قرآن نخستین و مهم‌ترین منبع تفسیر بوده و در آیات قرآن و روایات هم بر منبع بودن قرآن تأکید شده است. پیشوایان دین نیز در تفسیر قرآن از خود قرآن استفاده کرده‌اند. همچنین عده‌ای از شاگردان مکتب تفسیری اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و برخی دیگر از مفسران قرن‌های اول و دوم هجری قمری، آیه‌ها را مفسر یکدیگر قرار داده‌اند. تفسیر قرآن به زبان ساده و عمومی، به معنی دانش و فرایند فهم و توضیح معانی آیات قرآن است. بهانه پرداختن به این موضوع، انتشار کتابی با عنوان «علوم قرآنی در تفسیر تبیان شیخ طوسی(ره)» است. نویسنده این اثر، «علی اصغر آخوندی» عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شاهرود است و چاپ نخست آن چندی پیش در شمارگان ۱۰۰ نسخه، در قطع وزیری و ۲۱۴ صفحه، از سوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی راهی بازار نشر کتاب شد. به همین مناسبت در این گزارش به معرفی مختصر این اثر می‌پردازیم.
علوم قرآنی از نگاه نخستین تفسیر جامع شیعی
در متنی که از سوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی به عنوان ناشر در ابتدای این اثر آمده است، به این موضوع اشاره شده که از آغازین روزگاران تدوین علوم و معارف دین، علوم قرآنی توجه عالمان بسیاری را به خود جلب کرد. از همین رو، آنان گاه کتاب‌های مستقلی را به این مباحث اختصاص می‌دادند و در ضمن به تفسیر آن‌ها نیز می‌پرداختند. کتاب حاضر [علوم قرآنی در تفسیر تبیان شیخ طوسی(ره)] با رویکردی علمی، به بررسی و تبیین ۱۳مبحث مهم از علوم قرآنی در تفسیر التبیان، نخستین تفسیر جامع شیعی پرداخته است.
در ادامه این متن تأکید شده که اثر پژوهشی حاضر، هم جایگاه شیعه را در تدوین این دانش نشان می‌دهد و هم ظرفیت‌های مغفول مانده آثار گذشتگان را روشن می‌کند. شناخت دیدگاه‌های شیخ طوسی(ره) در باب مفاهیمی چون نسخ، محکم و متشابه، قرائات، اعجاز، عدم تحریف، اسباب نزول و ساختار سوره‌ها، گامی در بازخوانی میراث تفسیری شیعه است.
استخراج مباحث علوم قرآنی بر اساس تفسیر تبیان
این کتاب، پژوهشی علمی و مستند درباره مبانی علوم قرآنی در «التبیان فی تفسیر القرآن» اثر ماندگار شیخ‌الطائفه محمدبن حسن طوسی(ره) است و نویسنده در آن، با مراجعه مستقیم به متن تفسیر تبیان، دیدگاه‌های شیخ طوسی(ره) را استخراج، دسته‌بندی و تحلیل کرده است.
علی‌اصغر آخوندی، نویسنده این اثر در پیشگفتار این کتاب بیان می‌کند: «... بسیاری از مفسران شیعه، علوم قرآنی را در ضمن مباحث تفسیری خود بیان کرده‌اند و امروز وظیفه استخراج این مباحث از تفاسیر قُدما بر دوش ماست. کتاب حاضر در همین راستا گردآوری شده و هدف آن استخراج مباحث علوم قرآنی از نخستین تفسیر جامع و کهن شیعی یعنی «التبیان فی تفسیر القرآن از شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی(ره)» است...».
او ادامه می‌دهد: «این تحقیق شامل دو بخش بوده، بخش نخست، کلیات که خود دارای سه فصل است که عبارت‌اند از: «شرح حال شیخ»، «معرفی تفسیر تبیان» و «علوم قرآنی». بخش دوم با نام «علوم قرآنی در تفسیر تبیان» هم شامل ۱۳مبحث از علوم قرآنی مانند: بحثی درباره قرآن، سوره و آیه، محکم و متشابه، نسخ، اسباب نزول، قرائت، اعجاز قرآن، عدم تحریف آن، تقدیم و تأخیر و... است».
مطابق اظهارات نویسنده این کتاب، در این اثر تلاش شده تمام موضوعات و مباحث علوم قرآنی که شیخ طوسی(ره) به نحوی در تفسیر خود به آن‌ها پرداخته است، جمع‌آوری شود. همچنین به منظور فضاسازی بحث و تبیین نظرگاه شیخ(ره)؛ از برخی کتاب‌های علوم قرآنی و آرای دیگر عالمان اسلامی استفاده شده است. ضمن اینکه در مواردی که دیدگاه شیخ(ره) با دیدگاه غالب علمای شیعه یکسان نیست، در پانویس این کتاب به آن اشاره شده است.
نویسنده در تحلیل این مباحث نشان می‌دهد شیخ طوسی(ره) با نگاهی روشمند و علمی، بسیاری از مبانی علوم قرآنی را حدود هزار سال پیش تبیین کرده و زمینه شکل‌گیری و گسترش رویکردهای اجتهادی در مدرسه تفسیری شیعه را فراهم آورده است.
همچنین، این اثر افزون بر تبیین آرای شیخ طوسی(ره)، مخاطب را با روند تحول علوم قرآنی در سنت تفسیری شیعه آشنا می‌کند و دلایل ماندگاری و اعتبار تفسیر تبیان در پژوهش‌های قرآنی معاصر را مورد توجه قرار می‌دهد.
شایان ذکر است، کتاب «علوم قرآنی در تفسیر تبیان شیخ طوسی(ره)» می‌تواند به عنوان منبعی کاربردی برای استادان، پژوهشگران، دانشجویان، طلاب و علاقه‌مندان به مطالعات علوم قرآن و تفسیر مورد استفاده قرار گیرد.
آشنایی مختصر با شیخ طوسی(ره)
در قسمتی از فصل اول از بخش نخست این کتاب و در باب شرح حال شیخ طوسی(ره) این گونه آمده است: «... ابوجعفر محمد بن حسن بن علی معروف به «شیخ طوسی(ره)» و «شیخ الطائفه» در ماه رمضان سال۳۸۵ قمری در طوس متولد شد. او علوم مقدماتی و سطح و عالی فقه و اصول و حدیث و غیره را در طوس و دیگر شهرهای ایران فراگرفت و از این راه نبوغش شکوفا شد. ...وی در سال۴۰۸ قمری هنگامی که تنها ۲۳بهار از عمرش گذشته بود به بغداد مهاجرت کرد. همزمان با ورود به بغداد به جرگه شاگردان دانشمند نامی آن روز بغداد، شیخ بزرگ شیعی «شیخ مفید»، پیشوای مذهب شیعه جعفری که در تمام دانش‌های عصر مهارت داشت پیوست... در بین شاگردان شیخ مفید که دانشمندان بزرگی نیز بودند، هیچ یک شهرت و موقعیت شیخ طوسی(ره) را نیافتند... پس از شیخ مفید(ره)، زعامت دینی و ریاست مذهب شیعه به شاگردش علامه علم‌الهدی، سیدمرتضی(ره) رسید. شیخ طوسی(ره) ۲۳سال ملازم سیدمرتضی(ره) بود تا اینکه در سال۴۳۶ قمری و بعد از ۸۰سال عمر گرانبها و ۲۳ سال [زعامت] بر دنیای شیعه و به جای گذاشتن تألیفات ارزنده و پرورش شاگردان برازنده، رخت به سرای باقی کشید... پس از سیدمرتضی(ره)، شیخ‌الطائفه شیخ طوسی(ره)، خود پیشوا و رئیس مذهب و چون عَلَمی برای شیعه و چراغی برای دین گردید.... و تعداد شاگردانش از مجتهدان شیعه به ۳۰۰تن رسید.... آنچه مسلم است اینکه شیخ طوسی(ره) پایه‌گذار حوزه علمیه هزارساله نجف اشرف است که به صورت بزرگ‌ترین دانشگاه در جهان اسلام درآمد و در خلال قرن‌های متوالی هزاران نویسنده و عالم از بزرگان دین و اعاظم فقها و فلاسفه ارجمند و متکلمان گرانقدر و مفسران فاضل... از آن دانش‌آموخته شدند... شیخ‌الطائفه طوسی(ره)، ۱۲سال تمام در نجف اشرف به تدریس، تألیف، هدایت، ارشاد و دیگر وظایف و تکالیف شرعی مشغول بود و سرانجام در ماه محرم الحرام سال۴۶۰ قمری و در سن ۷۵سالگی بدرود حیات گفت و بنا بر وصیت خود در خانه مسکونی‌اش در شهر نجف اشرف دفن شد...».
در قسمت دیگری از این مطلب بیان شده است:«...در میان دانشمندان شیعه کمتر عالمی را می‌توان یافت که به اندازه شیخ طوسی(ره) بر همه علوم و فنون احاطه و تسلط داشته و آثار ارزنده وی همگی مورد توجه تمام طبقات دانشمند واقع شده باشد... اهمیت شیخ‌الطائفه طوسی(ره) در این است که با همه تقدم زمانی‌ای که نسبت به آنان دارد در تمامی علوم اسلامی متداول عصر [مانند] فقه، اصول، کلام، تفسیر، حدیث رجال، فهرست و... چنان آثار پرمغز و برجسته‌ای دارد که در تمام دوران هزار ساله شیعه، همواره مورد استفاده فقها، دانشمندان، مجتهدان و... بوده و دو کتاب از کتاب‌های چهارگانه معتبر شیعه یعنی «تهذیب الاحکام» و «استبصار» از شیخ الطائفه طوسی(ره) است... این مختصر شرح حال مردی بزرگ از سلسله عالمان و مجتهدان شیعه است، مردی که بحق عنوان «شیخ الطائفه و رئیس الفرقه المحققه» را به خود اختصاص داده است...».
علوم قرآن در «تفسیر تبیان»
نویسنده در بخش دوم این کتاب با عنوان «علوم قرآنی در تفسیر تبیان» به تبیین مواردی همچون «نام‌های قرآن»، «نزول قرآن»، «تعریف سوره»، «تقسیم سوره‌های قرآن»، «تعریف آیه»، «نخستین آیات نازل شده بر پیامبر اکرم(ص)»، «محکم و متشابه»، «تأویل در تفسیر تبیان»، «اهمیت بحث نسخ»، «شرایط ناسخ»، «شرایط منسوخ»، «شناسایی ناسخ و منسوخ»، «اسباب نزول»، «تعریف علم قرائت»، «قرائت چهارده‌گانه»، «وجوه اختلاف قرائات»، «اعجاز قرآن»، «معجزه جاوید»، «دیدگاه شیخ(ره) درباره عدم تحریف قرآن»، «تناسب آیات در دیدگاه شیخ طوسی(ره)»، «استدلال به آیات قرآن»، «تکرار در قرآن» و... پرداخته است. در این گزارش و با رعایت اختصار به بیان یکی دو مورد از مطالب بیان شده در این کتاب می‌پردازیم.
در مبحث «قرآن معجزه جاوید» نویسنده این گونه بیان می‌کند:«...قرآن کریم معجزه جاویدان خاتم پیامبران(ص) است. پیامبرانی مانند ابراهیم(ع)، موسی(ع) و عیسی(ع) که هم کتاب آسمانی داشته‌اند و هم معجزه، زمینه اعجازشان چیزی غیر از کتابشان بوده است، از قبیل تبدیل شدن آتش سوزان به «برد و سلام» یا اژدها شدن چوب خشک و یا زنده شدن مردگان. بدیهی است که هر کدام از این معجزات امری موقت و زودگذر بوده است، اما معجزه اصلی حضرت خاتم پیامبران(ص) کتاب او است. کتاب او در آنِ واحد هم کتاب است و هم برهان رسالتش. به همین دلیل آخرین معجزه، برخلاف سایر معجزات، جاویدان و باقی است، نه موقت و زودگذر....».
همچنین در پایان به بیان نظر شیخ طوسی(ره) در بحث «وجه اعجاز قرآن» که در این کتاب آمده است اشاره می‌کنیم: «... شیخ طوسی(ره) وجه اعجاز قرآن را در فصاحت و بلاغت و نظم مخصوص آن می‌داند. وی در ذیل آیه ۱۳ از سوره مبارکه هود که می‌فرماید: أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ یعنی «...یا می‌گویند این [قرآن] را به دروغ ساخته است، بگو اگر راست می‌گویید، ۱۰سوره برساخته شده مانند آن را بیاورید و غیر از خدا هر که را می‌توانید فراخوانید...» می‌نویسد که در آن دلالتی بر وجه اعجاز قرآن است و آن فصاحت در این نظم مخصوص است؛ چرا که اگر غیر این بود، در هماوردطلبی به افترا و دروغ‌گویی قناعت نمی‌ورزید....».