اگرچه در روزهای پایانی تابستان به ویژه در مسیرهای منتهی به شمال کشور با ازدحام خودروهای مسافران روبه‌رو بودیم اما پشت این شلوغی یک واقعیت مهم وجود دارد که نمی‌توان آن را تنها با تعداد خودروهای ورودی یا تعداد مسافران اندازه گرفت چون رفتار گردشگران تغییر کرده است!
بررسی‌ها و آمارها نشان می‌دهد بخشی از خانواده‌ها در سفرهای تابستانی مدت اقامت خود را کوتاه‌تر کردند، بخشی به سراغ اقامتگاه‌های ارزان‌تر رفته‌اند و گروهی نیز برای حذف هزینه اقامت، خانه اقوام و دوستان یا ویلاهای شخصی را انتخاب کرده‌اند.
این تغییر رفتار در شرایطی رخ داده که هزینه سفر در سال‌های اخیر افزایش یافته و خود مسئولان گردشگری نیز آن را تأیید می‌کنند.
انوشیروان محسنی بندپی، معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، در روزهای پایانی شهریور امسال افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، اقامت و خوراک را «واقعیت امروز کشور» دانسته و می‌گوید: مراکز اقامتی نیز با افزایش هزینه‌های مواد غذایی، نیروی انسانی و سایر هزینه‌های جاری مواجه شده‌اند. او در عین حال تأکید می‌کند: در شهریور امسال ضریب اشغال هتل‌ها در برخی استان‌ها نسبت به سال گذشته افزایش داشته است.
همین اظهارات نشان می‌دهد تصویر گردشگری کشور نه کاملاً سیاه است و نه کاملاً روشن. در بعضی استان‌ها هتل‌ها و اقامتگاه‌ها با استقبال بالای مسافران روبه‌رو بوده‌اند و در برخی دیگر، ضریب اشغال نسبت به سال گذشته کاهش یافته است. بنابراین آنچه در تابستان امسال بیش از «کاهش سفر» خودنمایی می‌کند، تغییر جغرافیای سفر، نوع اقامت و قدرت هزینه‌کرد گردشگران است.
شمال هنوز مقصد اول است
مازندران یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این وضعیت است چنان‌که حسین ایزدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران می‌گوید: در تابستان امسال بیش از ۹۰درصد ظرفیت تأسیسات گردشگری تکمیل بوده است.
به گفته وی هتل‌های پنج‌ستاره استان نیز تا پایان شهریور تقریباً ظرفیت کامل داشته‌اند و هتل‌های سه و چهارستاره نیز با استقبال قابل توجه مسافران روبه‌رو بوده‌اند.
اما بخش مهم‌تر اظهارات ایزدی مربوط به تغییر الگوی سفر است. بنا بر گفته وی بخشی از مسافران در سال‌های اخیر به سمت مناطق روستایی و اقامتگاه‌های بوم‌گردی گرایش پیدا کرده‌اند و افزایش تقاضا برای این نوع اقامتگاه‌ها قابل مشاهده است. مازندران اکنون ۵۹۰ مرکز بوم‌گردی دارای مجوز دارد و به گفته این مقام مسئول، بخشی از سفرها به سمت روستاها و این اقامتگاه‌ها هدایت شده است.
این آمار یک نکته مهم دارد؛ مسافر از سفر دست نکشیده، اما ممکن است نوع سفرش تغییر کرده باشد. خانواده‌ای که زمانی هتل را برای اقامت انتخاب می‌کرد، امروز ممکن است بوم‌گردی یا ویلای ارزان‌تر را ترجیح دهد و خانواده دیگری ممکن است برای کاهش هزینه، چند شب اقامت خود را به یک یا دو شب محدود کند.
۹۸درصد اشغال، اما یک هشدار
در گیلان نیز آمارها از رونق قابل توجه اقامت رسمی حکایت دارد. یوسف سلمان‌خواه، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان ابتدای شهریور امسال اعلام کرد بر اساس اطلاعات دریافتی از جامعه حرفه‌ای گردشگری، ضریب اشغال هتل‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی استان به ۹۸درصد رسید.
وی با اینکه این میزان تقاضا را نشانه ظرفیت بالای گردشگری گیلان می‌داند اما همزمان بر یک مشکل ساختاری تأکید می‌کند که گردشگری نباید فقط در مرکز استان متمرکز بماند.
او با اشاره به ظرفیت شهرستان‌هایی مانند لنگرود، انزلی و فومن بیان می‌کند: این مناطق ظرفیت‌های مناسبی برای اجرای پروژه‌های گردشگری دارند، اما فاصله میان مرکز استان و مناطق پیرامونی و برخی موانع موجب شده این ظرفیت‌ها آن گونه که باید فعال نشوند. به گفته او، هدف باید این باشد که ثروت حاصل از گردشگری در سراسر استان توزیع شود.
بنابراین حتی استانی که ضریب اشغال ۹۸درصدی را تجربه می‌کند، همچنان با مسئله توزیع گردشگر و درآمد گردشگری مواجه است. شلوغی مقصد به خودی خود به معنای برخورداری همه شهرها و روستاهای آن از منافع گردشگری نیست.
همه ایران شمال نیست
اگرچه شمال در تابستان امسال همچنان پرمسافر بود، اما وضعیت در سایر استان‌ها یکسان نبود. در همین باره معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی در پایان شهریور اعلام کرد ضریب اشغال هتل‌ها در شهریور ۱۴۰۵ در خراسان رضوی ۸۰درصد بوده که نسبت به ۵/۷۲درصد سال گذشته افزایش داشته است و در مقابل، اصفهان با ضریب ۷۵درصد نسبت به ۸۰درصد سال گذشته کاهش داشته و کرمان نیز از ۵۵درصد به ۵۰درصد رسیده است. در مازندران ضریب اشغال ۹۵درصد و مشابه سال گذشته اعلام شد، در حالی که گیلان از ۹۵ به ۹۸ درصد افزایش داشت. یزد نیز با کاهش ضریب اشغال از ۶۰ به ۴۰ درصد مواجه شد.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد نمی‌توان از یک نسخه واحد برای گردشگری کشور سخن گفت زیرا مقصدهای زیارتی، تاریخی، ساحلی و طبیعی هر کدام شرایط خاص خود را دارند و عواملی مانند آب‌وهوا، مناسبت‌ها، وضعیت اقتصادی، دسترسی جاده‌ای و حتی شرایط امنیتی می‌تواند بر میزان سفر و اقامت تأثیر بگذارد.
شیراز؛ هتل‌ها پر، شهرستان‌ها خلوت‌تر
در فارس نیز وضعیت شیراز با برخی شهرستان‌های استان تفاوت داشته است. معاون گردشگری استان فارس می‌گوید: ضریب اشغال هتل‌های شیراز در تابستان به بیش از ۹۰درصد رسیده، در حالی که متوسط اشغال هتل‌ها در سایر شهرستان‌های استان حدود ۷۵درصد بوده است. او این وضعیت را ناشی از افزایش حضور مسافران و گردشگران و وضعیت مطلوب تأسیسات گردشگری عنوان کرد.
این اختلاف دوباره همان مسئله‌ای را پیش می‌کشد که مدیرکل میراث فرهنگی گیلان نیز بر آن تأکید کرده بود؛ اینکه گردشگری اگر در چند شهر و مقصد شناخته‌شده متمرکز شود، الزاماً به رونق متوازن استان منجر نمی‌شود.
اصفهان؛ بازگشت از کف ۱۵درصدی
از اصفهان اما روایت متفاوتی شنیده می‌شود زیرا کریم بیگی، رئیس جامعه هتل‌داران اصفهان شهریور امسال اعلام کرد میانگین ضریب اشغال هتل‌های شهر به حدود ۸۵درصد رسیده است؛ در حالی که به گفته او، این رقم در ۶ماه گذشته حتی تا ۱۵درصد پایین آمده بود.
او یکی از عوامل بهبود وضعیت را بازگشایی زاینده‌رود و افزایش جذابیت گردشگری شهر عنوان می‌کند.
این نمونه نشان می‌دهد وضعیت گردشگری می‌تواند در فاصله چند ماه به‌شدت تغییر کند و حتی یک عامل شهری مانند بازگشایی زاینده‌رود بر تقاضای اقامت اثر بگذارد بنابراین افت یا افزایش اشغال هتل‌ها را نمی‌توان فقط به وضعیت اقتصادی خانوار نسبت داد؛ جذابیت مقصد و اتفاقات محلی نیز نقش مهمی دارند.
اردبیل؛ مسافر زیاد، اقامت متنوع
اردبیل هم در تابستان امسال مقصدی پرتردد بود. جلیل جباری، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اردبیل، شهریورماه از ورود بیش از ۵میلیون گردشگر و مسافر به شهرهای مختلف استان از ابتدای سال خبر داده و گفته در برخی روزها ضریب اشغال اماکن اقامتی رسمی تا ۱۰۰درصد نیز رسیده است.
در سرعین نیز به گفته همین مقام مسئول، ضریب اشغال مراکز اقامتی رسمی و برخی مراکز وابسته در شب‌های پرتردد به ۱۰۰درصد رسیده بود، اما همزمان بخشی از گردشگران از مراکز غیررسمی و کمپ‌های چادری استفاده می‌کردند.
همین مثال به خوبی نشان می‌دهد تعداد بالای گردشگر الزاماً به معنای استفاده همه مسافران از هتل نیست. یک مقصد می‌تواند همزمان هتل‌های پر و مسافرانی داشته باشد که برای کاهش هزینه، چادر یا اقامتگاه‌های غیررسمی را انتخاب می‌کنند.
سفر گران‌تر شده است
در میان همه این آمارها، یک عامل مشترک وجود دارد؛ هزینه سفر افزایش یافته است. معاون گردشگری کشور نیز در پایان شهریور به‌صراحت گفت افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، اقامت و سایر خدمات، واقعیت امروز کشور بوده و تورم بر قیمت‌ها اثر گذاشته است. او البته تأکید کرد دولت تلاش دارد آثار این افزایش هزینه‌ها بر تقاضای سفر را کاهش دهد.
از طرف دیگر، هتل‌ها و اقامتگاه‌ها نیز با افزایش هزینه‌های خود مواجه‌اند. وقتی قیمت مواد غذایی، دستمزد، انرژی، تعمیرات و نگهداری افزایش پیدا می‌کند، کاهش قیمت اقامت برای هتل‌دار ساده نیست، اما افزایش قیمت نیز می‌تواند بخشی از مشتریان را به سمت گزینه‌های ارزان‌تر سوق دهد.
در این میان، خانواده ایرانی گرفتار یک معادله ساده اما دشوار است: هزینه سفر بالا رفته و درآمد قابل خرج برای سفر محدودتر شده است.
نتیجه الزاماً لغو سفر نیست؛ گاهی سفر کوتاه‌تر می‌شود، هتل ارزان‌تری انتخاب می‌شود، تعداد دفعات سفر در سال کاهش پیدا می‌کند یا خانواده به جای هتل به‌سراغ خانه اقوام، ویلای شخصی، بوم‌گردی یا حتی کمپ می‌رود.
مسئله فقط «تعداد مسافر» نیست
اگر قرار باشد وضعیت گردشگری کشور در تابستان ۱۴۰۵ دقیق بررسی شود، نمی‌توان فقط یک عدد را جلو چشم گذاشت. آمارهای رسمی نشان می‌دهد مازندران، گیلان، شیراز، اردبیل و مشهد همچنان با حجم قابل توجهی از تقاضای سفر مواجه بوده‌اند، اما در همان زمان برخی استان‌ها با کاهش ضریب اشغال روبه‌رو شده‌اند.
از سوی دیگر، حتی در استان‌های پرمسافر نیز بخشی از تقاضا به سمت اقامتگاه‌های بوم‌گردی، روستاها، کمپ‌ها، خانه اقوام و مراکز غیررسمی حرکت کرده است. این تغییر الگو را نمی‌توان نادیده گرفت.
بنابراین پرسش اصلی برای اقتصاد گردشگری دیگر فقط این نیست که چند نفر سفر کردند، بلکه باید پرسید این مسافران چند شب ماندند، کجا اقامت کردند و چه میزان پول در مقصد هزینه کردند.
شاید خانواده‌ها هنوز دلشان برای شمال، مشهد، شیراز، اصفهان و اردبیل تنگ شود و راه سفر را در پیش بگیرند، اما فاصله میان «خواستن سفر» و «توان پرداخت هزینه سفر» هر روز مهم‌تر می‌شود. در چنین شرایطی، ممکن است جاده‌ها همچنان شلوغ باشند و هتل‌های بعضی شهرها نیز ظرفیت کامل داشته باشند، اما این به معنای آن نیست که سفر برای همه خانواده‌ها مانند گذشته قابل دسترس است. گردشگری ایران هنوز مسافر دارد؛ آنچه تغییر کرده، اندازه جیب مسافر و در نتیجه اندازه سفر او است.