نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، در شرایطی با نگرانیهایی درباره تکرار تجربه تاریخی کنفرانس یالتا همراه شده است که جنگ اوکراین و ایران، رقابتهای ژئوپلیتیکی و اختلاف بر سر نظم آینده جهان، سه قدرت بزرگ هستهای را در موقعیتی حساس قرار داده است. در حالی که مسکو از این نشست فرصتی برای تثبیت جایگاه خود در کنار واشنگتن و پکن میبیند، نگرانیها درباره تصمیمگیری قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت کشورهای دیگر، بهویژه اوکراین و ایران، افزایش یافته است. ولودیمیر زلنسکی هشدار داده است که این دیدار نباید به توافقی برای بازتوزیع حوزههای نفوذ جهانی تبدیل شود.
خبرآنلاین - ترجمه از انبیسی نیوز - محمد عارف معزی: سه رئیسجمهور، سه تن از قدرتمندترین مردان جهان و رهبران سه قدرت بزرگ هستهای دنیا قرار است روز پنجشنبه در حاشیه نشست همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن چین دیدار کنند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در شرایطی برای نخستین نشست سهجانبه خود آماده میشوند که هر سه کشور با تحولات پرتنش و پیچیدهای روبهرو هستند؛ جنگها در اوکراین و ایران ادامه دارد و اختلافات تجاری، رقابتهای ژئوپلیتیکی و مناقشات بینالمللی روابط میان این قدرتها را تحت تأثیر قرار داده است.
با این حال، هنوز مشخص نیست رهبران سه کشور دقیقاً چه موضوعاتی را در این نشست بررسی خواهند کرد.
یک مقام ارشد آمریکایی اعلام کرده است که انتظار نمیرود از این نشست توافق مشخصی حاصل شود. او این دیدار را «نقطه ورود» و «نخستین گفتوگو» توصیف کرده و کاهش زرادخانههای هستهای را یکی از موضوعات اصلی مورد بحث دانسته است.
با وجود این، همزمان با نزدیک شدن زمان دیدار سه رهبر، برخی ناظران به پیشینه تاریخی بحثبرانگیزی اشاره میکنند که ممکن است سایه آن بر این نشست سنگینی کند؛ سابقهای که به مذاکرات قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت دیگر کشورها بازمیگردد.
سایه کنفرانس یالتا بر نشست سه قدرت
در سال ۱۹۴۵ و در واپسین ماههای جنگ جهانی دوم، رهبران سه قدرت متفقین، فرانکلین روزولت، رئیسجمهور آمریکا، وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، در کنفرانس یالتا در شبهجزیره کریمه گرد هم آمدند تا درباره نظم پس از جنگ در اروپا و وضعیت آلمانِ تحت اشغال تصمیمگیری کنند.
این نشست بهشدت مورد انتقاد قرار گرفت؛ زیرا کشورهایی که سرنوشتشان در مذاکرات تعیین میشد، از حضور در آن محروم بودند. دولت در تبعید لهستان که به این کنفرانس دعوت نشده بود، اعتراض کرد که تصمیمهایی درباره مرزها و آینده سیاسی این کشور بدون اطلاع و رضایت آن اتخاذ شده است.
نتیجه کنفرانس یالتا به شکلگیری شکافی چند دههای میان شرق و غرب اروپا انجامید؛ قارهای که به دو حوزه نفوذ شوروی و غرب تقسیم شد و پیامدهای آن تا امروز نیز بر تحولات اروپا سایه انداخته است.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، هشدار داده است که نشست برنامهریزیشده در شنژن نباید به تکرار تجربه یالتا و تقسیم جهان میان قدرتهای بزرگ تبدیل شود.
او ماه گذشته در یک نشست غیرعلنی با خبرنگاران گفت: «ما واقعاً نمیخواهیم این نشست به یالتای ۲، ۳ یا ۴ تبدیل شود؛ جایی که نفوذ و حوزههای قدرت میان کشورها بازتوزیع شود.»
منافع متفاوت ترامپ، پوتین و شی از نشست سهجانبه
به نوشته انبیسی نیوز، منافع برگزاری چنین نشستی برای دو نفر از سه رهبر حاضر در آن روشنتر است. برای ترامپ که به نمایشهای رسانهای بیسابقه علاقه دارد، این دیدار فرصتی فراهم میکند تا رویدادی در سطح نشستهای غیرمنتظره پیشین خود با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، رقم بزند.
برای پوتین نیز این نشست فرصتی است تا روسیه را، با وجود جایگاه اقتصادی محدودتر در مقایسه با دو قدرت بزرگ جهان، همتراز آمریکا و چین به نمایش بگذارد.
زلنسکی در اینباره گفته است: «این قالب به نفع روسیه است» و به تفاوت جایگاه اقتصادی این کشور با دو قدرت دیگر اشاره کرده است.
اما منافع چین از این دیدار چندان روشن نیست. رئیسجمهور اوکراین در این زمینه گفته است: «من بهسادگی هیچ منفعتی برای چین در این نشست نمیبینم.»
زلنسکی پیشتر نیز درباره طرحهایی که از سوی مسکو و کاخ سفید برای بازآرایی ساختار امنیتی اروپا مطرح شدهاند، ابراز نگرانی کرده بود. او هفته گذشته در گفتوگو با شبکه سیانان تأکید کرد: «ایده گفتوگو درباره زیرساخت امنیتی اروپا و روسیه، موضوعی ساده نیست و میتواند خطرناک باشد.»
در مقابل، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، مقایسه نشست شنژن با کنفرانس یالتا را رد کرده و گفته است هرگونه توافق احتمالی در این نشست نمیتواند به دیگر کشورها تحمیل شود.
او اظهار داشت: «روشن است که دیدار رهبران کشورهایی مانند روسیه، چین و آمریکا اهمیت بسیار زیادی دارد. با این حال، نباید فراموش کنیم که چشمانداز نظم جهانی بر این اصل استوار است که هیچکس نباید دیدگاه خاص خود را درباره نظم جهانی به دیگران تحمیل کند؛ این نظم باید کاملاً بر پایه منافع متقابل و احترام متقابل بنا شود.»
نگرانی از همسویی ترامپ با مسکو و پکن
کیر گیلز، پژوهشگر ارشد وابسته به اندیشکده چتمهاوس، معتقد است در دولتهای پیشین آمریکا چنین نشستی بهخودیخود دلیل مهمی برای نگرانی محسوب نمیشد؛ اما رویکرد ترامپ شرایط را تغییر داده است.
او به انبیسی نیوز گفته است ترامپ در بسیاری از موضوعات «بهشدت با خواستههای دیرینه روسیه و چین همسو شده است». گیلز به عقبنشینی قدرت آمریکا در سطح جهانی و افزایش حوزههای نفوذ منطقهای مسکو و پکن اشاره کرده است.
او افزود: «مقایسه این نشست با یالتا شاید اغراقآمیز به نظر برسد، اما دقیقاً همان چیزی است که نهتنها روسیه و چین، بلکه دیگران نیز به دنبال تحقق آن بودهاند.»
آمریکا از زمان آغاز تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، صدها میلیارد دلار برای حمایت از دفاع این کشور اختصاص داده است. با این حال، ترامپ در ماههای اخیر بیش از گذشته با مواضع مسکو همراه شده و اوکراین را برای پذیرش توافقی با هدف پایان دادن به جنگ، حتی با وجود مطالبات سنگین کرملین، تحت فشار قرار داده است.
ترامپ همچنین رابطهای غیرمعمول با پوتین برقرار کرده است؛ این در حالی است که رهبر روسیه همچنان به جنگ در اوکراین ادامه داده و مسکو همکاریهای نظامی، اطلاعاتی و دیپلماتیک خود با ایران را گسترش داده است.
رئیسجمهور آمریکا اخیراً با لغو بخشی از تحریمهای روسیه موافقت کرده و زمینه فروش میلیونها تن سوخت دیزل این کشور را فراهم آورده است؛ توافقی که منتقدان معتقدند منفعت راهبردی چندانی برای واشنگتن نداشته است.
در همین حال، چین به مهمترین شریک تجاری روسیه تبدیل شده است. روابط اقتصادی دو کشور پس از آغاز جنگ اوکراین تقویت شده و پکن از فرصت خرید نفت روسیه با قیمتهای پایینتر، در شرایط تحریمهای غرب، بهره برده است.
ترامپ نیز پس از پایان یافتن آتشبس در جنگ تجاری کوتاهمدت دو کشور در سال گذشته، روابط گرمی با شی جینپینگ برقرار کرده است. در مقابل، چین آمریکا را به تضعیف نهادها و معاهدات بینالمللی از طریق نحوه اجرای جنگ علیه ایران متهم کرده است.
ایران؛ نقطه اختلاف سه قدرت
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، معتقد است با وجود نزدیکی ظاهری سه قدرت در برخی موضوعات، آنها همچنان درباره ایران اختلاف نظر دارند.
او به انبیسی نیوز گفته است: «اگرچه چین و روسیه ممکن است به پایان جنگ و بازگشت ثبات منطقهای علاقهمند باشند، هیچیک قصد ندارند ایران را برای پذیرش خواستههای آمریکا تحت فشار قرار دهند؛ خواستههایی که تهران آنها را معادل تسلیم میداند.»
او افزود: «ممکن است سه رهبر درباره آینده نظم بینالمللی گفتوگو کنند، اما ایران کشوری نیست که بتوان تصمیمهای راهبردی آن را بدون حضور خودش و پشت سر آن مذاکره کرد.»
اولیویا ولز، سخنگوی کاخ سفید، جمعهشب در گفتوگو با خبرنگاران اعلام کرد ترامپ قصد دارد در این نشست، از جمله درباره کاهش تسلیحات هستهای در جهان با دو رهبر دیگر گفتوگو کند.
به گفته یک مقام ارشد آمریکایی، ترامپ همچنین قصد دارد موضوع جنگ ایران را با پوتین و شی بررسی کند، اما جنگ اوکراین در دستور کار این نشست قرار نخواهد داشت؛ زیرا به گفته این مقام، پرداختن به آن در مذاکراتی که چین نیز در آن حضور دارد، «مناسب» نخواهد بود.
با این حال، گیلز معتقد است حتی اگر اوکراین در دستور کار رسمی نشست قرار نداشته باشد، نتایج مذاکرات میتواند بر سرنوشت این کشور تأثیر بگذارد.
او گفت: «پوتین در حال پیشروی است؛ زیرا موضوعاتی که اساساً نباید قابل مذاکره باشند، اکنون نهتنها از سوی خود او، بلکه از طرف طرفهای آمریکاییاش نیز بهطور جدی مورد بحث قرار میگیرند.» او در این زمینه به پیشنهادهای روسیه برای ایجاد چارچوب امنیتی جدید در اروپا اشاره کرد.
احتمال واگذاری دونباس در برابر عضویت اوکراین در ناتو
در همین حال، زلنسکی روز شنبه به خبرنگاران گفت مذاکرهکنندگان آمریکایی ایده واگذاری منطقه دونباس در شرق اوکراین به روسیه را در ازای عضویت اوکراین در ناتو مطرح کردهاند.
رئیسجمهور اوکراین بارها تأکید کرده است که کییف حاضر نیست بهطور رسمی از سرزمینهای خود به نفع روسیه چشمپوشی کند؛ موضوعی که همچنان یکی از خواستههای اصلی مسکو در مذاکرات است.
زلنسکی درباره پیشنهاد مطرحشده از سوی طرف آمریکایی گفت: «آمریکاییها این سؤال را مطرح کردند: اگر اوکراین به ناتو بپیوندد، آیا از دونباس عقبنشینی خواهد کرد؟ این نخستین بار بود که چنین موضوعی مطرح میشد.»
او اضافه کرد در صورتی که پیشنهادی شامل تضمینهای امنیتی و نبود محدودیت برای تأمین مالی نیروهای نظامی اوکراین با هدف بازسازی این کشور دریافت کند، آن را به همهپرسی خواهد گذاشت.
نشست سهجانبه روز پنجشنبه احتمالاً توجهها را از اجلاس همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، با حضور ۲۱ اقتصاد عضو این سازمان در شنژن، منحرف خواهد کرد.
این اجلاس فرصتی مهم برای چین است تا چهره مدرن و رو به توسعه شنژن را به نمایش بگذارد؛ شهری ساحلی که در چند دهه گذشته از یک روستای کوچک ماهیگیری به یکی از قطبهای جهانی فناوری و اقتصاد تبدیل شده است.
