محمد درویش در گفت‌وگو با فرارو مطرح کرد؛
چیتگر چگونه به جایی رسید که ۴۱ درصد درختانش خشک و ۲۸ درصد دیگر در وضعیت بحرانی قرار گرفتند؟ محمد درویش می‌گوید ماجرا فقط خشکسالی نیست و سال‌ها بی‌آبی و ضعف مدیریت در این جنگل ۶۰ ساله نقش داشته است.
فرارو- حدود ۴۱ درصد درختان پارک جنگلی چیتگر کاملا خشک شده‌اند و ۲۸ درصد دیگر در وضعیت بحرانی قرار دارند. یعنی نزدیک به ۶۹ درصد پوشش درختی این جنگل یا از دست رفته یا در آستانه از دست رفتن است. اما آیا این اتفاق یک شبه یا در اثر یک سال کم‌بارشی و تابستان سخت به وقوع پیوسته؟
به گزارش فرارو، محمد درویش، فعال محیط زیست، با اشاره به گزارش‌هایی که درباره خشکیدگی عرصه‌های جنگلی تهران منتشر شده، می‌گوید: «مهم‌ترین دلیل این اتفاق، نرسیدن آب به این درختان است. حدود ۳۲۰ هکتار از فضاهای دست‌کاشت تهران خشک شده و حدود ۶۲۰۰ هکتار دیگر نیز در تنش خشکی قرار دارد.»
آبی که به چیتگر نرسید
درویش درباره زیرساخت‌های آبیاری چیتگر می‌گوید: «در جلسات پی در پی، مدیرانی از شهرداری تهران حضور پیدا کردند و از نزدیک شرایط را دیدند و متوجه شدند که وضعیت تا چه اندازه ناگوار است.»
به گفته او، مشکل فقط به کمبود منابع آبی محدود نبوده و زیرساخت انتقال آب نیز طی سال‌های گذشته دچار فرسودگی شده است: «مسیرهایی که برای آبیاری این درختان در نظر گرفته شده بود، طی چند سال گذشته و از سال ۱۳۹۶ به بعد، متاسفانه لایروبی و مرمت نشده بود. لوله‌ها شکسته بود و عملا زیرساخت لازم برای انتقال آب به درختان وجود نداشت.»
او با اشاره به گفت‌وگویی که با پیروز حناچی، شهردار پیشین تهران، داشته است، ادامه می‌دهد: «ایشان گفتند که بودجه‌ای برای مرمت و تصفیه فاضلاب اختصاص داده‌اند، اما این طرح به دوره مدیریت ایشان نرسید و در دوره آقای زاکانی نیز این موضوع آن‌طور که باید جدی گرفته نشد تا اینکه در نهایت به سال ۱۴۰۴ رسیدیم.»
درویش معتقد است وقفه چندساله در آبرسانی، درختان را به نقطه‌ای رسانده که دیگر حتی بارندگی‌های مناسب نیز نتوانسته است آنها را نجات دهد: «در واقع، چند سالی به این درختان آب داده نشده بود. البته تهران در بعضی از این سال‌ها از شانس بارندگی مناسب برخوردار بود، اما عملا همین شرایط باعث شد بخش قابل توجهی از درختان از بین بروند.»
این فعال محیط زیست تاکید دارد که خشکسالی نمی‌تواند به تنهایی توضیح‌دهنده وضعیت امروز چیتگر باشد: «فاجعه اتفاق افتاده و بخش قابل توجهی از این درختان هرگز احیا نخواهد شد. من صددرصد قبول ندارم که مشکلات ایجادشده صرفا ناشی از خشکسالی بوده است. نمی‌توان همه چیز را به خشکسالی و کمبود آب نسبت داد.»
چطور آب برای آبیاری ۷۰۰۰ هکتار جنگل جدید هست؟
به اعتقاد درویش، توسعه همزمان عرصه‌های جدید جنگلی و بی‌توجهی به عرصه‌های قدیمی، پرسش‌های جدی ایجاد می‌کند: «شهرداری تهران در همین مدت اعلام کرده است که حدود ۷۰۰۰ هکتار جنگل جدید ایجاد کرده است. این جنگل‌های جدید به مراتب به آب بیشتری نیاز دارند.»
او خواستار ورود نهادهای نظارتی به این موضوع است: «امیدوارم سازمان بازرسی کل کشور به این موضوع ورود کند و با کسانی که در این زمینه کوتاهی کرده‌اند، برخورد جدی و قانونی صورت بگیرد.»
با ۱.۱ میلیارد مترمکعب فاضلاب، بهانه کمبود آب قابل قبول نیست
درویش در عین حال، روایت نبود آب را برای تهران کافی نمی‌داند: «اینکه گفته می‌شود آب وجود نداشته، در شهری که سالانه حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب فاضلاب تولید می‌کند، چندان قابل قبول نیست. بر اساس برآوردها، با حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب از این آب می‌توان کل فضای سبز تهران را آبیاری کرد.»
او ادامه می‌دهد: «بنابراین اینکه بگوییم آب وجود نداشته است، در مورد شهری مانند تهران واقعا محلی از اعراب ندارد. تهران یک کلانشهر است که بیش از ۹۰ درصد شبکه فاضلاب آن احداث شده و با اندکی سرمایه‌گذاری برای تصفیه فاضلاب، می‌توانستیم بخش بزرگی از مشکلات آب فضای سبز را حل کنیم.»
چیتگر قربانی فرافکنی نشود؛ آفت از ضعف درخت است
درویش معتقد است یکی از مسائل مهم در روایت رسمی درباره خشکیدگی چیتگر، نحوه مواجهه با موضوع آفات است. او می‌گوید: «اینکه ما دائما اعلام کنیم این درختان بر اثر آفات از بین رفته‌اند و ما در این زمینه مقصر نبوده‌ایم، به نظر من نوعی فرافکنی است و درست نیست. باید صادقانه با مردم صحبت کنیم.»
به گفته او، ضعف درختان می‌تواند زمینه‌ساز شیوع آفات شود: «وقتی به درخت آب نمی‌دهید، آن درخت ضعیف می‌شود، بیمار می‌شود و در معرض آفات قرار می‌گیرد. در واقع، آفت می‌تواند نتیجه ضعف درخت باشد، نه اینکه صرفا علت اولیه خشکیدگی باشد.»
درویش برای مقایسه، به باغ گیاه‌شناسی ملی ایران اشاره می‌کند: «همین درختان با همین سن، اکنون در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران کاشته شده‌اند. همه آنها مربوط به دهه ۱۳۴۰ هستند. کافی است وضعیت آنها را با درختان چیتگر مقایسه کنید تا ببینید چقدر سرحال و سالم هستند و هیچ مشکل جدی ندارند. دلیلش این است که در آن محوطه ۱۴۵ هکتاری به درختان رسیدگی شده، اما در چیتگر رسیدگی لازم انجام نشده است.»
جنگلی که باید احیا شود
به اعتقاد این فعال محیط زیست، اهمیت چیتگر فقط به درختان آن محدود نمی‌شود. توسعه گسترده شهری در منطقه ۲۲ و ساخت‌وسازهایی که طی سال‌های گذشته پیرامون این جنگل و دریاچه چیتگر شکل گرفته، اهمیت زیست‌محیطی این عرصه را دوچندان کرده است.
در حال حاضر پیرامون این پارک، در سال‌های گذشته شهرک‌سازی و برج‌سازی شده و دریاچه چیتگر نیز در همان محدوده ایجاد شده است. در واقع، در برنامه‌ریزی توسعه این بخش از تهران، تا حد زیادی به نقش این پارک تکیه شده بود. بنابراین باید پرسید چرا با وجود این همه ساخت‌وساز و افزایش جمعیت و بارگذاری در منطقه، به وضعیت جنگلی که قرار بوده بخشی از تعادل زیست‌محیطی این منطقه را حفظ کند، رسیدگی نشده است.
با این حال، درویش احتمال احیای چیتگر را منتفی نمی‌داند: «خوشبختانه اکنون در بخش‌هایی که درختان خشک شده‌اند، نهال‌های جدید کاشته می‌شود و در همین اواخر پاییز، که زمان مناسب‌تری برای کاشت است، این روند ادامه خواهد داشت.»
او همچنین درباره شائبه تغییر کاربری در این عرصه‌ها می‌گوید: «بنابراین تغییر کاربری اتفاق نیفتاده است. یکی از اتهاماتی که در گذشته مطرح می‌شد این بود که شهرداری به عمد اجازه می‌دهد درختان خشک شوند تا بتواند برای تغییر کاربری اقدام کند، اما چنین چیزی رخ نداده است. تمام مناطقی که درختان در آنها خشک شده‌اند، همچنان در قلمرو جنگل‌های دست‌کاشت چیتگر و لویزان قرار دارند.»
درویش البته تاکید می‌کند که احیای چیتگر نباید صرفا به کاشت نهال محدود شود: «با این حال، باید مطالبه کنیم که این بار با نظارت بیشتری اقدام شود. لازم است ترکیبی از گونه‌های سوزنی‌برگ و گونه‌های پهن‌برگ بومی منطقه کاشته شود و حتما آبیاری انجام گیرد.»
آقایان! جنگل‌های دست‌کاشت باید آبیاری شوند
یکی از چالش‌های مورد اشاره درویش، نگاه متفاوت برخی مدیران شهری به ضرورت آبیاری جنگل‌های دست‌کاشت است: «برخی از دوستان در شهرداری تهران اساسا اعتقاد داشتند که این جنگل‌ها نباید آبیاری شوند. ما ساعت‌ها با این دوستان گفت‌وگو کردیم تا آنها را مجاب کنیم که جنگل‌های دست‌کاشت تهران باید آبیاری شوند.»
او درباره گونه‌های درختی چیتگر نیز می‌گوید: «در مورد نوع درختانی که اکنون در پارک جنگلی چیتگر وجود دارد نیز باید بگویم که این گونه‌ها برای تهران نامناسب نیستند. با توجه به آب‌وهوای تهران، یکی از مقاوم‌ترین گونه‌ها همین کاج تهران است.»
درویش معتقد است مشکل را نباید صرفا به انتخاب گونه‌های سوزنی‌برگ نسبت داد: «دلیل این موضوع را می‌توان در وضعیت درختان مشابه در باقی عرصه‌های غرب تهران نیز دید که بسیاری از آنها سرحال هستند و وضعیت خوبی دارند. بنابراین من این دیدگاه را که سوزنی‌برگ‌ها برای تهران مناسب نیستند، قبول ندارم. البته بهتر است درختان سوزنی‌برگ با گونه‌های پهن‌برگ بومی منطقه تلفیق شوند تا پایداری اکولوژیک بیشتری ایجاد شود.»
بیش از ۳۰ درصد این پوشش‌ها حفظ شده
او در نهایت درباره امکان احیای پارک جنگلی چیتگر می‌گوید: «این امکان وجود دارد. هنوز بیش از ۳۰ درصد این پوشش‌ها حفظ شده است؛ پوشش‌هایی که عمدتا در نزدیکی منابع آبی قرار داشته‌اند. حدود ۷۰ درصد باقی‌مانده نیز باید با گونه‌های پهن‌برگ بومی دوباره پوشش داده شود و در عین حال، از آنها مراقبت و آبیاری شود.»
درویش در پایان بر نقش مطالبه عمومی و استفاده از ظرفیت فاضلاب منطقه برای احیای فضای سبز تاکید می‌کند: «مردم منطقه نیز باید حساسیت بیشتری نسبت به این موضوع داشته باشند. ما اکنون در منطقه ۲۲ با مشکل فاضلاب مواجه هستیم و بوی نامطبوع آن، زندگی بسیاری از مردم منطقه را با دشواری روبه‌رو کرده است. با یک تصفیه فاضلاب مناسب می‌توان از همین ظرفیت موجود در منطقه ۲۲ استفاده کرد؛ منطقه‌ای که قرار بوده به عنوان منطقه شهر سالم تهران شناخته شود.»
او تاکید می‌کند: «به هر حال، این فاجعه اتفاق افتاده است و امیدوارم همه ما از آن عبرت بگیریم و دیگر چنین اتفاقی تکرار نشود.»