مرکزی – نشست تخصصی و درس‌گفتار شرح و تفسیر مثنوی معنوی با حضور مرتضی لطیفی، استاد ادبیات و زبان فارسی و جمعی از علاقه‌مندان به ادبیات، عرفان و اشعار مولانا، با رویکردی میان‌رشته‌ای و با محوریت اخلاق، عرفان تطبیقی، روان‌شناسی و فلسفه در خانه فرهنگ اراک برگزار شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اراک، در این نشست تخصصی ادبی عرفانی، مرتضی لطیفی، استاد ادبیات و زبان فارسی، با تحلیل داستان «پیر چنگی» در دفتر نخست مثنوی با عنوان «از شکوه اجتماعی تا بازگشت به خدا و خویشتن»، به بررسی لایه‌های مختلف این حکایت از منظر اجتماعی، عرفانی، فلسفی و روان‌شناختی پرداخت.
وی با اشاره به ساختار نمایشی این داستان افزود: می‌توان پنج پرده یا کُنش را در آن بازشناخت که پرده اول معرفی خنیاگری خوش‌آواز و چنگ‌نواز که در اوج شهرت و شکوهمندی است، مطربی که به قول مولوی بلبل از آواز او بی‌خود می‌شود/ از نوایش قیامت می‌خیزد/و همچون اسرافیل جان در تن مردگان می‌آورد.
پرده دوم؛ افول، پیری، غربت و فراموش‌شدگی
وی ادامه داد: پرده دوم نمایش، افول، پیری، غربت، فقر و رهاشدگی پیر چنگی است؛ تا جایی که نیازمند یک گرده نان می شود: چون که مطرب پیرتر گشت و ضعیف شد. ز بی‌کسبی، رهین یک رغیف. یعنی روزگار می‌گذرد؛ جوانی و توانایی جسمانی از میان می‌رود و جامعه‌ای که روزگاری شیفته و خواهان شنیدن موسیقی او بود، دیگر اعتنایی به وی نمی‌کند. در واقع، مولانا با توصیف وضعیت جسمی و اجتماعی پیر چنگی، یکی از تجربه‌های تلخ زندگی انسان را به نمایش می‌گذارد؛ انسانی که فقط پیر نمی‌شود، بلکه از شبکه روابط اجتماعی نیز کنار گذاشته می‌شود.
وی افزود: اگر خوب نگاه کنیم، می‌توانیم به پرسش غیرمستقیم و بزرگ مولوی در این بخش از قصه برسیم. هنگامی که دیگر کسی مرا نمی بیند، صدایم را نمی‌شنود، ارزش و معنای وجودی من چیست؟ آیا می‌توان همواره به دیوار دیگران تکیه داد، روی دیوار زندگی آنان یادگاری نوشت؟!
پرده سوم؛ گورستان، پایان نمایش اجتماعی
این استاد ادبیات و زبان فارسی با اشاره به پرده سوم داستان گفت: پرده سوم، رفتن پیر چنگی به گورستان و نواختن برای خدا و دل خویش است. جایی که او می‌تواند به جهان و باورهای زندگان اعتراض کند؛ کسانی که در واقع مرده‌اند، اما خویش را زنده می‌پندارند.
«گورستان» در نگاه مولوی، جای نمایش مرگ و بی‌اعتباری ارزش‌گذاری‌های آدمی است. در جهان زندگان، شهرت، قدرت، ثروت، مفید بودن و لذت بردن انسان‌ها از کسی یا چیزی، معیارهای ارزش اند، اما در گورستان، همه این معیارها فرو ریخته و بی‌اعتبار می‌شوند.
لطیفی ادامه داد: به سخن دیگر، «گورستان» نماد پایان نمایش اجتماعی است؛ جایی که انسان دیگر نمی‌تواند پشت نقش‌ها و عنوان‌های موقت و میرای دنیایی پنهان شود.
پرده چهارم؛ رویارویی با حقیقت انسان و تفاوت نگاه خدا و جامعه
لطیفی در ادامه به پرده چهارم قصه اشاره کرد و گفت: پس از چنگ‌نوازی بسیار، مرد مطرب بر گوری به خواب می‌رود و خویش را در جهان معنا، «دنیای آزاد از رنج تن و جان» می‌بیند. در همین زمان نیز،خوابی بر عمر، خلیفه دوم، که نماینده اقتدار دینی است، چیره می‌شود. به قول مولوی:
«آن زمان حق بر عمر خوابی گماشت/
تا که خویش از خواب نتوانست داشت»
او در خواب ندای هاتف غیب را می‌شنود که وی را مأمور می‌کند به گورستان مدینه برود و بنده‌ای از بندگان دردانه، ویژه و محبوب خدا را پیدا کرده و به او کمک برساند. به روایت مولانا و در بیت ۲۱۷۵، رفتار عمر با پیر چنگی هنگام ملاقات و گفت‌وگو، همراه با صد ادب، احترام و همدلی است.
وی ادامه داد: این بخش از قصه بسیار قابل تأمل است و اگر خوب دقت کنیم، آفرینشگر کتاب مثنوی می‌خواهد با پیش کشیدن ترس ابتدایی پیر چنگی از عمر، دینداری مبتنی بر خوف وترس و عقوبت را در برابر دینداری مبتنی بر عشق و شفقت و همدلی و توجه به باطن را در مقابل یکدیگر قرار دهد و بپرسد آیا دین و کار حکومت دینی فقط مراقبت از قانون و اجرای شرع یا دیدن انسان؟
لطیفی گفت: از این منظر، می‌توان گفت مثنوی شریف دو شیوه مواجهه با انسان را پیش روی مخاطب هوشمند قرار می‌دهد؛ نخست، گونه‌ای از دینداری که بیش از هر چیز بر خطا، گناه، ترس، مجازات و دیدن نظارت و تأکید می‌کند و دوم، دینداری‌ای که افزون بر شناخت خطا، توانایی دیدن رنج انسان، فهمیدن وضعیت او، شفقت ورزیدن و امکان بازگشت و توبه و خودیابی و عزت‌نفس را فراهم می کند.
وی خاطرنشان کرد: مولانا در این بخش از داستان، از منظر معرفت‌شناختی به ما یادآوری می‌کند که ممکن است کسی در اجرای ظاهر دین بسیار دقیق باشد، اما در دیدن حقیقت انسان هنوز به بلوغ و رشد نرسیده باشد.
لطیفی افزود: مولانا با نگاه هوشمندانه و دین‌شناسانه خویش، خلیفه دوم را وارد داستان کرده و در واقع، دو نگرش را به یکدیگر می‌رساند؛ حاکم مقتدر و فاروقی که فقط می‌توانست در مقام محتسب ظاهر شود و حاکمی که باید در مقام یک انسان ظاهر شود؛ نترساند، بشنود، ببیند، احترام بگذارد، مهر بورزد و دستگیری کند.
فاصله میان قضاوت خداوند و قضاوت انسان
لطیفی با اشاره به نکته‌ای ظریف در این بخش از داستان اظهار کرد: یکی از نکات بسیار ظریف این حکایت که شارحان مثنوی به آن نپرداخته‌اند یا توجهشان به آن بسیار کم‌جان و کم جان و کم رمق بوده است، «فاصله ی میان قضاوت خدا و قضاوت انسان» است.
وی ادامه داد: ما انسان‌ها معمولاً دیگران را بر اساس ظاهر، سابقه، شغل، طبقه اجتماعی، شهرت، ثروت، رفتارهای قابل مشاهده و میزان انطباقشان با هنجارهای پذیرفته‌شده ارزیابی می‌کنیم. گاه توجه ما به کسی در این است که چقدر برایمان فایده و لذت دارد؛ اما در جهان‌بینی عرفانی مولانا، حقیقت انسان به این نشانه‌های بیرونی محدود نمی‌شود.
لطیفی عنوان کرد: ممکن است کسی در چشم جامعه بی‌اعتبار، خطاکار، مطرود و حتی ناپسند باشد، اما در لایه‌های پنهان وجودش و از نگاه خداوند، حقیقتی داشته باشد که از چشم دیگران پوشیده مانده است.
پرده پنجم؛ توبه، بازگشت به خدا و خویشتن
این استاد ادبیات و زبان فارسی در تشریح پرده پایانی داستان گفت: پرده پنجم قصه پیر چنگی، «توبه و بازگشت به خدا و خویشتن» است که در قالب اعترافات او طی ۱۰ بیت، از ابیات ۲۱۸۹ تا ۲۱۹۸، بیان می‌شود.
وی افزود: تا پیش از این، پیر چنگی می‌توانست از مردم شکایت کند که چرا او را در دوران پیری، ناتوانی و نیازمندی فراموش کرده و رها کرده‌اند؛ اما اکنون از خودش شکایت می‌کند. این چرخش برای ما که مخاطبان مثنوی هستیم، بسیار مهم است. او از جایگاه قربانی رفتار دیگران، به جایگاه انسانی می‌رسد که می‌تواند درباره شیوه و چگونگی زیستن خود پرسش نماید. لحظه ای که به گمانم باید آن گذار از سرزنش بیرونی به مسئولیت‌پذیری درونی بنامیم.
لطیفی تصریح کرد: توبه پیر چنگی در پرده پایانی داستان، هم دینی است و هم روان‌شناختی یا وجودی؛ یعنی هم «بازگشت به خداوند» و هم «اعتراف به غفلت و بازگشت به خویش». و پرسش مهمی که او از خویش می‌کند، در واقع پرسش ما نیز از خودمان است: یک عمر نواختم؛ یک عمر نمایش دادم؛ یک عمر در پی تأیید و تشویق و لایک گرفتن از دیگران بودم؛ اما به‌راستی در این سال‌های دراز که چون برق و باد گذشت، زندگی هم کردم؟