با افت جایگاه ۴۴ دانشگاه دیگر ایران در تازه‌ترین رتبه‌بندی آسیایی کیو.اس؛ حالا دیگر نام هیچ دانشگاه کشورمان در فهرست ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا دیده نمی‌شود.
مهر امسال نیز رسانه‌ها خبر از پایان روند صعود ۱۰ساله دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی تایمز داده بودند؛ به‌طوری که براساس این بررسی، در تایمز ۲۰۲۷ تعداد دانشگاه‌های ایرانی به ۷۵ دانشگاه کاهش یافته و پس از سال‌ها هیچ دانشگاه ایرانی در جمع ۴۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار ندارد.
پیش از این نیز افت رتبه پنج دانشگاه از ۶ دانشگاه بزرگ ایرانی حاضر در رتبه‌بندی شانگهای ۲۰۲۶ نگرانی‌های جدی جامعه علمی کشور را در پی داشت.
افت جایگاه دانشگاه‌های کشور در رتبه‌بندی‌های جهانی مسیر حضور دانشگاه‌های ایران در فضای علمی جهان را دشوارتر کرده است. فضایی که زیست در آن بدون حضور توانمند پژوهشگران و پشتیبانی زیرساختی و ارتباطات پایدار بین‌المللی، غیرممکن یا بسیار دشوار است.
اتفاقی که قابل پیش‌بینی بود
معاون پژوهشی وزیر علوم، کاهش رتبه دانشگاه‌ها را اتفاقی قابل پیش‌بینی می‌داند و معتقد است: غیرحضوری شدن دانشگاه‌ها، محدود شدن اینترنت، شرایط دشوار برای ارسال و انتشار مقالات و همچنین تحریم برخی دانشگاه‌های ایران از سوی برخی نشریات علمی، ازجمله عوامل این اتفاق است.
برخی نشریات با وجود اینکه پژوهشگران ایرانی پیش از این در آن‌ها مقاله منتشر کرده بودند، اکنون اعلام کرده‌اند مقالات پژوهشگران ایرانی را منتشر نخواهند کرد. بنابراین، مجموعه‌ای از مشکلات داخلی و خارجی بر وضعیت پژوهش کشور اثر گذاشته است.
سید مهدی ابطحی با اشاره به محدودیت‌های ایجادشده در دوره جنگ، می‌گوید: محدودیت اینترنت، دشواری انجام آزمایش در آزمایشگاه‌ها در دوران جنگ و همچنین تحریم‌های خارجی، همگی عواملی بودند که می‌توانستند بر تولیدات علمی کشور اثر بگذارند. از سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ نیز پیش‌بینی شده بود با کاهش تعداد مقالات روبه‌رو می‌شویم.
از فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی تا نبود تعاملات بین‌المللی
وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در حاشیه نشست راهبران آزمایشگاه‌های تحقیقات فردی، یکی از عوامل کاهش رتبه دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی‌های اخیر را فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی اعلام کرده و می‌گوید: ارتقای جایگاه علمی و بررسی عوامل کاهش رتبه دانشگاه‌ها نیازمند یک جلسه مستقل است، اما آنچه می‌توانم به تناسب این جلسه بگویم، یکی از عوامل کاهش رتبه، فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی است.
حسین سیمایی صراف با اشاره به نیاز آزمایشگاه‌ها به اعتبارات بیشتر برای ارتقا و جبران فرسودگی تجهیزات تأکید می‌کند: ارتقای آزمایشگاه‌ها و جبران فرسودگی‌های حداقل دو دهه‌ای، نیازمند اعتبارات بیشتری است.
وزیر علوم، مرداد امسال نیز در اظهاراتی دیگر کاهش تعاملات بین‌المللی را از عوامل افت رتبه دانشگاه‌های ایران دانسته و اظهار کرده بود: یکی از عوامل کاهش رتبه دانشگاه‌های ایران، نبود تعاملات بین‌المللی است و اکنون تعداد استادانی که از فرصت مطالعاتی خارج از کشور استفاده می‌کنند، بسیار کاهش یافته و اعزام دانشجو در رشته‌های جدید و حوزه‌های دانشی نو نیز تقریباً وجود ندارد.
یکی از شاخص‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها در جهان، همین میزان تعاملات بین‌المللی است، اما تعاملات دانشگاه‌های ایران در این بخش بسیار پایین است و باید برای تقویت آن برنامه‌ریزی کرد.
منصور غلامی، وزیر اسبق علوم هم پیش از این در اظهاراتی مشابه در خصوص دلایل افت رتبه علمی دانشگاه‌های ایران، به چند محور اساسی اشاره و عنوان کرده بود: بسیاری از دانشگاه‌های کشور به دلیل امکانات و تجهیزات قدیمی، نتوانسته‌اند آزمایشگاه‌ها و زیرساخت‌های علمی خود را به‌روز کنند؛ این موضوع موجب شده روش‌های مورد استفاده، عمدتاً قدیمی تلقی شوند و پذیرش علمی کمتری داشته باشند.
به گفته وی، روابط و همکاری‌های علمی ایران با دیگر کشورها دچار محدودیت شده که دلیل اصلی آن، متأثر شدن از نگاه‌ها و رویکردهای سیاسی برخی کشورهاست. این مسئله سبب کاهش همکاری‌های مشترک علمی، فرصت‌های مطالعاتی و همچنین کاهش پذیرش مقالات علمی پژوهشگران ایرانی در مجامع بین‌المللی شده است. کشورهای دیگر نیز در حال پیشرفت و سرمایه‌گذاری جدی در حوزه علم و فناوری هستند. این رقابت پویا موجب شده ایران در این مسابقه جهانی اندکی عقب بماند. اما مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، دلایل دیگری را در پاسخ به چرایی افت جایگاه ایران در این رتبه‌بندی‌ها ذکر می‌کند. صمد نژادابراهیمی می‌گوید: برای بررسی وضعیت رتبه‌بندی دانشگاه‌ها ابتدا باید شاخص‌های مورد استفاده در این نظام‌های رتبه‌بندی را بررسی کنیم؛ چراکه بخشی از این شاخص‌ها، به‌ویژه در رتبه‌بندی کیو.اس به شهرت دانشگاه مربوط می‌شود.
در خصوص رتبه‌بندی باید ببینیم شاخص‌های رتبه‌بندی چه هستند. شاخص‌های رتبه‌بندی، به‌ویژه برای کیو.اس، تا ۵۰درصد به شهرت دانشگاه مربوط می‌شود. اینکه دانشگاه‌ها چقدر مشهور هستند و چگونه می‌توانند به یک دانشگاه مشهور تبدیل شوند، به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ برای مثال باید استاد خارجی به دانشگاه بیاید، استاد دانشگاه ما به خارج از کشور برود و سایت دانشگاه در دسترس باشد.
این موارد تا حدودی در اختیار دانشگاه است، اما بخشی از مسائل خارج از اختیار دانشگاه و حوزه پژوهش و آموزش آن قرار دارد. برای مثال ممکن است به دلیل برخی مسائل امنیتی، سایت دانشگاه از خارج کشور در دسترس نباشد. در چنین شرایطی، انگار این دانشگاه وجود ندارد. بنابراین هرچقدر هم برنامه‌ریزی کنیم، زمانی که می‌خواهیم دانشگاه اطلاعات خود را در نظام‌های رتبه‌بندی تکمیل کند، با مشکل مواجه می‌شویم. برای مثال، در مقطعی که می‌خواستیم اطلاعات مربوط به رتبه‌بندی‌های تایمز و کیو.اس را تکمیل کنیم، اینترنت قطع بود و دو تا سه ماه اینترنت نداشتیم؛ در حالی که دقیقاً همان زمانی بود که باید اطلاعات دانشگاه‌ها در این نظام‌های رتبه‌بندی تکمیل می‌شد.
جنگ نمی‌تواند بهانه شود
رمضان رحیمی دشتلویی، عضو هیئت رئیسه کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی نیز یکی از دلایل افت جایگاه کشورمان در رتبه‌بندی‌های اخیر را تأمین اندک منابع مورد نیاز پژوهش در دانشگاه‌ها می‌داند و می‌گوید: دانشگاه‌ها با هزینه‌های جانبی متعددی روبه‌رو هستند و در چنین شرایطی اعتبارات مورد نیاز فعالیت‌های پژوهشی به کندی و گاهی به صورت قطره‌چکانی تأمین می‌شود؛ در حالی که بدون سرمایه‌گذاری مؤثر در پژوهش و فناوری نمی‌توان انتظار ارتقای کیفیت علمی و رقابت با دانشگاه‌های برتر دنیا را داشت.
این نماینده مجلس درباره اینکه مسئولیت افت رتبه دانشگاه‌های مطرح کشور متوجه مدیران دانشگاه‌هاست یا سیاست‌های کلان وزارت علوم، توضیح می‌دهد: هر دو بخش در این زمینه اثرگذار هستند؛ هم سیاست‌گذاری‌های وزارتخانه اهمیت دارد و هم مدیریت دانشگاه‌ها باید به جای پرداختن به فعالیت‌های کم‌اثر، بر مأموریت اصلی خود یعنی ارتقای کیفیت آموزشی و پژوهشی متمرکز شود. باید مشخص شود چرا ظرفیت علمی و نیروی انسانی توانمند دانشگاه‌های مطرح کشور به ارتقای جایگاه بین‌المللی آن‌ها منجر نشده است. لازم است عوامل مؤثر بر این وضعیت به صورت دقیق رسیدگی شود و برای رفع ضعف‌ها، برنامه عملیاتی در دستور کار قرار گیرد.
رحیمی دشتلویی در پاسخ به اینکه آیا شرایط جنگی می‌تواند توجیهی برای افت جایگاه علمی دانشگاه‌ها باشد، تصریح می‌کند: نمی‌توان جنگ را به عنوان دلیل قطعی و توجیه‌کننده عقب‌گرد علمی کشور مطرح کرد؛ حتی در شرایط دشوار نیز نباید مسیر پیشرفت و ارتقای علمی متوقف شود و این موضوع نمی‌تواند بهانه‌ای برای نادیده گرفتن مسئولیت‌ها و کاستی‌های موجود باشد.