تهران- ایرنا- محمدامیر احمدزاده مؤلف کتاب «ترجمه و تجدد در ایران دوره قاجار (۱۲۱۰–۱۳۲۵ق)» گفت: دوره قاجار صرفاً به انتقال متون محدود نماند، بلکه در تغییر و بازتعریف مفاهیم، شکل‌گیری خودآگاهی اجتماعی و ملی و فراهم شدن زمینه‌های فکری و فرهنگی جنبش مشروطه نیز نقش داشت.
به گزارش روز دوشنبه ایرنا، نشست تخصصی معرفی و نقد کتاب «ترجمه و تجدد در ایران دوره قاجار (۱۲۱۰–۱۳۲۵ق)» روز دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ و مطالعات ایران در بنیاد ایران‌شناسی برگزار شد.
در این نشست، حسینعلی نوذری، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، جواد مرشدلو، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس، مجتبی رضایی‌سرچقا، عضو هیات علمی بنیاد ایران‌شناسی و محمدامیر احمدزاده، مؤلف کتاب، ابعاد تاریخی، فرهنگی و فکری فرایند ترجمه در دوره قاجار و تاثیر آن بر شکل‌گیری اندیشه‌های نوگرایانه در ایران را بررسی کردند.
دبیری نشست را دکتر فاطمه فریدی‌مجید، عضو هیات علمی بنیاد ایران‌شناسی، بر عهده داشت.
فریدی‌مجید در ابتدای نشست، با اشاره به اهمیت دوره قاجار در تاریخ تحولات ایران و همزمانی آن با دگرگونی‌های گسترده جهانی، ترجمه را یکی از مهم‌ترین مجاری مواجهه ایرانیان با اندیشه‌ها و تحولات بیرونی دانست.
وی بر ضرورت بررسی این پدیده از منظر ایران‌شناسی تأکید کرد و یادآور شد که تبادل ترجمه‌ای میان زبان فارسی و سایر زبان‌ها، نقشی اساسی در شکل‌گیری و گسترش دانش ایران‌شناسی و شناخت متقابل ملت‌ها داشته است.
در ادامه، محمدامیر احمدزاده، مؤلف کتاب، با تشریح انگیزه تألیف اثر گفت: این پژوهش از تلاش برای ارائه خوانشی متفاوت از دوره قاجار و بررسی دستاوردهای فکری و فرهنگی آن آغاز شد؛ دوره‌ای که در بسیاری از روایت‌های تاریخی عمدتاً با انحطاط و ضعف سیاسی شناخته می‌شود.
وی با اشاره به پرسش محوری پژوهش درباره ماهیت ترجمه در دوره قاجار اظهار کرد: ترجمه در مراحل آغازین، بیش از آنکه فعالیتی عمومی باشد، ماهیتی حاکمیتی داشت؛ زیرا آموزش عمومی گسترش چندانی نداشت و حمایت و سازمان‌دهی فعالیت‌های ترجمه عمدتاً بر عهده دربار و ساختار حکومت بود. در این میان، عباس‌میرزا و مشاورانش، همچنین امیرکبیر و سپهسالار، در گسترش این جریان نقش مؤثری ایفا کردند.
به گفته احمدزاده، با شکل‌گیری نهادهایی همچون دارالفنون، دارالترجمه وزارت امور خارجه و دارالترجمه ناصری، ترجمه در حوزه‌های گوناگونی از تاریخ، ادبیات و فلسفه تا جغرافیا و علوم کاربردی توسعه یافت. با این حال، به‌تدریج و با ظهور طبقه جدید تحصیل‌کرده و روشنفکران، ترجمه از انحصار ساختار حکومتی خارج شد و به عرصه عمومی راه پیدا کرد.
مؤلف کتاب روند تحول ترجمه را در سه مرحله شامل ترجمه صرف متون، ظهور مترجمان اندیشه‌ورز و حرکت به سوی تولید اندیشه در ایران توصیف کرد و گسترش ترجمه رمان در دوره مظفرالدین‌شاه و انعکاس آثار ترجمه‌شده در مطبوعات را از نشانه‌های توسعه اجتماعی این جریان دانست.
وی با اشاره به نقش دوگانه ناصرالدین‌شاه در حمایت از ترجمه و هم‌زمان محدودسازی آن، تأکید کرد: ترجمه در دوره قاجار صرفاً به انتقال متون محدود نماند، بلکه در تغییر و بازتعریف مفاهیم، شکل‌گیری خودآگاهی اجتماعی و ملی و فراهم شدن زمینه‌های فکری و فرهنگی جنبش مشروطه نیز نقش داشت.
حسینعلی نوذری در بخش نقد و بررسی، ترجمه را یکی از عوامل اساسی در شکل‌گیری و گسترش مدرنیته دانست و با اشاره به تجربه تاریخی اروپا توضیح داد که انتقال متون یونانی و لاتین به زبان‌های ملی و محلی، نقش مهمی در گسترش دانش، نوزایی فرهنگی و عبور از محدودیت‌های فکری قرون میانه داشته است.
وی کتاب احمدزاده را پژوهشی ارزشمند با رویکردی بین‌رشته‌ای دانست که ترجمه را در پیوند با تاریخ، جامعه‌شناسی، ادبیات، تاریخ فرهنگی، جغرافیا و علوم پزشکی بررسی می‌کند. به گفته نوذری، اهمیت این اثر در آن است که ترجمه را نه صرفاً فعالیتی زبانی، بلکه فرایندی تاریخی و اجتماعی می‌بیند که در تحول اندیشه‌ها و ساختارهای فرهنگی جامعه نقش‌آفرین بوده است.
عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر نقش ترجمه در ایجاد ارتباط میان جوامع و ملت‌ها اظهار داشت: ترجمه صرفاً برگردان متن از زبانی به زبان دیگر نیست، بلکه گشودن مسیرهای تازه برای شناخت، ارتباط و همکاری میان فرهنگ‌هاست. وی با اشاره به پیشرفت فناوری‌ها و سامانه‌های ترجمه ماشینی، همچنان نقش مترجم انسانی را ضروری دانست؛ زیرا درک ظرافت‌های فرهنگی، عواطف و لایه‌های پنهان معنایی متون، به شناخت و توانایی انسانی نیاز دارد.
نوذری در عین حال، حجم بالای کتاب را از موارد قابل بازنگری دانست و بر ضرورت توجه به سازمان‌دهی مطالب و استفاده از رویکردهای روش‌شناختی جدید، به‌ویژه تاریخ فرهنگی و تاریخ مفهومی، در پژوهش‌های تکمیلی تأکید کرد.
جواد مرشدلو نیز با بررسی کتاب از منظر تاریخ فرهنگی و تاریخ مفهومی، ترجمه در دوره قاجار را فراتر از یک فعالیت فنی و زبانی و نوعی کنش فرهنگی برای مواجهه جامعه ایران با جهان جدید توصیف کرد.
وی با اشاره به نقش مترجمان در انتقال آثار علمی و پژوهشی از زبان‌هایی همچون انگلیسی، فرانسوی و روسی به فارسی، شکل‌گیری و گسترش مطالعات ایران‌شناسی در ایران را نیز تا اندازه زیادی مرهون تلاش آنان دانست.
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به مواجهه ایران قرن نوزدهم با تحولات جهانی و قدرت‌های جدید، از جمله روسیه تزاری و بریتانیا، اظهار کرد: ترجمه یکی از ابزارهای اصلی ایرانیان برای شناخت این تحولات و بازتعریف نسبت فرهنگ خود با جهان جدید بود. این جریان در مراحل نخست بیشتر در میان نخبگان سیاسی و با هدف شناخت علوم و دانش‌های کاربردی شکل گرفت، اما به‌تدریج با گسترش شبکه‌های روشنفکری و فرهنگی در داخل و خارج از ایران، از انحصار گروه‌های محدود خارج شد.
مرشدلو تاکید کرد که نقش مترجمان تنها به انتقال واژگان و اصطلاحات جدید محدود نبود، بلکه آنان در بازآرایی زبان، تغییر مفاهیم و دگرگونی تدریجی ساختارهای ذهنی و فرهنگی جامعه نیز سهم داشتند.
وی برجسته کردن نقش نهادها و ساختار حکومتی در فرایند ترجمه را از نقاط قوت کتاب دانست و در عین حال، بر ضرورت بررسی گسترده‌تر تأثیر این جریان بر تحولات اجتماعی و فرهنگی ایران تأکید کرد.
مجتبی رضایی‌سرچقا نیز با تمرکز بر ابعاد ایران‌شناختی و ادبی کتاب، ترجمه را یکی از عوامل مؤثر در ورود علوم جدید به ایران و تحول ساختارهای فرهنگی و سیاسی کشور دانست.
وی با اشاره به نقش مطبوعات و نشریاتی همچون «اختر»، «ثریا»، «حکمت» و «حبل‌المتین» در انتقال اخبار و اندیشه‌های جدید، اظهار داشت که ترجمه و انتشار این مطالب به افزایش آگاهی اجتماعی و شکل‌گیری زمینه‌های فکری تحولات سیاسی ایران، از جمله انقلاب مشروطه، کمک کرد.
عضو هیات علمی بنیاد ایران‌شناسی همچنین به تاثیر ترجمه رمان‌ها، نمایشنامه‌ها و آثار تاریخی بر تحول نثر فارسی، ساده‌تر شدن زبان نوشتار و گسترش ادبیات جدید اشاره کرد و نقش آن را در تغییر شیوه‌های تاریخ‌نگاری و شکل‌گیری نگاه‌های انتقادی‌تر به تاریخ ایران مورد تأکید قرار داد.
رضایی‌سرچقا ترجمه را حلقه واسط شناخت ایران از منظر پژوهشگران خارجی و بهره‌گیری پژوهشگران ایرانی از مطالعات انجام‌شده درباره کشور دانست و بر جایگاه آن در توسعه مطالعات ایران‌شناختی تأکید کرد. وی همچنین پیشنهادهایی برای انسجام بیشتر ساختار کتاب، از جمله بازآرایی برخی مباحث و تجمیع موضوعات مرتبط در فصل‌های مناسب‌تر، مطرح کرد.
در ادامه، احمدزاده ضمن قدردانی از دیدگاه‌های استادان، بر اهمیت بررسی ترجمه به‌عنوان فرایندی تاریخی، اجتماعی و فکری تأکید کرد و از پیشنهادهای مطرح‌شده درباره تکمیل و بازنگری اثر در چاپ‌های بعدی استقبال کرد.
در بخش پایانی نشست، درباره برخی ملاحظات فنی انتشار کتاب، از جمله حجم بالای آن و نوع کاغذ به‌کاررفته، توضیحاتی از سوی مریم میرحیدری مسئول بخش نشر بنیاد ارائه شد.
کتاب «ترجمه و تجدد در ایران دوره قاجار (۱۲۱۰–۱۳۲۵ق)» تألیف محمدامیر احمدزاده، در ۶۴۰ صفحه و با تمرکز بر بنیان‌گذاران، نهادها و کنشگران ترجمه در دوره قاجار، به بررسی نقش مطبوعات و تأثیر انتقال متون و مفاهیم جدید بر تحولات فکری، فرهنگی و اجتماعی ایران می‌پردازد. این اثر در حاشیه نشست برای عرضه به علاقه‌مندان در دسترس قرار گرفت.