با گذشت سال‌ها از تصویب قانون هوای پاک، بررسی‌ها نشان می‌دهد که مسئولیت کاهش آلودگی هوا تنها متوجه شهرداری نبوده و ۲۳ دستگاه اجرایی در این زمینه دارای تکالیف قانونی مشخص هستند.

به گزارش شهر، در روز‌هایی که هوا آلوده است معمولاً اولین مطالبه‌مان را از شهرداری داریم؛ اما واقعیت این است که مسئولیت هوای پاک تهران، فقط در ساختمان شهرداری خلاصه نمی‌شود. پشت این آسمان خاکستری، نام ۲۳ دستگاه و نهاد قرار دارد که هر کدام بر اساس قانون، سهمی در کاهش آلودگی هوا دارند.

قانون هوای پاک در سال ۱۳۹۶ تصویب شد؛ قانونی با یک هدف روشن: کاهش آلودگی و تضمین حق مردم برای تنفس در هوای سالم. اما این قانون از کدام دستگاه‌ها چه می‌خواهد؟

اگر از دود خودرو‌ها و کیفیت سوخت شروع کنیم، باید سراغ وزارت نفت برویم؛ نهادی که مسئول ارتقای کیفیت سوخت و تولید فرآورده‌های استاندارد است. وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز باید بر رعایت استاندارد‌های آلایندگی در صنایع و خودرو‌های تولید داخل نظارت کند؛ بنابراین وقتی از کیفیت سوخت و خودرو‌هایی که هر روز در خیابان‌ها تردد می‌کنند حرف می‌زنیم، بخشی از مطالبه‌مان متوجه این دو وزارتخانه است.

اما داستان به خودرو‌ها ختم نمی‌شود. نیروگاه‌ها و صنایع نیز سهمی در آلودگی دارند. اینجا وزارت نیرو باید درباره کنترل آلایندگی نیروگاه‌ها و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر پاسخ‌گو باشد و وزارت صمت نیز مسئول نظارت بر استاندارد‌های زیست‌محیطی صنایع است.

در خیابان‌های شهر، وزارت کشور و شهرداری‌ها هم مسئولیت‌های مشخصی دارند؛ از مدیریت ترافیک و توسعه حمل‌ونقل عمومی گرفته تا گسترش فضای سبز و اجرای طرح‌های کاهش آلودگی. وزارت راه و شهرسازی نیز باید سیاست‌های حمل‌ونقل پاک و هوشمند را دنبال کند. در کنار آنها، پلیس راهور وظیفه نظارت بر معاینه فنی و جلوگیری از تردد خودرو‌های آلاینده را برعهده دارد.

وقتی صحبت از سلامت مردم به میان می‌آید، وزارت بهداشت نیز نمی‌تواند بیرون از این ماجرا بایستد؛ پایش پیامد‌های آلودگی هوا و آماده‌سازی مراکز درمانی برای مقابله با بیماری‌های تنفسی از جمله مسئولیت‌های این وزارتخانه است. آموزش‌وپرورش باید فرهنگ حفاظت از محیط زیست را در مدارس گسترش دهد و وزارت جهاد کشاورزی نیز مسئول کنترل سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی و آتش‌سوزی مزارع است.

در این میان، سازمان حفاظت محیط زیست نقش محوری‌تری دارد؛ نهادی که باید کیفیت هوا را پایش کند، منابع آلاینده را شناسایی کند و بر اجرای تعهدات دستگاه‌ها نظارت داشته باشد. به بیان دیگر، این سازمان باید مراقب باشد که مسئولیت‌ها فقط روی کاغذ باقی نمانند.

حالا سؤال اینجاست: با وجود چنین تقسیم مسئولیتی، چرا هنوز در روز‌های سرد سال، نفس کشیدن در تهران دشوار می‌شود؟

پاسخ را باید در فاصله میان قانون و اجرا جست‌و‌جو کرد. کمبود بودجه، تأمین‌نشدن منابع کافی برای توسعه حمل‌ونقل عمومی، اجرای ناقص استاندارد‌های یورو۵ در خودرو‌های داخلی و نبود هماهنگی مؤثر میان دستگاه‌ها، از مهم‌ترین موانع اجرای قانون هوای پاک عنوان شده‌اند.

این موضوع حتی به شورای شهر تهران هم رسیده است. مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورا، بار‌ها از ضرورت برخورد با ترک فعل دستگاه‌های مسئول سخن گفته و خواستار ورود قوه قضاییه به این موضوع شده است. او یادآوری کرده که شهرداری تهران در میان ۲۳ دستگاه مسئول، یازدهمین نهاد است و به گفته او، به وظایف خود در اجرای قانون عمل کرده است.

رئیس شورای شهر تهران نیز بر ضرورت برگزاری جلسه مشترک وزارت کشور با دستگاه‌های مسئول تأکید کرده و گفته است در صورت برگزارنشدن این جلسه، شورا عملکرد دستگاه‌ها را بررسی و نهاد‌های عمل‌نکرده به تعهداتشان را به مردم معرفی خواهد کرد.

برای هماهنگی این مجموعه نیز دو ساختار در قانون پیش‌بینی شده است؛ شورای عالی حفاظت محیط زیست به ریاست رئیس‌جمهور که سیاست‌های کلان را تعیین و بر اجرای آنها نظارت می‌کند و کمیته ملی کاهش آلودگی هوا که مسئول پیگیری برنامه‌ها و هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط است.

حالا وقتی دوباره از خانه بیرون می‌آیم و آسمان خاکستری تهران را می‌بینم، می‌دانم مطالبه هوای پاک نباید فقط به یک نهاد محدود شود. باید از وزارت نفت درباره کیفیت سوخت پرسید، از وزارت صمت درباره خودرو‌ها و صنایع، از وزارت نیرو درباره نیروگاه‌ها، از وزارت کشور درباره هماهنگی مدیریت شهری و از سازمان حفاظت محیط زیست درباره نظارت بر اجرای قانون.

باید از همه ۲۳ دستگاه پرسید که در این سال‌ها برای انجام وظایفشان چه کرده‌اند و نتیجه اقداماتشان کجاست؟

قانون هوای پاک برای اجرا نوشته شده، نه برای آنکه هر سال با آغاز فصل سرما دوباره به یادش بیفتیم. ارزیابی مطرح‌شده در گزارش نشان می‌دهد اگر برنامه‌ها به‌طور کامل تا افق ۱۴۰۸ اجرا شوند، امکان کاهش تا ۴۰ درصدی آلودگی هوای کلان‌شهر‌ها وجود دارد.

شاید روزی برسد که صبح از خانه بیرون بیاییم و به‌جای جست‌وجوی برج میلاد در میان دود، آن را واضح و روشن ببینیم. اما رسیدن به آن روز، پیش از هر چیز به پاسخ‌گویی و عمل به مسئولیت‌ها نیاز دارد.

هوای پاک مطالبه یک شهروند است؛ مسئولیت تحقق آن بر دوش ۲۳ دستگاه.