حوزه/ رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با تبیین اندیشههای علامه اقبال لاهوری، «خودی» را محور تفکر این متفکر مسلمان برای مقابله با ازخودبیگانگی و بیداری مسلمانان دانست و تأکید کرد: اقبال با شعر فارسی، هم در احیای زبان فارسی در شبهقاره هند نقشآفرینی کرد و هم شعر را به ابزاری برای آگاهیبخشی و احیای هویت اسلامی تبدیل کرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از تهران، دکتر غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال که روز پنجشنبه در حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد، با قدردانی از برگزارکنندگان این رویداد و تجلیل از جایگاه علامه اقبال لاهوری، اندیشههای این شاعر و متفکر را در بیداری مسلمانان و احیای هویت اسلامی آنان تأثیرگذار دانست.
وی با خیرمقدم به نمایندگان کشورهای خارجی حاضر در این مراسم، بهویژه سفیر پاکستان اظهار کرد: در چند ماهی که ایشان بهعنوان سفیر پاکستان در ایران حضور دارند، تحرک بیشتری در عرصه روابط سیاسی و فرهنگی میان دو کشور ایجاد شده است که جای قدردانی دارد.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین از حوزه هنری و دستاندرکاران برگزاری این مراسم برای زنده نگهداشتن یاد اقبال لاهوری تشکر کرد و گفت: بیش از ۱۰ سال پیش نیز مراسمی با نام اقبال و برای بزرگداشت او در حوزه هنری برگزار شده بود.
دکتر حدادعادل با اشاره به علاقه شخصی خود به شعر و اندیشه اقبال لاهوری افزود: از دوران دبیرستان با شعر اقبال آشنا و شیفته او بودهام و این علاقه همچنان با گذشت زمان بیشتر شده است؛ بهاندازهای که اگر فرصت داشتم، زبان اردو را صرفاً برای فهمیدن شعر اقبال در زبان اصلی آن فرا میگرفتم.
وی با بیان اینکه اقبال شاعری برخوردار از روحی فعال و اندیشهای عمیق بود، به تفاوت شعر او با ویژگیهای رایج سبک هندی اشاره کرد و گفت: اقبال از عرفان و سنتهای ادبی تأثیر پذیرفته بود، اما خود را در چارچوب سبک هندی محدود نکرد. در سبک هندی، تخیل، ریزهکاریهای ادبی، تمثیلهای تازه و مضمونپردازیهای دور از ذهن جایگاه ویژهای دارد و شاعران این سبک برای کشف مضمونهای جدید با یکدیگر رقابت میکردند؛ اما اقبال آتشی درونی داشت که محرک اصلی شعر او بود و شعرش در حقیقت بیان راز دل و اندیشهاش به شمار میرفت. در نگاه او، لفظ و شعر وسیلهای برای بیان آن اندیشه درونی بود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، یکی دیگر از خدمات اقبال را دمیدن نفسی تازه در زبان فارسی در شبهقاره هند دانست و تصریح کرد: پس از سلطه استعمار انگلیس بر هند، زبان فارسی بهتدریج جایگاه خود را از دست داد و زبان انگلیسی جایگزین آن شد. در چنین شرایطی، اقبال با سرودن شعر به زبان فارسی، به زبان و ادبیات فارسی در شبهقاره، بهویژه در منطقهای که امروز پاکستان نامیده میشود، جانی دوباره بخشید.
دکتر حدادعادل با تأکید بر اینکه اقبال شعر را ابزاری برای بیداری و آگاهی میدانست، خاطرنشان کرد: اقبال شعر را شیپور بیداری و مشعل آگاهی میدانست. برای فهم شعر او باید شرایط تاریخی شبهقاره هند، شامل هند و پاکستان و بنگلادش امروز، را در حدود ۱۵۰ سال پیش در نظر گرفت.
وی با اشاره به گستردگی سلطه استعمار انگلیس بر شبهقاره هند گفت: استعمار انگلیس یکی از بزرگترین و ارزشمندترین سرزمینها را تحت سلطه خود درآورده بود و با وجود جمعیت بسیار زیاد این منطقه، شمار اندکی از انگلیسیها بر میلیونها نفر حکومت میکردند. آنان بر ملتی بزرگ و دارای پیشینه و تمدن گسترده مسلط شده بودند و منابع آن را غارت میکردند.
دکتر حدادعادل افزود: استعمار انگلیس در ایران نیز بدون توجه به نسبت آن با سلطه این کشور بر هند، بهدرستی قابل تحلیل نیست؛ زیرا انگلیسیها میخواستند بر ایران نیز تسلط داشته باشند تا بتوانند از سلطه خود بر هند محافظت کنند.
وی با بیان اینکه اقبال در چنین شرایط تاریخی و اجتماعی به اندیشهورزی پرداخت، اظهار کرد: او در پی آن بود که مسلمانان شبهقاره را به حرکت و بیداری وادارد و جامعه اسلامی را احیا کند. برای رسیدن به این هدف، ابتدا باید فرد را بیدار میکرد و سپس این فرد بیدارشده را در درون جامعه قرار میداد. اقبال برای تحقق این هدف، فلسفهای را با عنوان «خودی» مطرح کرد که در کتاب «اسرار خودی» به آن پرداخت و در ادامه نیز با طرح مفهوم «رموز بیخودی»، مرحله دیگری از اندیشه خود را تبیین کرد.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه به آشنایی اقبال با دو حوزه فکری و فرهنگی اسلام و غرب اشاره کرد و گفت: اقبال هم با معارف اسلامی و هم با فرهنگ و فلسفه غرب آشنایی داشت. او در زادگاه خود در شبهقاره با معارف اسلامی آشنا شد و در میان استادانش از علامه سیدحسن نام برده شده است.
وی با اشاره به اطلاعاتی که از استاد خود، دکتر فتحالله مجتبایی، درباره استاد اقبال نقل میکند، افزود: دکتر مجتبایی که از پیشگامان هندشناسی و اقبالشناسی در ایران است، درباره سیدحسن گفته است که او معلمی شیعه بود و اقبال را با محبت اهلبیت(ع) آشنا کرد. علاقه اقبال به حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسین(ع) و پیامبر اکرم(ص) نیز از جمله موضوعاتی است که میتوان تأثیر این آشنایی را در آن مشاهده کرد.
حدادعادل ادامه داد: اقبال پس از آشنایی با معارف اسلامی، برای تحصیل فلسفه به اروپا رفت و بهویژه در آلمان با اندیشههای فیلسوفانی همچون نیچه و شوپنهاور و همچنین با جریانهای فکری فرانسه آشنا شد. او از این اندیشهها تأثیر پذیرفت، اما در نهایت دستگاه فکری خاص خود را شکل داد.
وی برای توضیح جایگاه مفهوم «خودی» در اندیشه اقبال گفت: اقبال مانند کسی بود که قصد ساختن بنایی بزرگ و استوار را دارد و پیش از هر چیز به استحکام پایههای آن توجه میکند. او در کتاب «اسرار خودی» تلاش کرد مسلمانان را با مقام و جایگاه انسان آشنا کند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به تفاوت معنای «خودی» در اندیشه اقبال با برخی برداشتهای رایج در ادبیات عرفانی فارسی بیان کرد: در بخشی از ادبیات عرفانی، خودبینی و توجه به خود نکوهش شده است و انسان را به ندیدن خود دعوت میکنند؛ اما اقبال به مفهوم خودی معنایی مثبت میدهد. خودی در اندیشه او به معنای خود بودن و شناختن خویشتن است و با از خودبیگانگی در تقابل قرار دارد.
حدادعادل با یادآوری آموزه سقراط مبنی بر «خود را بشناس»، افزود: اقبال میخواست با مثنوی «اسرار خودی»، ملتی را که از هویت و حقیقت خویش بیگانه شده بود، با خود آشنا و بیدار کند. او به مسلمانان یادآوری میکرد که شما چه جایگاهی دارید؛ انسان تنها از آب و گل تشکیل نشده، بلکه خلیفه خداوند در زمین و حامل روح الهی است.
وی با خواندن بخشهایی از اشعار اقبال، بر اهمیت خودشناسی، خودباوری و استحکام شخصیت انسان در اندیشه او تأکید کرد و گفت: اقبال انسان را به حفظ خودی، استواری و یافتن نغمه و صدای حقیقی خویش دعوت میکند. پیام او این است که انسان باید خود را بشناسد، تواناییهای خویش را دریابد و به جای نفی و نادیده گرفتن خود، به حقیقت وجودیاش توجه کند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه به نگاه عرفانی و الهی او به مقام انسان اشاره کرد و گفت: در شعر اقبال، انسان موجودی برخوردار از جایگاهی آسمانی و الهی است. او توانسته است اندیشههای بلند فلسفی و عرفانی را در قالبی لطیف و هنرمندانه به زبان فارسی بیان کند.
حدادعادل سپس ابیاتی از غزل اقبال با مطلع «نعره زد عشق که خونینجگری پیدا شد» را خواند و گفت: آشنایان با قرآن، معارف اسلامی و عرفان، عمق این شعر را بهتر درک میکنند. اقبال در این ابیات، از تولد انسان و ظهور حقیقتی سخن میگوید که فراتر از جهان مادی است و انسان را از محدودیتهای طبیعت به سوی مرتبهای بالاتر و ملکوتی فرا میخواند.
وی با اشاره به پیوند میان دو مفهوم «خودی» و «بیخودی» در منظومه فکری اقبال اظهار کرد: اقبال پس از تبیین خودی، در «رموز بیخودی» به مرحله دیگری از اندیشه خود میرسد. در این مرحله، انسان باید خود را همچون قطرهای در دریای امت ببیند و در کنار دیگر انسانهایی قرار گیرد که به خودی الهی و حقیقت وجودی خویش پی بردهاند. به این ترتیب، خودشناسی و خودباوری فردی زمینهساز حضور آگاهانه در جامعه و شکلگیری یک امت واحد میشود.
