خیابان انقلاب تهران و کتابفروشیهایش همیشه حال و هوای خاص خودش را دارد. وقتی در این خیابان قدم میزنی، پشت ویترینها و روی قفسهها از کتابهای تخصصی هنر، پزشکی و مهندسی گرفته تا رمان و کتابهای تاریخی و سیاسی به چشم میخورند.
اینجا سالها یکی از شلوغترین پاتوقهای کتابخوانها بوده؛ جایی که میشد آدمهایی را دید که میان قفسهها میچرخند و کتابها را ورق میزنند و با چند کتاب در دست از مغازه بیرون میآیند اما انگار مدتهاست از آن شلوغی و جنبوجوش همیشگی خبری نیست.
حالا کمتر میتوان کتابفروشیهایی را دید که مثل گذشته مملو از مشتری باشند. وقتی برای تهیه این گزارش راهی انقلاب شدم، همین خلوتی توجهم را جلب کرد و بهانهای شد تا پای صحبت چند کتابفروش بنشینم.
وقتی کتاب از سبد خرید کنار میرود
کمی در راسته کتابفروشیها قدم میزنم و بالاخره وارد یکی از کتابفروشیهای ناشران مطرح میشوم. مردی میانسال مشغول ورق زدن چند کتاب است و فروشنده پشت پیشخوان نشسته.
از حال و روز این روزهای بازار کتاب، پس از حوادث دی ماه و جنگ ۴۰روزه میپرسم. برخلاف انتظاری که شاید از شرایط اقتصادی و اجتماعی میرفت، فروشنده از فروش خوب زمستان گذشته میگوید. روزهایی که بازار کتاب رونق نسبی داشت اما به گفته او این وضعیت چندان دوام نیاورد و پس از عید دوباره رکود به بازار برگشت.او از تجربه شخصی خودش هم میگوید. اینکه زمانی هر کتاب تازهای را میخرید و میخواند اما حالا شرایط اقتصادی این عادت را هم از او گرفته است. به باور او، کتابخوانی هم کمکم به حلقه کوچکی از آدمها محدود شده که برای هم مینویسند، ترجمه میکنند و کتابهای هم را میخوانند.این فروشنده از تغییر ذائقه مخاطبان و شیوه انتخاب کتاب هم میگوید و به زمانی اشاره میکند که نقدهای منتشر شده در نشریات حرفه ای میتوانست مخاطبان زیادی را به سمت یک کتاب بکشاند اما حالا اینستاگرام و فضای مجازی چنین نقشی را پیدا کردهاند.گاهی معرفی یک کتاب در صفحه مجازی پرمخاطبی کافی است تا عده زیادی بهسراغش بروند، حتی اگر نسخهای که به دستشان میرسد افست و غیرقانونی باشد. در نهایت، او همه این تغییرات را به مسئله قدرت خرید گره میزند و معتقد است وقتی دخل و خرج آدمها با هم نمیخواند، کتاب هم خیلی زود از سبد خرید کنار میرود.
کتابفروشیهایی که دیگر فقط کتاب نمیفروشند
مرد میانسال کتابش را حساب میکند و من هم از کتابفروشی بیرون میآیم. در ادامه مسیر، ویترین کتابفروشیها توجهم را جلب میکند.
کتابهایی با موضوعات اجتماعی و سیاسی در ویترین بیشتر مغازهها جای ثابتی برای خودشان پیدا کردهاند و گاهی یک عنوان مشابه را میتوان در چندین کتابفروشی کنار هم دید اما همه آنچه در ویترینها به چشم میخورد، کتاب نیست؛ ماگها، عروسکها و کیفهای رنگارنگ هم جای خودشان را در کتابفروشیها باز کردهاند. انگار دیگر فقط با فروش کتاب نمیتوان دخل مغازه را با خرجش جور کرد!
وارد یکی از همین فروشگاهها میشوم، جایی که دیگر به سختی میتوان اسم کتابفروشی را روی آن گذاشت. با این حال، هنوز دیوارها پر از کتابهایی است که در ردیفهای منظم کنار هم چیده شدهاند اما فضای میانی مغازه را وسایل تزئینی گرفتهاند. از صاحب فروشگاه درباره استقبال مشتریها از این کالاها میپرسم. با رضایت از فروششان میگوید و توضیح میدهد که خیلیها برای خرید همین وسایل تزئینی به مغازه میآیند.
وقتی از وضعیت کتابفروشیهای خیابان انقلاب میپرسم برخلاف تصورم چندان ناامید نیست. میگوید این راسته هنوز مشتریهای خودش را دارد و نمیتوان از افت فروش همه کتابفروشیها حرف زد. حتی به گفته او، بعضی فروشگاهها در ماههای اخیر افزایش فروش هم داشتهاند.
به ویژه در نیمه دوم سال که با باز شدن دانشگاهها و مدارس، دانشجویان و دانشآموزان بیشتری راهی انقلاب میشوند. با این حال گرانی موجب شده کتاب از سبد خرید برخی مشتریان حذف شود به همین دلیل، کتابفروشی آنها امکان خرید قسطی را فراهم کرده تا مخاطبان همچنان بتوانند کتاب بخرند.
انقلاب؛ پاتوق تازه جوانها
در ادامه صحبتهایمان، از تغییر حال و هوای خیابان هم میگوید. به باور او، انقلاب حالا بیشتر از گذشته به پاتوق جوانها و نوجوانها تبدیل شده و کافهها و فضاهای اطراف کتابفروشیها هم در این تغییر نقش داشتهاند، تا جایی که خیابان حتی در ساعات پایانی روز هم شلوغ است.
البته همه چیز به رفت و آمد و فروش بهتر ختم نمیشود. یکی از مشکلات این روزهای ناشران، طولانی شدن زمان تجدید چاپ کتابهاست. هزینههای بالا سبب شده بعضی ناشران کمتر بهسراغ چاپ دوباره آثارشان بروند.
او از تعطیلی کتابفروشی «طهوری»، یکی از قدیمیترین کتابفروشیهای انقلاب، به دلیل مشکلات اقتصادی یاد میکند و ادامه این وضعیت را برای دیگر کتابفروشیهای قدیمی هم نگرانکننده میداند.
کتاب کیلویی چند؟
از این مغازه شلوغ که بیرون میآیم، در ادامه مسیر پلاکاردی توجهم را جلب میکند که مردی جوان در دست دارد. عجیب اما واقعی! روی آن نوشته: «کتاب کیلویی ۵۰ تومن!». انگار اینجا دیگر نه نام نویسنده اهمیت دارد و نه عنوان کتاب؛ مهم این است که چند کیلو کتاب میخواهید! از مرد جوان میپرسم واقعاً کتابها را کیلویی میخرید و میفروشید؟ میگوید بله و مشتری هم زیاد داریم.
بیشتر کتابها دست دوماند و دانشجویان مشتری آنها هستند، هرچند گاهی از انتشاراتیها هم کتاب را کیلویی میخریم. در مجموع از کسب و کارمان راضی هستیم. همان موقع دو نفر که به نظر دلال میآیند به او نزدیک میشوند و میپرسند هفت هشت کیلو رمان میخواهیم، داری؟
مردهها که دنبال کتابهایشان نمیآیند!
همان موقع متوجه میشوم خبری از بساط گستران و دستفروشان نیست و بیشتر جایشان را همین پلاکارد به دستهای کیلویی گرفتهاند. اما در کنج دیوار یک ساختمان، پیرمردی را میبینم که کتابهایش را با نظم و ترتیبی در یک قفسه چوبی چیده و به دیوار تکیه داده. کتابهایش کلکسیونی از آثار صادق هدایت است و چوبک و عباس معروفی و چند کتاب سیاسی دیگر. از او میپرسم دستفروشها چرا نیستند؟ میگوید ۱۵-۱۰ روز است که شهرداری بساطشان را جمع کرده و نمیگذارد بیایند اینجا.
به او میگویم پس چطور شما هستید؟ میخندد و پاسخ میدهد کتابهای من بیخ دیوار است و مزاحمتی برای کسی ندارد. با پایش یک خط فرضی روی زمین میکشد و میگوید اما اگر از اینجا جلوتر بیایم بساط من را هم جمع میکنند. به شوخی از او میپرسم خب خیلی از این کتابها که در کتابفروشیها هم هست! پوزخندی میزند میگوید نه! اینها را هیچ جا پیدا نمیکنی! اینها بدون سانسور هستند. از او میپرسم کسی نمیآید بهسراغ اینها؟ میگوید نه! صاحب این کتابها مردهاند.
مردهها که دنبال کتابهایشان نمیآیند... به صادق هدایت، عباس معروفی و دیگران فکر میکنم که مردهاند و نمیآیند دنبال کتابهایشان که ببینند یک دستفروش دارد یک نسخه بهاصطلاح اورجینال اثرشان را میفروشد، فارغ از اینکه حالا واقعاً اصل هست یا نیست.
کمی جلوتر وارد کتابفروشی دیگری میشوم؛ مغازهای که از کف تا سقفش کتاب چیده شده و هنوز حال و هوای کتابفروشیهای قدیمی را دارد. فروشنده از تغییر ذائقه نسل جوان میگوید. به گفته او، برخلاف گذشته که رمان و داستان بیشتر طرفدار داشت، حالا کتابهای اقتصاد، سیاست، جامعهشناسی و مسائل اجتماعی بیشتر مورد توجه جوانها قرار گرفتهاند.
فروش کتاب سینوسی شده
از وضعیت فروش هم میپرسم. آن را سینوسی توصیف میکند؛ نه خبری از رونق چشمگیر است و نه رکود کامل. با این حال، انتشار کتابهای تازه در مجموعه آنها ادامه دارد و تلاش کردهاند کیفیت آثارشان را حفظ کنند.از کتابفروشی بیرون میآیم. غروب شده و خیابان انقلاب کمکم جان گرفته است. رفت و آمد بیشتر شده و حالا آدمهای بیشتری را میبینم که به کتابفروشیها سر میزنند.
کمی جلوتر، بالاخره صحنهای توجهم را جلب میکند؛ جوانی با دو کیسه پر از کتاب در دست!
راستش را بخواهید، نمیخواهم گزارش را مثل فیلمهای سینمایی با یک پایان خوش تمام کنم اما دیدن شهروندی که در این اوضاع اقتصادی با دو کیسه کتاب از کتابفروشی بیرون میآید، برایم خوشایند است. از او میپرسم چطور در این شرایط هنوز کتاب در سبد خریدش جا دارد. لبخندی میزند و میگوید برای من هم خرید کتاب سخت شده اما دانشجو هستم و باید بخرم. البته همه اینها کتاب درسی نیست و کتابهای مورد علاقهام هم بینشان پیدا میشود. همه چیز گران شده اما کتابخوانها بالاخره راهی برای خرید پیدا میکنند.
خیابان انقلاب را ترک میکنم، با این فکر که شاید اوضاع کتاب و کتابخوانی چندان رو به راه نباشد اما هنوز هم آدمهایی هستند که نمیگذارند این یار قدیمی به کلی از زندگیشان کنار برود.
