مسجد جامع عتیق یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین مجموعه‌های تاریخی اصفهان با آسیب‌هایی روبه‌رو است که رسیدگی به آن دیگر نمی‌تواند به آینده موکول شود.
مسجد جامع عتیق یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین مجموعه‌های تاریخی اصفهان با آسیب‌هایی روبه‌رو است که رسیدگی به آن دیگر نمی‌تواند به آینده موکول شود زیرا رطوبت به سنگ‌های تاریخی این مسجد آسیب رسانده و در برخی محدوده‌ها، حدود ۸۰درصد سنگ‌ها با مشکلات مشابه مواجه شده‌اند و حالا این موضوع به یکی از نگرانی‌های نصف جهان تبدیل شده است.
سنگ‌هایی که به مراقبت نیاز دارند
امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان، در نشست بررسی مشکلات این مسجد و مسجد سید، از ضرورت رسیدگی فوری به آسیب‌های بنا سخن گفته است. به گفته او، برای انجام مطالعات اولیه حفاظتی و به‌روزرسانی بررسی‌های آسیب‌شناسی مسجد، ۷۰۰ میلیون تومان اعتبار نیاز است.
مسئله فقط شناسایی آسیب‌ها نیست؛ چگونگی درمان آن‌ها نیز اهمیت دارد. سنگ‌های تاریخی بخشی از هویت معماری بنا هستند و هر گونه مداخله غیراصولی می‌تواند به اصالت آن‌ها آسیب بزند. بر همین اساس، صادقی تأکید می‌کند: سنگ‌های آسیب‌دیده باید با رعایت اصول فنی شماره‌گذاری و برداشت شوند و پس از انجام اقدام‌های حفاظتی، با استفاده از مصالح سازگار به محل اصلی خود بازگردند.
تأمین ملات متناسب با ویژگی‌های مصالح تاریخی نیز در دستور کار قرار گرفته است؛ اقدامی که می‌تواند به اجرای مرمت اصولی و جلوگیری از آسیب بیشتر به این بخش‌ها کمک کند.
گنبدی که مرمت می‌خواهد
گنبد نظام‌الملک نیز یکی از شاخص‌ترین بخش‌های معماری مسجد جامع عتیق بوده که همچنان در انتظار تکمیل عملیات مرمت است. براساس اعلام مدیر پایگاه جهانی مسجد، بخشی از اقدام‌های مرمتی در قسمت‌های داخلی انجام شده، اما حدود ۳۰درصد از کار باقی مانده است.
داربست‌های مورد استفاده در این عملیات نیز در مرحله جمع‌آوری قرار گرفته‌اند؛ با این حال، جمع‌آوری داربست‌ها به معنای پایان مرمت نیست و بخش‌های باقیمانده همچنان به رسیدگی نیاز دارند و تکمیل عملیات باید در اولویت برنامه‌های حفاظتی قرار گیرد.
در کنار این موضوع، پایش ترک‌های بنا و بررسی مستمر وضعیت بخش‌های آسیب‌دیده نیز اهمیت دارد؛ چراکه حفاظت از یک اثر تاریخی به اقدامات مقطعی محدود نمی‌شود و بدون شناخت دقیق مشکلات نمی‌توان برای آینده آن برنامه‌ریزی کرد.
گنجینه‌ای از معماری
مسجد جامع عتیق فقط یک بنای مذهبی نیست؛ مجموعه‌ای است که می‌توان تاریخ معماری ایران را در لایه‌های مختلف آن دنبال کرد. آثار معماری متعلق به قرن دوم تا چهاردهم هجری در این مجموعه قابل شناسایی است؛ گستره‌ای تاریخی که اهمیت آن را در شناخت تحول معماری مساجد ایران نشان می‌دهد.
این مسجد در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۱۳۹۱ نیز در قالب پرونده میراث جهانی میدان امام اصفهان در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. چنین جایگاهی، حفاظت از بنا را به مسئولیتی فراتر از نگهداری یک ساختمان تاریخی تبدیل می‌کند.
حفاظت، فراتر از مرمت
در سال‌های اخیر، اقداماتی مانند بهسازی کوچه پشتی مسجد، جلوگیری از ورود موتورسیکلت‌ها، ساماندهی ورودی و مسیر گردشگری و به‌روزرسانی سامانه دوربین‌های نظارتی نیز دنبال شده است. این اقدام‌ها در کنار مرمت بخش‌های مختلف می‌توانند به بهبود شرایط حضور و حفاظت از مجموعه کمک کنند.
با این حال، آسیب‌های رطوبتی، ضرورت تکمیل مرمت گنبد نظام‌الملک و نیاز به مطالعات تخصصی نشان می‌دهد راه حفاظت از مسجد جامع عتیق همچنان ادامه دارد. اینجا تاریخ فقط در کتاب‌ها نمانده است؛ در سنگ‌ها، گنبدها و دیوارهایی حضور دارد که قرن‌ها دوام آورده‌اند. حفظ این میراث، نیازمند اعتبار کافی، برنامه‌ریزی مستمر و مرمتی است که پیش از هر چیز، اصالت بنا را در نظر بگیرد.