره مدیریت این اماکن تصریح کرد:
«این پرسش بنیادین پیش روی مدیران کلان استان و دستگاه‌های ناظر است که چرا اگر چند گردشگر یا جوان محلی برای ثبت یک عکس یادگاری پای در مسجد جامع یا حسینیه بگذارند با شدیدترین سخت‌گیری‌ها، تذکرها و ممنوعیت‌ها مواجه می‌شوند اما وقتی نوبت به پروژه‌ای خاص می‌رسد، ورود احشامی نظیر اسب، استر و گوسفند به صحن بنایی با قدمت هزارساله کاملا عادی تلقی می‌شود؟ بدتر آنکه در مواردی معدود، برخی از دوستداران میراث که برای نجات این آثار به این روند نقد دلسوزانه وارد ساخته‌اند با برخوردهای سلبی و ارعاب مواجه شده‌اند؛ در حالی که آثار نمایشی عمری بسیار کوتاه دارند اما تاریخ و ریشه‌های هویتی این خاک اگر فروبریزند با هیچ بودجه و ابزاری قابل بازآفرینی نخواهند بود.»
سعید زارع‌پور، فعال حوزه میراث فرهنگی قزوین، گفت:
«رخداد تلخی که در سردر مسجد مدرسه تاریخی ابراهیمیه متعلق به ادوار صفویه و قاجار شاهد بودیم، نمونه‌ای آشکار از رفتارهای غیرعلمی و بی‌مبالاتی در حفاظت از گنجینه‌های هویتی است، در این محل نه‌تنها رنگ‌پاشی مستقیم بر کاشی‌های منقوش به نام حضرت علی (ع) و تیرگی‌های نامتعارف شکل گرفته، بلکه عوامل صحنه با حرکتی کاملا ناشیانه، تیرهای برق موجود در معبر را با سیمان و گل به درخت شبیه‌سازی کرده‌اند و رنگ‌های نامتعارفی را به بافت چوبی در ورودی افزوده‌اند، این قبیل اقدامات که معمولا بدون حضور متخصصان مرمت صورت می‌پذیرد و عوامل پس از اتمام تصویربرداری بدون بازگرداندن دقیق اثر به وضع پیشین محل را ترک می‌کنند، توهین به تاریخ معماری این سرزمین است.»
زارع‌پور با انتقاد از عملکرد دستگاه‌های نظارتی افزود:
«اداره‌کل میراث فرهنگی استان در حالی از نظارت سخن به میان می‌آورد که شواهد مکرر میدانی حاکی از غیبت بازدارنده ناظران تخصصی در لحظه اجرای مداخلات است، ما پیش از این نیز در حسینیه امینی‌ها با کوبیدن منگنه و میخ بر پیکره ستون‌های گچی و لکه‌گیری‌های ناشیانه اروسی‌های گرانبها روبرو شدیم اما متاسفانه هر بار الگوی تکراری پیاده می‌شود، نخست تخریب صورت می‌گیرد، سپس کنشگران و اهالی رسانه با مستندات تصویری موضوع را افشا می‌کنند و در مرحله آخر، مسوولان برای توجیه اقدام و پاکسازی شتاب‌زده وارد گود می‌شوند؛ این در حالی است که رسالت میراث، مراقبت پیشگیرانه و سد کردن راه آسیب است نه مداخله واکنشی و نوشدارو پس از مرگ سهراب.»
این فعال میراث فرهنگی پیرامون ادعای برگشت‌پذیری مواد مصرفی بیان کرد:
«مسوولان در برابر نقدهای مستند مدعی می‌شوند که هیچ آسیبی وارد نیامده و رنگ‌ها با آب پاک می‌شوند، این شیوه پاسخ‌گویی پاک کردن صورت‌مساله است؛ مگر یک گروه فیلمبرداری از متخصصان مرمت سنگ، گچ و آجر دارد که بتواند تضمین دهد ماده شیمیایی پاشیده‌شده روی لعاب کاشی چندصدساله به منافذ آن نفوذ نکرده یا به آجرها آسیب نزده است؟ استفاده از عناوینی مانند دوده سیاه پاک‌شونده در ماجرای مسجد عتیق یا رنگ قابل شست‌وشو در مدرسه ابراهیمیه، رویه‌ای توجیه‌گرایانه است که متاسفانه جرات دست‌اندازی‌های بعدی را به گروه‌های غیرمتخصص می‌دهد و این نگرانی وجود دارد که در پروژه‌های آتی، شاهد رفتارهای مخرب‌تری باشیم.»
زارع‌پور با اشاره به راهکارهای اصولی تولید فیلم تصریح کرد:
«جامعه فرهنگی استان هرگز مخالفتی با هنر سینما و استفاده از ظرفیت‌های قزوین ندارد؛ بلکه معتقدیم پیوند هنر و میراث می‌تواند به رونق گردشگری بینجامد، مشروط بر آنکه ضوابط تخصصی رعایت شود، تجربه موفق پروژه‌های پیشین در کاروانسراهای تاریخی اطراف قزوین که با بهره‌گیری هوشمندانه از سازه‌های پرتابل، یونولیت‌ها و ماکت‌های موقت بدون حتی یک تماس مستقیم و تخریبی با بافت بنا صحنه‌پردازی کردند، به روشنی اثبات می‌کند که خلاقیت هنری نیازی به رنگ‌پاشی و چکش‌کاری بر پیکر بنای تاریخی ندارد، میراث فرهنگی باید تعارف و مماشات را کنار بگذارد و با اعمال سخت‌گیری‌های قانونی، اجازه ندهد بناهای ملی ما قربانی شتاب‌زدگی پروژه‌های تولیدی شوند.»
مریم مهدوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان قزوین، گفت:
«فضاسازی‌ها و حاشیه‌های اخیر درباره آسیب به کاشی‌ها و کالبد تاریخی مدرسه ابراهیمیه ناشی از دریافت ناکافی اطلاعات است، در جریان تصویربرداری سریال بامداد خمار، عوامل پروژه به دلیل ویژگی‌های خاص لوکیشن و سکانس مدنظر و با هماهنگی کارشناس مذهبی و تاریخی همراه، نیاز داشتند که به صورت موقت بخشی از سطح کاشی‌ها را پوشش دهند، این اقدام با استفاده از رنگ‌های کاملا پایه‌آب و ۱۰۰درصد پاک شونده صورت پذیرفت و بلافاصله پس از ضبط سکانس، با استفاده از دستمال مرطوب و آب بدون هرگونه خراش یا آسیب به لعاب و آجر، پاکسازی کامل انجام شد و اکنون کتیبه‌ها به شرایط اولیه بازگشته‌اند.»
مهدوی درباره حضور بازرسان در محل اجرا اظهار کرد:
«ما تجربیات و حساسیت‌های ماه‌های پیشین را به عنوان یک درس‌آموخته مدنظر قرار داده‌ایم؛ به همین دلیل در پروژه فعلی، ناظر مقیم از سوی اداره‌کل به صورت تمام‌وقت در کنار گروه تصویربرداری حضور فیزیکی دارد، تمام فرآیندهای مربوط به طراحی دکور، الحاقات موقت و جزییات صحنه با تأیید مکتوب و نظارت مستقیم ناظر و در صورت لزوم با هماهنگی معاونت میراث و شورای فنی استان پیش می‌رود، تعهدات حقوقی و مالی بسیار سفت‌وسختی از تهیه‌کننده سریال اخذ شده که براساس آن، گروه مکلف است در پایان فرآیند ضبط، کلیه اماکن را دقیقا منطبق بر شرایط روز نخست تحویل دهد و به‌هیچ‌وجه اجازه تغییر کالبدی دایمی داده نشده است.»
مدیرکل میراث‌فرهنگی قزوین اقدامات عمرانی سازندگان اثر را موثر دانست و افزود:
«متاسفانه در هیاهوهای فضای مجازی، اقدامات مثبت و ماندگاری که در سایه حضور این گروه تولیدی انجام شده نادیده انگاشته می‌شود، مدرسه تاریخی ابراهیمیه که تحت نظارت اداره‌کل اوقاف قرار دارد، سالیان متمادی در وضعیت نامناسب و متروکه رها شده بود، با حضور این پروژه و تحت نظارت کامل کارشناسان فنی اداره‌کل، حجم بسیار بالایی از زباله‌ها و نخاله‌های ساختمانی انباشته‌شده از محل تخلیه شد، اقدامات مرمتی ارزشمندی در حوزه کف‌سازی حیاط، استحکام‌بخشی و مرمت پله‌ها، احیا و اصلاح لنگه درب‌های چوبی تاریخی، شیشه‌گذاری پنجره‌های مخروبه و بندکشی و مرمت بخش‌هایی از سقف با هزینه پروژه به ثمر رسید که ارزش ریالی و حفاظتی آن بسیار چشمگیر است.»
مهدوی در پایان گفت:
«پویایی و هوشیاری کنشگران میراث فرهنگی و رسانه‌های استان را به عنوان بازوانی توانمند و ناظران افتخاری و غیررسمی اداره‌کل گرامی می‌داریم، در استانی با صدها اثر ثبتی و گستردگی فراوان بناهای تاریخی، وجود چنین دیده‌بانان تیزبین بزرگ‌ترین پشتوانه برای حفظ هویت تاریخی است، با این حال اطمینان خاطر می‌دهیم که خط قرمز ما صیانت بی‌قیدوشرط از اصالت بناهای ملی است؛ در پرونده سردر مدرسه ابراهیمیه نیز هیچ‌گونه تخریبی متوجه کتیبه نام مبارک حضرت علی (ع) نشده و موضوع با اعاده کامل به وضع سابق به پایان رسیده است.»
