فاطمه مدرسی گفت: اهمیت اقبال در این است که میان میراث مولوی، روح حماسه و اندیشة فلسفی پیوند برقرار می‌کند و همه آن‌ها را در خدمت یک پرسش قرار می‌دهد: چگونه می‌توان انسانی آگاه، آزاد و مسئول بود؟او نه ما را به تکرار گذشته دعوت می‌کند و نه به گسستن از آن؛ بلکه می‌خواهد میراث خود را بشناسیم، مستقل بیندیشیم و در برابر جهان مسئول باشیم. شاید راز ماندگاری اقبال همین باشد: او نمی‌خواهد انسان فقط به عظمت خویش ایمان بیاورد؛ می‌خواهد آن‌قدر رشد کند که شایستة مسئولیتی باشد که این ایمان بر دوش او می‌گذارد.
سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: امروز، جهان اسلام و دوستداران ادب، ۱۴۹ـمین سالگرد تولد محمد اقبال لاهوری، حکیم‌الامه و معمار تفکر «خودی» را گرامی می‌دارند. اقبال، فیلسوف و شاعری فرامرزی بود که با پیوندی ناگسستنی میان عرفان مولانا و فلسفه مدرن، تلاش کرد تا روح بیداری و احیا را در رگ‌های ملت‌های شرق جاری سازد. او که زبان فارسی را ابزاری برای بیان عمیق‌ترین مفاهیم متافیزیکی می‌دانست، از لاهور تا مونیخ و هایدلبرگ، پلی میان حکمت شرقی و عقلانیت غربی بنا کرد تا راه رهایی از استعمار و بازگشت به عزت انسانی را ترسیم کند.
برای واکاوی کارنامه ادبی و فلسفی چنین شخصیت پیچیده‌ای، به سراغ فاطمه مدرسی رفتیم؛ استاد تمام دانشگاه ارومیه، پژوهشگر برتر کشوری و چهره‌ای ماندگار در ادب فارسی. او که مسیر رشد علمی خود را با رتبه‌های اول در ارشد و دکترا از تهران آغاز کرد، اکنون با بیش از ۲۰۰ مقاله تخصصی و آثاری چون «دانشنامه اساطیر ایران» و «سرگشته عشق»، نامی شناخته شده در عرصه زبان‌شناسی و ادبیات است و سفرهای پژوهشی متعددی به مراکز علمی جهان از جمله هند، ایتالیا و اتریش داشته است.
دلیل روی آوردن ما به پروفسور مدرسی، تلاقی تخصص جامع ایشان در حوزه اساطیر و زبان‌شناسی با گستره اندیشه‌های اقبال و نگارش مقالاتی در مورد اقبال است.
اقبال هم در فارسی شاهکار آفرید («اسرار خودی»، «پیام مشرق»، «جاویدنامه») و هم در اردو («بانگ درا»، «ضرب کلیم»). از منظر نقد ادبی، کدام‌یک از این دو پیکره را می‌توان «اقبالِ اصیل‌تر» دانست و زبان فارسی چه ظرفیتی به شعر او بخشید که اردو از آن بی‌بهره بود؟
به نظر من، نمی‌توان اقبالِ اصیل را به یکی از این دو زبان محدود کرد؛ زیرا فارسی و اردو دو جلوه از یک اندیشه‌اند. فارسی برای اقبال، زبان گفت‌وگو با میراث بزرگ عرفان و فلسفه، به‌ویژه اندیشه‌های مولوی، سنایی و عطار بود و به او امکان داد مفاهیمی چون «خودی»، عشق و اراده را در قالب منظومه‌ای فکری گسترش دهد. اردو نیز زبان ارتباط عاطفی و اجتماعی او با مردم و بیان دغدغه‌های بیداری جمعی بود. البته این تفاوت مطلق نیست؛ شعر فارسی او نیز اجتماعی است و شعر اردو او نیز عمق فلسفی دارد. فارسی به اقبال امکان داد اندیشه‌های خود را در پیوند با سنت عرفانی و فلسفی گسترش دهد و اردو ظرفیت‌های دیگری برای بیان شور اجتماعی و عاطفی در اختیارش گذاشت.
از این منظر، اگر بخواهیم دستگاه فکری اقبال را بشناسیم، آثار فارسی او نقطه شروع مناسبی است؛ اما برای شناخت کامل شخصیت ادبی و اجتماعی او، نمی‌توان از شعر اردو چشم پوشید. اقبال اصیل را باید در پیوند این دو زبان جست‌وجو کرد؛ فارسی به اندیشة او عمق و گستردگی بخشید و اردو به آن نیروی ارتباطی و اجتماع.
۲. اقبال خود را وام‌دار مولوی می‌داند و در شعرش می‌سراید:«ز چشم مست رومی وام کردم/سروری از مقام کبریایی» این تأثیرپذیری را در سطح فرم و وزن مثنوی می‌بینید یا در سطح بافت اندیشه و زبان عرفانی؟ کدام لایه در شعر اقبال ماندگارتر شده است؟
تأثیر مولوی بر اقبال فراتر از وزن مثنوی و تقلید از زبان عرفانی است. اقبال از مولوی آموخت که عشق نیروی دگرگونی انسان است و انسان موجودی ثابت و تمام‌شده نیست؛ همواره می‌تواند از محدودیت‌های خود فراتر برود. بااین‌حال، اقبال این میراث را با مسائل انسان جدید، بحران هویت و مسئولیت اجتماعی پیوند زد. اگر مولوی بر رهایی انسان از خویشتن محدود تأکید می‌کند، اقبال می‌خواهد این رهایی به اراده، آفرینندگی و تغییر جهان بینجامد. در اندیشة او، عرفان نباید انسان را از زندگی دور کند، بلکه باید توانایی او را برای زیستن و ساختن افزایش دهد. بنابراین، رابطة اقبال با مولوی را باید نوعی گفت‌وگوی خلاق دانست، نه تقلید صرف. اقبال از میراث مولوی بهره می‌گیرد، اما آن را متناسب با نیازهای فکری و اجتماعی روزگار خود بازآفرینی می‌کند.
ماندگارترین تأثیر مولوی بر اقبال، منطق پویای اندیشه و تبدیل عشق به نیروی حرکت است، نه صرفاً قالب مثنوی. اقبال از مولوی می‌آموزد که شعر نباید تنها دربارة حقیقت سخن بگوید؛ باید انسان را در برابر حقیقت به حرکت وادارد.
در فهرست آثار او کتابی با عنوان «حقیقت و حیرت: مطالعه‌ی بیدل در پرتو اندیشه‌های برگسون» دیده می‌شود؛ یعنی تطبیق یک شاعر سبک هندی با یک فیلسوف شهودگرای غربی. این شیوة تطبیقی چه الگویی برای نقد ادبی امروز ما پیش می‌نهد و مرزهای آن با مقایسة صرف کجاست؟
مطالعة بیدل در پرتو اندیشة برگسون می‌تواند افق تازه‌ای برای فهم شهود، پیچیدگی شناخت و محدودیت زبان بگشاید. هر دو را می‌توان از منظر نسبت میان شناخت مفهومی و دریافت عمیق‌تر واقعیت بررسی کرد؛ اما این شباهت به معنای یکسان بودن اندیشه آن‌ها نیست.
در شعر بیدل، حقیقت غالباً به‌آسانی در دسترس نیست و زبان با پیچیدگی‌های خود، محدودیت‌های شناخت انسان را نیز آشکار می‌کند. در اندیشة برگسون نیز میان شناخت مفهومی و شهودی که می‌کوشد حرکت و سیلان زندگی را از درون دریابد، تمایزی اساسی وجود دارد. بررسی این نسبت‌ها می‌تواند به درک تازه‌ای از جهان شعری بیدل منجر شود. بااین‌حال، نقد تطبیقی نباید به یافتن شباهت‌های ظاهری محدود شود یا اندیشة شاعر ایرانی را معادل نظریة فیلسوف غربی بداند. باید زمینة تاریخی، زبان، ساختار فکری و تفاوت‌های بنیادی هر دو را نیز بررسی کرد. همچنین، شباهت فکری به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که یک متفکر از دیگری تأثیر پذیرفته است.
هدف نقد تطبیقی، اثبات شباهت‌ها نیست، بلکه کشف معناهای تازه از راه گفت‌وگوی انتقادی میان سنت‌های فکری است. چنین رویکردی به ادبیات فارسی امکان می‌دهد که نه صرفاً موضوع مطالعه نظریه‌های غربی، بلکه خود یکی از سرچشمه‌های تولید اندیشه در نقد ادبی جهان باشد.
زبان شعری اقبال هم‌زمان حماسی، با لحنی فردوسی‌وار و گاه «فردوسیِ برون‌مرز»، عرفانی با رنگ‌وبوی مولوی و فلسفی با نگاهی نزدیک به برخی وجوه اندیشه برگسون است. به نظر شما، این آمیختگی سه‌گانه نقطه قوت شعر اوست یا عاملی که یکدستی و انسجام سبک او را می‌شکند؟
به نظر من، این آمیختگی سه‌گانه بیش از آنکه موجب گسست سبک اقبال شود، سرچشمة قدرت و تمایز شعر اوست؛ زیرا اقبال از سه سنت متفاوت، سه نیروی مکمل می‌سازد: از حماسه، اراده و شهامت؛ از عرفان، عشق و تحول درونی؛ و از فلسفه، اندیشیدن و پرسشگری را می‌گیرد. هنر او در کنار هم قرار دادن این عناصر نیست، بلکه در پیوند دادن آن‌ها حول یک دغدغة اساسی است: ساختن انسانی که هم توانایی اندیشیدن داشته باشد، هم قدرت برخاستن و هم ظرفیت دوست داشتن.
از نظر حماسی، اقبال به فردوسی نزدیک می‌شود؛ زیرا همچون او، انسان را موجودی منفعل و تسلیم سرنوشت نمی‌خواهد. بااین‌حال، قهرمان اقبال الزاماً پهلوانی نیست که در میدان جنگ شمشیر می‌زند؛ گاه انسانی است که باید بر ترس، سستی و ناتوانی درونی خود غلبه کند. از این منظر، تعبیر «فردوسیِ برون‌مرز» را می‌توان برای اشاره به روح حماسی و هویت فرهنگی او به کار برد، البته نه به معنای همسانی کامل دو شاعر. حماسة اقبال، علاوه بر دفاع از هویت و استقلال، حماسه بیداری و بازسازی شخصیت انسان است.
از سوی دیگر، رنگ عرفانی شعر او یادآور مولوی است. اقبال عشق را نیرویی می‌داند که انسان را از محدودیت‌های وجودی خود فراتر می‌برد؛ اما عرفان او صرفاً دعوت به خلوت و رهایی از جهان نیست. او می‌خواهد انسان پس از تجربه عشق و شناخت خویش، دوباره به جهان بازگردد و در برابر سرنوشت خود و جامعه مسئول باشد. به همین دلیل، عرفان در شعر اقبال با حرکت، آفرینندگی و اراده پیوند می‌خورد.
وجه فلسفی شعر او نیز به این مجموعه عمق می‌بخشد. اقبال دربارة انسان، آزادی، زمان، حرکت و امکان دگرگونی می‌اندیشد. از این جهت، می‌توان میان برخی تأکیدهای او بر پویایی زندگی و اندیش] برگسون درباره سیلان و تحول واقعیت، زمینه‌هایی برای مقایسه یافت. هرچند نباید این نزدیکی را به معنای یکسانی کامل دستگاه فکری آن دو دانست. فلسفه در شعر اقبال، هنگامی که با تصویر و عاطفه همراه می‌شود، از بحثی انتزاعی فراتر می‌رود و به تجربه‌ای زنده تبدیل می‌شود. البته این ترکیب همیشه بی‌نقص نیست. گاهی اقبال چنان در انتقال پیام فکری و اجتماعی خود شتاب دارد که زبان شعر به خطابه نزدیک می‌شود و پیچیدگی هنری، چندمعنایی و ظرافت تصویرها کاهش می‌یابد. بنابراین، نمی‌توان گفت هرجا اندیشه او بزرگ است، شعرش نیز الزاماً از نظر هنری در اوج قرار دارد. این نکته یکی از زمینه‌های مهم برای نقد منصفانه آثار اوست.
بااین‌همه، به باور من، ویژگی ممتاز اقبال در این است که حماسه، عرفان و فلسفه را در خدمت سه هدف جداگانه قرار نمی‌دهد؛ بلکه آن‌ها را به سه مرحله از یک حرکت انسانی تبدیل می‌کند: حماسه به انسان نیروی برخاستن می‌دهد، عرفان به او معنای دوست داشتن می‌آموزد و فلسفه کمک می‌کند که راه خود را آگاهانه انتخاب کند. از همین رو، انسجام شعر اقبال را نباید فقط در یکدستی زبان یا ثبات لحن جست‌وجو کرد؛ انسجام عمیق‌تر او در وحدت دغدغه‌ای است که از نخستین تا آخرین آثارش دنبال می‌کند: بیدار کردن انسان و بازگرداندن او به زندگی، اراده و مسئولیت.
اگر فردوسی از عظمت پهلوانی سخن می‌گوید، مولوی از قدرت عشق و برگسون از پویایی و شدن، اقبال می‌کوشد این افق‌ها را در تصویری از انسان آفریننده به هم برساند؛ انسانی که نه در گذشته متوقف می‌شود، نه در عرفان از جهان می‌گریزد و نه در فلسفه به تماشاگر زندگی تبدیل می‌شود.
در نهایت، اقبال شاعر پیوند دادن اندیشه و عمل است. او می‌خواهد انسان هم به ژرفای خویش سفر کند، هم جرئت برخاستن داشته باشد و هم پس از این سفر، نسبت به جهان و انسان‌های دیگر احساس مسئولیت کند. این پیوند، مهم‌ترین سرچشمه انسجام و ماندگاری شعر اوست؛ هرچند ارزش هنری هر اثر او را باید جداگانه و با توجه به زبان، تصویر و ساختار آن سنجید.
با توجه به ترجمه‌های متعدد آثار اقبال به فارسی، از «تجدید بنای اندیشه دینی» تا «سیر فلسفه در ایران» و مجموعه سخنرانی‌ها و نامه‌ها، اگر بخواهید برای مخاطب فارسی‌زبان امروز یک نقطه ورود به شعر اقبال پیشنهاد کنید، کدام اثر را در اولویت می‌گذارید و چرا؟
پیشنهاد من «اسرار خودی» است؛ زیرا خواننده را با بنیادی‌ترین پرسش اقبال روبه‌رو می‌کند: انسان چگونه می‌تواند خود را بشناسد و توانایی‌هایش را پرورش دهد؟خودی در اندیشة اقبال به معنای خودخواهی یا برتری‌جویی نیست؛ بلکه به معنای شناخت ظرفیت‌های وجودی، تقویت اراده و پذیرفتن مسئولیت زندگی است. این اندیشه برای انسان امروز که زیر فشار مقایسه، قضاوت دیگران و بحران هویت قرار دارد، اهمیت ویژه‌ای دارد. اقبال به انسان یادآوری می‌کند که نباید زندگی خود را صرفاً بر اساس خواسته‌ها و معیارهای دیگران بنا کند؛ بلکه باید توانایی‌های درونی خود را بشناسد و آن‌ها را در مسیری معنادار به کار گیرد.
بااین‌حال، خودشناسی در اندیشة او پایان راه نیست. انسان نباید در خویشتن محصور بماند؛ بلکه باید توانایی‌های خود را در خدمت آفرینندگی، جامعه و زندگی دیگران قرار دهد. از این رو، پس از «اسرار خودی»، خواندن «رموز بی‌خودی» برای فهم رابطه فرد با جامعه و «جاویدنامه» برای آشنایی با افق فلسفی و عرفانی اقبال پیشنهاد می‌شود. اقبال را باید از خودشناسی آغاز کرد، اما در خودشناسی متوقف نماند؛ زیرا انسان زمانی به کمال نزدیک می‌شود که شناخت خویش را به مسئولیت در برابر دیگران تبدیل کند.