جوان آنلاین: دکتر بهاره زاددهش، مدرس دانشگاه و متخصص روان‌درمانی، معتقد است کتابخوانی در خانواده بیشتر از آنکه یک آموزش کلامی باشد، یک فرهنگ رفتاری است؛ فرهنگی که بچه‌ها قبل از شنیدن درباره آن با آن زندگی می‌کنند، اما چگونه می‌توان کتابخوانی را از یک توصیه تربیتی به عادتی خانوادگی تبدیل کرد و نقش والدین در علاقه‌مندشدن کودکان به مطالعه و راه‌های ایجاد عادت کتابخوانی چیست؟ پاسخ این سؤال‌ها در گفت‌و‌گو با این کارشناس آمده است.
چرا وقتی والدین خودشان اهل مطالعه نیستند، انتظار کتابخوان شدن فرزندانشان را دارند؟ آیا توصیه آنها بدون الگوبرداری عملی اثرگذار است؟
یکی از تناقض‌های تربیتی این است که از بچه‌ها انتظار داریم کاری را انجام دهند که خودمان به آن پایبند نیستیم. به فرزندمان می‌گوییم کتاب بخوان، اما خودمان در فرصت‌های آزاد سراغ گوشی و تلویزیون می‌رویم. بچه‌ها بیشتر از آنچه تصور می‌کنیم رفتار والدین را زیر نظر دارند. از نظر روانشناختی، یادگیری مشاهده‌ای نقش مهمی در شکل‌گیری رفتار کودکان دارد و بسیاری از عادت‌هایشان را با الگوبرداری از والدین یاد می‌گیرند. البته برای شروع کتابخوانی هیچ‌وقت دیر نیست. والدین می‌توانند همراه فرزندشان مطالعه را آغاز کنند. حتی روزی ۱۰ دقیقه کتاب خواندن در کنار هم از تکرار توصیه‌هایی مثل کتاب بخوان اثرگذارتر است. کتابخوانی در خانواده بیشتر از آنکه آموزش کلامی باشد، یک فرهنگ رفتاری است که بچه‌ها آن را در زندگی تجربه می‌کنند.
کودکی که هر روز پدر و مادرش را در حال استفاده از گوشی می‌بیند، می‌تواند بنا به توصیه آنها گوشی را کنار بگذارد و کتاب بخواند؟
این کودک با تناقض رفتاری روبه‌روست. والدین از او می‌خواهند گوشی را کنار بگذارد، اما خودشان بیشتر وقتشان را با آن می‌گذرانند. طبیعی است که برای کودک این سؤال پیش بیاید اگر استفاده از گوشی بد است، چرا پدر و مادرش اینقدر از آن استفاده می‌کنند؟! بچه‌ها بیشتر از توصیه‌ها به رفتار والدین توجه می‌کنند. البته قرار نیست گوشی کاملاً از زندگی خانواده حذف شود. مسئله اصلی، میزان و نحوه استفاده از آن است. اگر والدین می‌خواهند فرزندشان بخشی از زمان استفاده از گوشی را به کتابخوانی اختصاص دهد، بهتر است خودشان هم همراه او باشند و زمانی را مشخص کنند که همه اعضای خانواده گوشی‌ها را کنار بگذارند و کتاب بخوانند.
آیا تنها خرید کتاب برای فرزند، بدون اینکه والدین زمانی برای مطالعه یا گفت‌و‌گو درباره کتاب اختصاص دهند، می‌تواند عادت کتابخوانی ایجاد کند؟
خرید کتاب قدم خوبی است، اما کافی نیست. کودک برای برقراری ارتباط با کتاب به تجربه‌ای خوشایند و همراهی والدین نیاز دارد. وقتی پدر و مادر درباره داستان با فرزندشان صحبت می‌کنند یا از او می‌پرسند کدام شخصیت را بیشتر دوست داشته، مطالعه از یک تکلیف به تجربه‌ای لذت‌بخش تبدیل می‌شود. نباید کتابخوانی را به اجبار یا وسیله‌ای برای ارزیابی هوش کودک تبدیل کنیم. بهتر است به علایق او احترام بگذاریم و در انتخاب کتاب به او حق انتخاب بدهیم. گاهی یک گفت‌وگوی چند دقیقه‌ای درباره داستانی که کودک خوانده است از خرید چندین کتاب تأثیر بیشتری دارد، چون احساس می‌کند علایق و دنیای ذهنی‌اش برای والدین اهمیت دارد.
والدین چطور می‌توانند مطالعه مشترک را وارد برنامه روزانه فرزند کنند، بدون اینکه این کار به اجبار و تنش تبدیل شود؟
آنها باید پیش از وارد کردن کتاب به برنامه روزانه، در شیوه گذراندن اوقات فراغتشان بازنگری کنند. بهتر است تغییر با یک قرار کوچک شروع شود. مثلاً هر شب ۱۰ تا ۱۵ دقیقه هرکدام کتاب موردعلاقه خود را بخوانند. این زمان باید برای خانواده لذت‌بخش باشد، نه یک وظیفه اجباری. والدین هم باید در این تجربه مشارکت کنند، نه اینکه فقط نقش ناظر و کنترل‌کننده داشته باشند. همچنین نباید انتظار داشت کودکی که به استفاده مداوم از گوشی عادت کرده، یک‌شبه به کتابخوانی علاقه‌مند شود. شکل‌گیری عادت به زمان، تکرار و تجربه خوشایند نیاز دارد.
بعضی از والدین برای کلاس‌های آموزشی و تفریحی فرزندانشان هزینه می‌کنند، اما خرید کتاب را هزینه‌ای غیرضروری می‌دانند. چرا کتاب در اولویت هزینه‌های خانوادگی قرار نمی‌گیرد؟
بخشی از این مسئله به نگاه خانواده‌ها به سرمایه‌گذاری برای آینده فرزندشان برمی‌گردد. والدین معمولاً هزینه کلاس زبان، موسیقی یا ورزش را می‌پذیرند، چون نتیجه آن را ملموس‌تر می‌بینند، اما آثار کتابخوانی تدریجی و بلندمدت است و کمتر به چشم می‌آید، در حالی که کتاب به گسترش دایره واژگان، تقویت تخیل، قدرت تحلیل و تفکر انتقادی کودک کمک می‌کند. همچنین با آشناکردن او با احساسات، تعارض‌ها و انتخاب‌های دیگران، در رشد عاطفی و اجتماعی‌اش نقش دارد. البته کتاب نباید به کالایی لوکس تبدیل شود. خانواده‌ها می‌توانند از کتابخانه‌های عمومی و کتاب‌های دست دوم هم استفاده کنند. بهتر است به جای هزینه‌کردن صرف برای پرکردن برنامه فرزندان، برای ساختن دنیای ذهنی آنها سرمایه‌گذاری کنیم؛ آن هم یک سرمایه‌گذاری که آثارش تا پایان عمر باقی بماند.
با توجه به نکته‌ای که اشاره کردید، برای خانواده‌ای که توان خرید مداوم کتاب را ندارد، کتابخانه عمومی و تبادل کتاب می‌توانند جایگزین مناسبی باشند؟
بله. همانطور که اشاره شد، کتابخوانی را نباید به توان اقتصادی خانواده گره بزنیم. ناتوانی در خرید مرتب کتاب نباید فرزند را از تجربه مطالعه محروم کند. کتابخانه‌های عمومی فرصت خوبی برای این خانواده‌ها هستند. والدین می‌توانند فرزندشان را از کودکی به کتابخانه ببرند تا انتخاب، امانت گرفتن و بازگرداندن کتاب را یاد بگیرد. اتفاقاً این کار حس مسئولیت‌پذیری و استقلال او را هم تقویت می‌کند. تبادل کتاب میان خانواده‌ها، دوستان و همکلاسی‌ها و استفاده از کتاب‌های دست دوم، الکترونیکی و صوتی متناسب با سن کودک نیز راه‌های دیگری برای دسترسی به کتاب هستند. مهم این است که کودک کتاب را فقط وسیله‌ای آموزشی یا تکلیف مدرسه نداند و فرصت داشته باشد کتاب مورد علاقه‌اش را انتخاب کند. گاهی یک کتاب خوب، یک بزرگسال همراه و فضایی برای گفت‌و‌گو درباره کتاب، نقطه شروع یک رابطه مداوم با مطالعه است.
اگر فرزندمان به جای کتاب‌هایی که ما انتخاب کرده‌ایم، کتاب‌های دیگری را دوست داشته باشد، چقدر باید در انتخاب او دخالت کنیم؟
تا جایی که امکان دارد باید به سلیقه فرزندمان احترام بگذاریم. گاهی والدین تصور می‌کنند فقط کتاب‌هایی ارزش خواندن دارند که خودشان انتخاب کرده‌اند یا محتوای آموزشی بالایی دارند، در حالی که هدف اولیه باید ایجاد علاقه به مطالعه باشد، نه کنترل سلیقه کودک. ممکن است کودکی به داستان‌های تخیلی، ماجراجویی یا کتاب‌های مصور علاقه داشته باشد. همین علاقه می‌تواند نقطه شروع ارتباط عمیق‌تر او با کتاب باشد. البته والدین باید متناسب با سن فرزندشان محتوای کتاب را بررسی کنند، اما این موضوع با تحمیل سلیقه تفاوت دارد. بهتر است به جای تعیین کتاب برای فرزندمان، کمک کنیم به کتابخوانی علاقه‌مند شود تا خودش به تدریج سراغ موضوعات متنوع‌تر برود.