به گزارش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، وزیر بهداشت، درمان و آموزش‌پزشکی با هشدار نسبت به گسترش پدیده «مقاومت میکروبی» در ایران، مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها و ضعف در برنامه‌های پیشگیری و کنترل عفونت را از عوامل اصلی این بحران دانست و بر ضرورت همکاری بین‌بخشی و اتخاذ رویکرد «سلامت واحد» برای مهار این تهدید تأکید کرد.


محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت در پیامی به مناسبت هفته «مقاومت میکروبی» از اتخاذ رویکرد «سلامت واحد(One Health) » خبر داد که بی شک امیدی برای کنترل مقاومت میکروبی خواهد بود.


وی گفت: از هر ۶ باکتری جداشده در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی، یکی مقاوم به داروست و این رقم در منطقه مدیترانه شرقی به یک‌سوم می‌رسد. ظفرقندی افزود: پیش‌بینی می‌شود بدون اقدام مؤثر، در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ میلادی، میانگین مرگ در اثر مقاومت میکروبی به ۳ نفر در هر دقیقه برسد و هزینه‌های بخش سلامت تا ۴۱۲ میلیارد دلار افزایش یابد.


وی تصریح کرد: اطلاعات حاصل از نظام دیده‌بانی مقاومت میکروبی نشان می‌دهد که هرچند در شاخص‌های توسعه هزاره در محدوده متوسط جهانی هستیم، اما در برخی عفونت‌های بیمارستانی میزان مقاومت به داروهای خط اول و دوم بین ۷۰ تا ۹۵ درصد و مقاومت همزمان به چند دارو بیش از ۵۰ درصد گزارش شده است.


وزیر بهداشت همچنین به مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها به‌عنوان یکی از مهمترین عوامل مقاومت میکروبی اشاره کرد و افزود: میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در کشور بسیار بالاتر از میانگین جهانی است و این امر به گسترش مقاومت میکروبی در کشور دامن خواهد زد.


یک تصور اشتباه


 آنتی‌بیوتیک‌ها از زمان کشف پنی‌سیلین در سال ۱۹۲۸ به یکی از مهم‌ترین ابزارهای پزشکی برای مقابله با عفونت‌های باکتریایی تبدیل شدند.؛ داروهایی که میلیون‌ها انسان را از مرگ نجات دادند و مسیر درمان بسیاری از بیماری‌های عفونی را تغییر دادند. با این حال، مصرف بی‌رویه، خودسرانه و نادرست این داروها، به‌تدریج تهدیدی جدی برای سلامت عمومی جهان ایجاد کرده است.


برخلاف تصور رایج، آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان بیماری‌های ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا کاربردی ندارند و مصرف غیرضروری آن‌ها نه‌تنها کمکی به بهبود بیماری نمی‌کند، بلکه با از بین بردن باکتری‌های حساس، زمینه بقای باکتری‌های مقاوم را فراهم می‌کند. پیامد این روند، شکل‌گیری عفونت‌هایی است که درمان آن‌ها دشوارتر، طولانی‌تر و پرهزینه‌تر خواهد بود. مقاومت میکروبی امروز دیگر صرفاً یک مسأله درمانی نیست، بلکه تهدیدی فراتر از مرزهای نظام سلامت است؛ تهدیدی که می‌تواند دستاوردهای پزشکی مدرن را تحت تأثیر قرار دهد و حتی درمان جراحی‌های معمول، پیوند اعضا و شیمی‌درمانی را با خطر مواجه کند. «سلامت واحد» یک برنامه دقیق برای نظام سلامت کشورهاست که با توجه به تعدد مراکز که در آلودگی و مقاومت باکتریایی نقش دارند، برای هر نهاد وظیفه و مسئولیتی تعریف می کند. از این منظر، به جز وزارت بهداشت، سازمان‌هایی نظیر دامپزشکی، حفاظت از محیط زیست، پدافند عامل و... در کنترل مقاومت باکتریایی نقش خواهند داشت.


مقاومت همزمان با کشف پنی‌سیلین


باکتری‌ها نیز از زمان کشف و استفاده آنتی‌بیوتیک شروع به مقاومت کرده‌اند. دکتر فرشید رضایی، متخصص بیماری‌های عفونی در این باره گفت: مبحث مقاوم شدن میکروب‌ها به آنتی‌بیوتیک موضوع جدیدی نیست. وقتی الکساندر فلمینگ اوایل قرن بیستم پنی سلین را کشف کرد، همان موقع به مقاومت باکتری‌ها به دارو اشاره کرد. این چرخه آنتی‌بیوتیک جدید و مقاومت ادامه پیدا کرد تا در سال ۲۰۱۵ دانشمندان متوجه شدند روند بسیار نگران کننده است و میکروب‌ها آرام آرام چنان مقاوم شده‌اند که بشر از ساخت آنتی‌بیوتیک جدید جا مانده است. برای همین در سازمان بهداشت جهانی، هفته‌ای را با عنوان هفته آگاهی در برابر مقاوم شدن میکروب‌ها نامگذاری کردند و شعارها  و سیاست‌هایی را برای جلوگیری از این روند پیشنهاد دادند.


دکتر رضایی افزود: قبل از هر چیز باید بدانیم ذات همه موجودات تلاش برای بقا است. میکروب‌ها هم وقتی در برابر حمله شیمیایی آنتی‌بیوتیک‌ها قرار گرفتند، ژن خود را تغییر دادند تا دارو روی آنها بی‌اثر شود.


معاون مرکز پیوند و درمان بیماری‌های معاونت درمان وزارت بهداشت همچنین به کارکرد آنتی‌بیوتیک اشاره کرد و گفت: آنتی‌بیوتیک در واقع مانعی برای ورود باکتری به سلول‌ها است، یا در صورت ورود، مانع اتصال آن به هسته سلول و تکثیر آن می‌شود. ما در بدن خود تعداد بیشماری باکتری مفید داریم که با مصرف آنتی‌بیوتیک آنها را هم از میان می‌بریم. با از بین رفتن باکتری‌های مفید، سیستم ایمنی بدن تضعیف می‌شود و ما در برابر بیماری‌ها بی‌دفاع می‌شویم.


وی ادامه داد: مصرف آنتی‌بیوتیک در پاییز و همزمان با شیوع بیماری‌های تبدار به اوج می‌رسد، زیرا یک باور نادرست در مورد بهبود بیماری‌های تبدار با آنتی‌بیوتیک وجود دارد، در حالی که بسیاری از بیماری‌های تبدار ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک نه تنها تاثیر در آن ندارد، بلکه به دلیل ایجاد ضعف در سیستم ایمنی باعث طولانی شدن بیماری می‌شود. با این حال، در برخی موارد مصرف خودسرانه و یا فشار بیمار روی پزشک باعث می‌شود تا آنتی‌بیوتیک برای یک بیماری ساده مثل سرماخوردگی تجویز شود.


شروع جهانی مقابله با مقاومت


از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ عمده تلاش‌های جهانی برای مصرف صحیح آنتی‌بیوتیک بود. دکتر رضایی با اشاره به این مورد توضیح داد: بعد از دوره کرونا، یعنی از سال ۲۰۲۰ مشخص شد مصرف        «آنتی‌وایرال‌ها» برای کنترل ویروس هم روندی مشابه به خود گرفته و باعث مقاومت در ویروس‌ها و قارچ‌ها شده به طوری که امروزه، مقاومت قارچ‌ها به دارو، به یک چالش بزرگ سلامت انسان تبدیل شده است.
وی افزود: از سال ۲۰۲۳ موضوع «سلامت واحد» مطرح شد. زیرا مشخص شد، مقاومت میکروبی یک موضوع مرتبط با فقط نظام سلامت نیست. دامپروری‌ها، صنایع غذایی و فاضلابی که در طبیعت رها می‌شود نیز در مقاومت میکروبی نقش دارند. بر این اساس، وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی، سازمان حفاظت از محیط زیست نیز به موضوع مقاومت مرتبط شد. برای ایجاد یک ساختار منظم در «سلامت واحد» نیاز به سیاست واحد، بودجه مشخص و نظام دیده‌بانی متمرکز وجود دارد.


«سلامت واحد» یک رویکرد در حکمرانی 


دکتر رضایی در مورد رویکرد متمرکز به موضوع سلامت توضیح داد: به طور کلی نگاه به موضوع سلامت، در ۲۵ سال گذشته، از یک موضوع صرف پزشکی به موضوع امنیتی پزشکی تغییر کرده و برای اجرای برنامه‌های در نظام حکمرانی نیز تحول ایجاد شده است. در رویکرد «سلامت واحد» بخش‌های مختلفی از حکمرانی هر کشور، وظایفی و مسئولیت مشخصی دارد که باید در قبال آن پاسخگو باشند. در ایران شورای عالی سلامت و امنیت غذایی می‌تواند مرجع این کار باشد. پدافند غیرعامل، دامپزشکی، وزارت بهداشت، محیط زیست و بسیاری دیگر از نهادها نیز لازم است وظایف و مسئولیت‌های مرتبط داشته باشند. این شکل از حکمرانی سلامت، در اغلب کشورها درحال شکل‌گیری است.


وی افزود: مثلا نوعی از باکتری در فضای بیمارستانی شیوع دارد، نوعی دیگر در دامپروری و نوعی دیگر در فاضلاب. لازم است حکمرانی، برای تک‌تک آنها برنامه‌ریزی دقیق داشته باشد تا بتوان از مقاومت میکروبی کاست.


این متخصص بیماری‌های عفونی به مصرف بی‌رویه دارو اشاره کرد و گفت: ابزارهای الکترونیکی در حال حاضر دستکم در شکل‌دهی به آمار مصرف بی‌رویه نقش موثری دارند. سازمان غذا و دارو چندی پیش گزارش خوبی در مورد مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها منتشر کرد که با استناد به آمار فروش دارو است. در گزارش این سازمان مشخص شد متاسفانه آموکسی‌سیلین در کشور بسیار استفاده می‌شود که برخی به دلیل تجویز بیش از اندازه است و بخشی از آن نیز بدون نسخه در داروخانه‌ها عرضه می‌شود.


وی در پایان به یک بیمار سرطانی اشاره کرد که با طی کردن روند درمان بهبود پیدا کرد و سرطان را شکست داد، ولی به دلیل مقاومت میکروبی جان خود را از دست داد.