حوزه/ حکیمباشی با تأکید بر اهمیت پاراگرافبندی مفهومی قرآن کریم اظهار داشت: مقطعگزینی آیات بر اساس تناسب مفهومی، نقش مهمی در کشف ارتباطات میان آیات، شناخت ساختار سورهها و تعمیق مطالعات تفسیری دارد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حسن حکیمباشی، عضو هیئت امنای بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در بیستوپنجمین جلسه مدرسه حکمت و حرکت با موضوع پاراگرافبندی قرآن کریم در المعجم المعیاری، به بررسی پیشینه تقسیمبندی آیات قرآن، مبانی مقطعگزینی و اهمیت شناخت ارتباطات مفهومی میان آیات پرداخت.
وی با اشاره به کمتوجهی پژوهشهای علوم قرآنی به موضوع پاراگرافبندی و مقطعگزینی قرآن کریم اظهار داشت: در مباحث علوم قرآنی، موضوعاتی همچون تاریخ وحی و نزول، قرائات، تاریخ نگارش و خط مصحف و نیز تعلیم و تعلم قرآن مورد بررسی قرار گرفتهاند، اما پاراگرافبندی قرآن سهم بسیار اندکی در این مطالعات داشته است؛ ازاینرو، ورود پژوهشگرانی همچون دکتر محمود روحانی به این عرصه، با دشواریهای علمی فراوانی همراه است.
حکیمباشی با اشاره به تنوع تقسیمبندیهای قرآن کریم افزود: چاپهای مختلف قرآن در قالب نسخههای تکبرگی و با شمارگان متفاوت صفحات، از نسخههای ۶۰، ۱۲۰، ۲۴۰، ۳۰۰ و ۳۶۵ صفحهای تا نسخههای ۱۲۵۰ صفحهای، هرکدام با هدف خاصی انجام شدهاند؛ همچنین قرآن با رسمالخط عثمان طه در قالب ۶۰۰ صفحه، ابتکار شخص وی نبوده و پیش از او نیز نمونههایی از این شیوه وجود داشته است.
تقسیمبندیهای قرآن بر اساس حروف، کلمات و مفاهیم شکل گرفتهاند
وی با بیان اینکه شمارش و آمارگیری آیات قرآن از سالهای نخستین با اهداف گوناگون انجام شده است، گفت: افزون بر تقسیمبندی قرآن به آیه و سوره، تقسیماتی همچون جزء، حزب، ربع، رکوع، ورد، ثمن، منزل، قیراط و نقزه نیز در دورههای مختلف رواج داشته که برخی از آنها حرفمحور، برخی کلمهمحور و برخی دیگر مفهوممحور بودهاند.
عضو هیئت امنای بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ادامه داد: تقسیم قرآن به ۳۰ جزء بر اساس شمارش حروف و تقسیم مجموع حروف قرآن به ۳۰ بخش شکل گرفته است. حزب نیز با توجه به شمار کلمات قرآن که حدود ۷۰ تا ۷۵ هزار کلمه برآورد شده، مبنای تقسیمبندی قرار گرفته و ربع نیز یکچهارم حزب است که امروزه در نسخههای رایج قرآن کریم مشاهده میشود.
حکیمباشی با اشاره به تفاوت رواج تقسیمبندیهای حزب و رکوع در مناطق مختلف جهان اسلام اظهار داشت: تقسیمبندی حزب و ربع بیشتر در غرب جهان اسلام، بهویژه شمال آفریقا، رواج داشته، درحالیکه تقسیمبندی رکوع به شرق جهان اسلام اختصاص دارد.
وی با بیان اینکه فقرهبندی رکوعات بر اساس ارتباط مفهومی آیات صورت گرفته است، افزود: این نوع مقطعبندی در برخی نسخههای قرآن، بهویژه نسخههای چاپشده در شبهقاره هند، با علامت ع مشخص شده است و در کشف ارتباطات بینامتنی قرآن و تناسب مفهومی آیات هر سوره نقش مهمی دارد.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت رکوعبندی در مطالعات تفسیری تصریح کرد: این شیوه، علاوه بر کمک به شناخت ارتباط مفهومی آیات و بهرهگیری در تفاسیر، در تعیین برنامههای مختلف تلاوت شخصی، قرائت مجلسی، کتابت و تدریس قرآن نیز کاربرد دارد.
وی درباره خاستگاه تقسیمبندی رکوعات قرآن گفت: درباره منشأ پیدایش این تقسیمبندیها دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. یکی از مباحث مطرح در این زمینه، چگونگی قرائت قرآن در نمازهای واجب و مستحب است؛ اینکه آیا پس از قرائت سوره حمد، باید یک سوره کامل خوانده شود یا میتوان بخشی از یک سوره را که آیات آن از ارتباط مفهومی برخوردارند، تلاوت کرد. در همین راستا، مجموع ۶۲۳۶ آیه قرآن در برخی تقسیمبندیها به ۵۲۰ تا ۵۸۰ رکوع تقسیم شده است.
حکیمباشی با اشاره به پژوهش دکتر محمود روحانی در زمینه پاراگرافبندی مفهومی قرآن کریم اظهار داشت: وی با آگاهی از دیدگاه مفسران مبنی بر توقیفی نبودن پاراگرافبندی مفهومی قرآن و همچنین کمبود پژوهشهای گسترده در این زمینه، وارد این عرصه شده و مبنای مطالعات خود را تقسیم قرآن به ۵۵۸ رکوع قرار داده است.
وی افزود: دکتر روحانی سوره فاتحةالکتاب و ۳۵ سوره پایانی قرآن کریم را هرکدام دارای یک رکوع در نظر گرفته و به همین دلیل، این ۳۶ سوره را در بررسیها و مقایسههای خود وارد نکرده است.
عضو هیئت امنای بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به کتاب سهجلدی المعجم المعیاری فی تفصیل مقاطع سور القرآن الکریم بیان کرد: نویسنده در این اثر بر پاراگرافبندی قرآن تأکید کرده و در مقدمهای ۲۷۰ صفحهای، روش پژوهش خود را در ۱۱ مرحله و با ارائه ۳۸ جدول تشریح کرده است.
وی با اشاره به دشواری شناخت ساختار و نظم قرآن کریم خاطرنشان کرد: اسلوب، نظم و زبان قرآن ویژگیهای خاصی دارد و با وجود پژوهشهای فراوان انجامشده، همچنان از ظرافتها و ابعاد رازگونهای برخوردار است که نیازمند بررسیهای عمیق علمی است.
حکیمباشی ادامه داد: دکتر محمود روحانی برای تحقیق در این زمینه حدود ۲۰۰ منبع و مأخذ قرآنی، از تفسیر مقاتل بن سلیمان تا نرمافزارهای امروزی، را بررسی کرده و حتی به شنیدن و بررسی قرائتهای نماز تراویح در طول یک ماه مبارک رمضان در مسجدالحرام پرداخته و یافتههای خود را با یکدیگر سنجیده است.
وی در پایان با اشاره به ارزش علمی این اثر سهجلدی گفت: این کتاب میتواند تا دهها و حتی صدها سال آینده منشأ بهرهگیریهای علمی و پژوهشی گسترده و زمینهساز کشف فواید و یافتههای جدید باشد. دکتر محمود روحانی با آگاهی از دشواریهای این مسیر، به عرصهای کمترپژوهیده و ناپیموده در مطالعات قرآنی ورود کرد و اثری ارزشمند از خود بر جای گذاشت.

