بیرجند - ایرنا - اجرای طرح‌های تفکیک از مبدأ و راه‌اندازی سامانه هوشمند جمع‌آوری پسماند، ظرفیت اقتصادی زباله در بیرجند را بیش از گذشته نمایان کرده است؛ ظرفیتی که با وجود اقدامات انجام‌شده، به دلیل تکمیل نشدن زیرساخت‌هایی همچون شهرک بازیافت و مجتمع تولید کمپوست صنعتی، هنوز به چرخه‌ای کامل اقتصادی و صنعتی تبدیل نشده است.
به گزارش ایرنا، مدیریت پسماند در شهرها دیگر تنها به جمع‌آوری زباله و انتقال آن به محل دفن محدود نمی‌شود، بلکه تفکیک از مبدأ، بازیافت مواد قابل استفاده، کاهش حجم پسماند و بازگرداندن بخشی از آن به چرخه تولید، از مؤلفه‌های مهم این حوزه به شمار می‌رود.
در بیرجند نیز طی سال‌های اخیر اقداماتی در زمینه آموزش شهروندان، تفکیک پسماند خشک، ساماندهی مراکز جمع‌آوری و استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان انجام شده است؛ اقداماتی که در کنار ایجاد زمینه مشارکت شهروندان، ظرفیت اقتصادی پسماند را بیش از گذشته نمایان می‌کند.
با این حال، تبدیل این ظرفیت به یک چرخه کامل اقتصادی و صنعتی، به زیرساخت‌های پردازش و بازیافت نیاز دارد؛ موضوعی که در گفت‌وگو با مسئولان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند و سامانه هوشمند چرخه سبز، از اقدامات انجام‌شده تا طرح‌های مورد نیاز برای تکمیل این چرخه، مورد بررسی قرار گرفته است.
آموزش و تفکیک؛ نخستین گام مدیریت پسماند
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به اهمیت تفکیک از مبدأ گفت: این موضوع یکی از مهم‌ترین اقدامات زیست‌محیطی در مدیریت شهری است و آموزش شهروندان، محور اصلی اجرای آن به شمار می‌رود.
محمود ظهوری افزود: در همین زمینه، دوره‌های تخصصی مدیریت پسماند برای کارکنان ادارات و گروه‌های سنی مختلف برگزار شده و کارگاه‌های آموزشی در مدارس ابتدایی نیز با توجه به نقش کودکان در انتقال فرهنگ تفکیک پسماند به خانواده‌ها مورد توجه قرار گرفته است.
وی نصب کلبه‌های سبز در نقاط پرتردد شهر و توزیع بروشورهای آموزشی را از دیگر اقدامات انجام‌شده در این زمینه برشمرد و اظهار کرد: همچنین برای تسهیل جمع‌آوری پسماند خشک، وانت‌ها و کامیونت‌های فعال در این حوزه ساماندهی شده‌اند و انبارها و مراکز ضایعاتی نیز تحت نظارت قرار گرفته‌اند.
ظهوری با اشاره به اجرای نظام مدیریت سبز در ادارات بیان کرد: در قالب این آیین‌نامه، پسماند خشک ۵۰ اداره کل و شهرستانی در بیرجند به‌صورت جداگانه جمع‌آوری و تحویل داده می‌شود که این اقدام می‌تواند نقش مؤثری در کاهش پسماندهای مخلوط داشته باشد.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند درباره راه‌های تحویل پسماند خشک نیز توضیح داد: شهروندان علاوه بر استفاده از سامانه هوشمند، می‌توانند پسماندهای خشک خود را به کلبه‌های سبز تحویل دهند یا از ظرفیت انبارهای ضایعاتی و وانت‌های تحت نظارت سازمان استفاده کنند.
به گفته وی، ۱۲ کلبه سبز در ۱۲ نقطه شهر مستقر شده است که شهروندان در تمام ساعات شبانه‌روز امکان تحویل پسماند خشک به این مراکز را دارند.
در کنار این اقدامات، استفاده از ظرفیت سامانه‌های هوشمند جمع‌آوری پسماند نیز با هدف تسهیل دسترسی شهروندان به خدمات جمع‌آوری پسماند خشک در دستور کار قرار گرفته است؛ رویکردی که می‌تواند فرایند تحویل مواد بازیافتی را برای خانوارها و واحدهای صنفی آسان‌تر کند.
چرخه سبز؛ از جمع‌آوری پسماند تا بازگشت به صنعت
مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به شکل‌گیری این سامانه گفت: ایده راه‌اندازی آن در سال ۱۳۹۸ و با رویکرد استارتاپی و حل مسئله در جریان استارتاپ‌ویکند دانشگاه بیرجند شکل گرفت و از سال ۱۴۰۰ به‌صورت آزمایشی در محدوده شهرک فرهیختگان دانشگاه بیرجند آغاز به کار کرد.
مرتضی تقی‌نژاد افزود: فعالیت سامانه به‌تدریج توسعه یافت و اکنون حدود سه‌هزار و ۷۰۰ کاربر خانگی و صنفی در آن عضویت دارند.
وی ادامه داد: روزانه حدود ۲۰ تا ۲۵ درخواست از طریق اپلیکیشن ثبت می‌شود و نیروهای مجموعه بر اساس درخواست شهروندان، در مجموع حدود ۷۵۰ تا ۹۵۰ کیلوگرم پسماند خشک را جمع‌آوری می‌کنند.
مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز توضیح داد: شهروندان می‌توانند از محل کار یا سکونت خود درخواست جمع‌آوری پسماند را ثبت و زمان و مکان مراجعه را مشخص کنند؛ پس از مراجعه مأموران و تحویل پسماند نیز به ازای هر کیلوگرم، ارزش اقتصادی مواد جمع‌آوری‌شده در کیف پول شهروند شارژ می‌شود.
وی با بیان اینکه اپلیکیشن چرخه سبز از طریق کافه‌بازار و درگاه‌های اینترنتی قابل نصب است، تصریح کرد: این سامانه در نسخه اندروید و تحت وب در دسترس قرار دارد و شهروندان با استفاده از آن می‌توانند بدون نیاز به مراجعه حضوری، برای تحویل پسماند خشک خود اقدام کنند.
تقی‌نژاد، یکی از مزیت‌های این روش را رفع بلاتکلیفی شهروندان در زمینه فروش و تحویل مواد بازیافتی دانست و گفت: افراد با استفاده از سامانه می‌توانند به مراکز فعال جمع‌آوری دسترسی داشته باشند و زمان مراجعه برای دریافت پسماند را نیز مشخص کنند.
وی با اشاره به فرایند پردازش پسماندهای جمع‌آوری‌شده افزود: پس از تحویل، مواد در مراکز و شهرک صنعتی تفکیک می‌شوند و انواع کاغذ، مقوا، بطری‌های پلاستیکی و فلزات بر اساس نوع، ارزش و رنگ‌بندی از یکدیگر جدا می‌شوند.
مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز با بیان اینکه حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد پسماندهای جمع‌آوری‌شده از طریق سامانه چرخه سبز را مواد پلاستیکی تشکیل می‌دهد، اضافه کرد: پلاستیک‌ها پس از تفکیک، آسیاب و به مواد پلی‌اتیلن آسیابی تبدیل می‌شوند.
وی ادامه داد: این مواد پس از طی مراحل بعدی از جمله گرانول‌سازی و استفاده از دستگاه‌های تزریق، قابلیت به‌کارگیری در تولید محصولات پلاستیکی و صنایع خانگی را دارند و به این ترتیب بخشی از پسماند به مواد اولیه مورد نیاز صنعت تبدیل می‌شود.
تقی‌نژاد تفکیک پسماند خشک در مبدأ را در بهبود کیفیت پسماند باقی‌مانده نیز مؤثر دانست و گفت: وقتی مواد خشک از زباله‌های تر جدا و به‌صورت مجزا جمع‌آوری شود، پسماند باقی‌مانده در مخازن شهرداری از نظر مواد آلی و فسادپذیر شرایط مناسب‌تری برای استفاده در فرایند تولید کمپوست خواهد داشت.
وی همچنین کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از زباله‌گردی را از دیگر مزایای جمع‌آوری هوشمند پسماند عنوان کرد و افزود: ساماندهی این فرایند می‌تواند ضمن تسهیل مشارکت شهروندان، زمینه جمع‌آوری پسماند را در چارچوبی منظم‌تر فراهم کند.
مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز با اشاره به امکان اختصاص اعتبار حاصل از فروش پسماند به امور خیر بیان کرد: شهروندان می‌توانند پس از تحویل مواد بازیافتی، اعتبار ثبت‌شده در کیف پول خود را دریافت کنند یا در صورت تمایل، آن را به فعالیت‌های خیریه اختصاص دهند.
وی افزود: در این زمینه امکان مشارکت در امور خیر و حمایت از مجموعه‌هایی مانند گرمخانه شهرداری و خیریه‌های «لبخند» و «عاطفه» فراهم شده است.
تقی‌نژاد با بیان اینکه قیمت پسماند و ایجاد فضای رقابتی می‌تواند انگیزه شهروندان برای تفکیک و تحویل مواد خشک را افزایش دهد، اظهار کرد: در کنار این موضوع، کمپین‌های تبلیغاتی در اپلیکیشن و ظرفیت نوآوری اجتماعی نیز برای افزایش مشارکت مردم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
اگرچه سامانه‌هایی مانند چرخه سبز توانسته‌اند بخشی از فرایند جمع‌آوری و تفکیک پسماند خشک را ساماندهی کنند، اما بازگشت کامل مواد قابل بازیافت به چرخه تولید، به زیرساخت‌های گسترده‌تری برای پردازش نیاز دارد. در همین زمینه، شهرداری بیرجند دو طرح مهم شامل مجتمع تولید کمپوست صنعتی و شهرک بازیافت را پیش‌بینی کرده که اجرای آنها همچنان به تأمین اعتبار وابسته است.
زیرساخت‌های بازیافت در انتظار تأمین اعتبار
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های پردازش پسماند گفت: در این زمینه، دو طرح مهم شامل مجتمع تولید کمپوست صنعتی و شهرک بازیافت برای شهر بیرجند پیش‌بینی شده که مطالعات امکان‌سنجی آنها انجام و طرح‌ها آماده شده است، اما اجرای آنها به تأمین اعتبار نیاز دارد.
ظهوری توضیح داد: مجتمع تولید کمپوست صنعتی با هدف تبدیل زباله‌های آلی و فسادپذیر به کود کمپوست پیش‌بینی شده است تا بتوان از بخش قابل توجهی از پسماندهای تر در مسیر تولید محصولی قابل استفاده بهره گرفت.
وی درباره طرح شهرک بازیافت نیز گفت: هدف از اجرای این طرح، متمرکز کردن انبارها و مراکز ضایعاتی در سایت مدیریت پسماند است تا فعالیت این مراکز در فضایی مشخص و ساماندهی‌شده انجام شود.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند با اشاره به پیگیری این طرح‌ها در کارگروه مدیریت پسماند استان اظهار کرد: هر دو پروژه در این کارگروه با حضور استاندار ارائه شد و استاندار نیز از اجرای آنها حمایت و دستور تخصیص اعتبار را صادر کرد.
وی تأمین اعتبار را مهم‌ترین پیش‌نیاز آغاز این پروژه‌ها دانست و افزود: شهرداری به‌تنهایی توان مالی اجرای طرح‌های سنگین و زیرساختی این حوزه را ندارد و برای تحقق آنها به حمایت و تأمین منابع مالی در سطح استان و کشور نیاز است.
ظهوری با اشاره به ظرفیت اجرای طرح‌های دیگر در حوزه مدیریت پسماند بیان کرد: در صورت تأمین اعتبارات مورد نیاز، امکان اجرای طرح‌هایی مانند تولید سوخت مشتق از پسماند یا RDF و همچنین استفاده از فناوری زباله‌سوزی نیز وجود دارد که می‌تواند به ارتقای فناوری و کاهش مشکلات دفع پسماند کمک کند.
در کنار این طرح‌ها، مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز نیز تفکیک پسماند خشک در مبدأ را عاملی مؤثر در بهبود کیفیت مواد باقی‌مانده برای پردازش و تولید کمپوست دانست؛ موضوعی که نشان می‌دهد توسعه جمع‌آوری هوشمند و ایجاد زیرساخت‌های پردازش، دو بخش مکمل در تکمیل چرخه مدیریت پسماند هستند.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند در تشریح روند جمع‌آوری زباله در سطح شهر گفت: جمع‌آوری پسماند در معابر اصلی به‌صورت روزانه و در معابر فرعی یک روز در میان انجام می‌شود.
ظهوری افزود: ۱۱ خودروی مکانیزه برای جمع‌آوری پسماند در اختیار سازمان قرار دارد و در کنار آن، ۲ خودروی سنتی نیز برای معابری استفاده می‌شود که امکان تردد خودروهای سنگین در آنها وجود ندارد. همچنین ۲ دستگاه برای تجمیع و انتقال پسماند در ایستگاه انتقال به کار گرفته می‌شود.
وی با اشاره به تجهیزات مستقر در مناطق شهری بیان کرد: در منطقه یک، یک‌هزار و ۱۰۰ مخزن و در منطقه ۲، ۲ هزار و ۳۰۰ باکس زباله مستقر شده است. همچنین هشت دستگاه نیسان برای جمع‌آوری خاک و نخاله و ۶ دستگاه سطل‌شوی برای شست‌وشو و گندزدایی مخازن فعالیت دارند.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند با اشاره به نقش نیروهای خدمات شهری در حفظ پاکیزگی معابر اظهار کرد: پاکبانان در شرایط مختلف از جمله بارندگی، ریزش برگ درختان، برگزاری مراسم و اجتماعات و پس از توزیع نذورات، برای پاکسازی معابر و بازگرداندن نظم و نظافت به شهر فعالیت می‌کنند.
همکاری دستگاه‌ها؛ پیش‌نیاز توسعه مدیریت هوشمند پسماند
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند با تأکید بر ضرورت همکاری دستگاه‌های اجرایی در مدیریت پسماند گفت: این سازمان تعامل مناسبی با اداره کل حفاظت محیط زیست، مرکز بهداشت، استانداری، فرمانداری و دیگر دستگاه‌های نظارتی و اجرایی دارد و بخش مهمی از مسائل این حوزه در کارگروه مدیریت پسماند پیگیری می‌شود.
وی با بیان اینکه مدیریت پسماند نیازمند همکاری همه دستگاه‌هاست، افزود: باید از رویکرد تقابل فاصله گرفت و تعامل و همکاری را جایگزین آن کرد؛ زیرا تحقق برنامه‌های این حوزه بدون همراهی مجموعه‌های مرتبط و مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست.
در کنار همکاری دستگاه‌های اجرایی، حمایت از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های نوآور نیز می‌تواند در توسعه روش‌های جدید مدیریت پسماند و گسترش خدمات هوشمند در این حوزه نقش مؤثری داشته باشد؛ موضوعی که فعالان این بخش نیز بر ضرورت آن تأکید دارند.
مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز نیز با اشاره به نقش حمایت دستگاه‌ها در توسعه فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: شرکت‌های نوپا و استارتاپی برای دیده‌شدن و گسترش فعالیت خود به حمایت ارگان‌ها و مجموعه‌های اجرایی نیاز دارند.
تقی‌نژاد در ادامه افزود: پیش از آغاز فعالیت مدیریت شهری دوره ششم، برای راه‌اندازی سامانه در بیرجند با چالش‌ها و نامه‌نگاری‌هایی روبه‌رو بودیم، اما با حمایت شهرداری در این دوره توانستیم فعالیت خود را در شهر توسعه دهیم و کاربران بیشتری جذب کنیم.
وی با اشاره به جوان بودن اعضای مجموعه اظهار کرد: بخش عمده نیروهای شرکت از نسل دهه هشتادی هستند و خودم نیز متولد سال ۱۳۷۶ هستم؛ بنابراین حمایت از این مجموعه‌ها می‌تواند زمینه فعالیت و نقش‌آفرینی نیروهای جوان را در حل مسائل شهری فراهم کند.
مدیر سامانه هوشمند چرخه سبز همچنین همکاری سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند و اداره کل مشارکت‌های اجتماعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی را در فرهنگ‌سازی و اجرای برنامه‌های آموزشی، به‌ویژه در مدارس، مؤثر دانست.
وی با اشاره به ظرفیت این سامانه برای توسعه در دیگر شهرهای خراسان جنوبی گفت: بر اساس مصوبه کارگروه مدیریت پسماند، هوشمندسازی این حوزه باید در سطح استان مورد توجه قرار گیرد و شهرداری‌های دیگر نیز می‌توانند برای استفاده از بستر فعال‌شده اقدام کنند.
تقی‌نژاد افزود: استفاده از سامانه هوشمند علاوه بر تسهیل جمع‌آوری پسماند خشک، امکان ثبت و تحلیل دقیق‌تر اطلاعات مربوط به حجم پسماند را فراهم می‌کند و می‌تواند به برنامه‌ریزی بهتر مدیران شهری در این حوزه کمک کند.
وی اظهار کرد: گسترش این تجربه به شهرهای دیگر استان، زمینه استفاده بیشتر از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و مشارکت شهروندان را فراهم می‌کند و می‌تواند خراسان جنوبی را در حوزه مدیریت هوشمند پسماند به جایگاه برجسته‌تری برساند.
اقدامات انجام‌شده در بیرجند نشان می‌دهد بخشی از مسیر مدیریت پسماند، از آموزش و تفکیک در مبدأ تا جمع‌آوری هوشمند و جداسازی مواد قابل بازیافت، آغاز شده است؛ با این حال، تبدیل این ظرفیت به یک چرخه کامل اقتصادی و صنعتی، همچنان به توسعه زیرساخت‌های پردازش نیاز دارد.
در حالی که سامانه هوشمند چرخه سبز روزانه صدها کیلوگرم پسماند خشک را جمع‌آوری می‌کند و مراکز فعال نیز بخشی از این مواد را به چرخه تولید بازمی‌گردانند، اجرای مجتمع تولید کمپوست صنعتی و شهرک بازیافت می‌تواند حلقه‌های مهمی از زنجیره مدیریت پسماند را تکمیل کند.
تداوم آموزش و مشارکت شهروندان، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، همکاری دستگاه‌های اجرایی و تأمین اعتبار طرح‌های زیرساختی، از الزامات تبدیل پسماند بیرجند از یک مسئله خدمات شهری به ظرفیتی اقتصادی و زیست‌محیطی است.