حوزه/ از تأکید اهل‌بیت(ع) بر ترویج خطبه فدکیه تا ثبت آن در منابع کهن اهل‌سنت؛ قدمت کتاب‌هایی که این خطبه را نقل کرده‌اند، از جمله «بلاغات النساء» با پیشینه‌ای حدود ۱۲۰۰ ساله، از محورهای قابل‌توجه در بررسی تاریخی این خطبه است.
به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام حسینی قمی در سلسله مباحثی به موضوع معارف فاطمیه پرداخته که تقدیم مبلغان و عاشقان اهل‌بیت(ع) می‌شود.
بسم الله الرحمن الرحیم
عنوان سخن ما، نگاهی به خطبه نورانی صدیقه طاهره، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیهاست. در آغاز سخن، از همه عزیزانی که صاحب قلم و تریبون هستند، تقاضا می‌کنم که بیشتر به این خطبه بپردازند. متأسفانه این خطبه، آن‌چنان که باید و شاید، در میان مردم شناخته‌شده نیست. در مجالس و محافل مذهبی کمتر می‌بینیم که سخنرانان در جلسات متعدد به این خطبه نورانی بپردازند. اگرچه کتاب‌هایی در این موضوع نوشته شده است، اما باید بسیار بیش از این به خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها پرداخته شود.
از شعرا و مادحان اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز تقاضا می‌کنم که اشعار بیشتری در شرح این خطبه نورانی بسرایند و این اشعار را در مجالس نورانی اهل‌بیت علیهم‌السلام بخوانند.
دو رویکرد متفاوت به خطبه فدکیه در طول تاریخ
مطلب دومی که در آغاز سخن عرض می‌کنم، این است که در طول تاریخ، دو نوع برخورد با این خطبه نورانی وجود داشته است. برخورد نخست، از سوی اهل‌بیت علیهم‌السلام بوده است که همواره اصرار داشتند این خطبه محور گفت‌وگوها قرار بگیرد.
زید بن علی بن الحسین، از نوادگان زید شهید، می‌گوید: «رأیت مشایخ آل أبی‌طالب یَروُونه عن آبائهم ویعلّمونه أبناءهم». او می‌گوید: من می‌دیدم که بزرگان آل ابی‌طالب این سخن نورانی را از پدران خود روایت می‌کردند و به فرزندانشان تعلیم می‌دادند. این سخن نشان می‌دهد که اهل‌بیت علیهم‌السلام اصرار داشتند این خطبه سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل منتقل شود و جاودانه بماند.
بر همین اساس، تقاضا می‌کنم امروز نیز همین هدف را دنبال کنیم و اجازه دهیم نسل‌ها یکی پس از دیگری با این خطبه آشنا شوند. این موضع اهل‌بیت علیهم‌السلام بود؛ آنان اصرار داشتند که این خطبه محور گفت‌وگوها قرار بگیرد.
اما موضع دوم، موضع دشمنان بود. باور می‌فرمایید که حتی انتساب این خطبه به حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را برخی انکار می‌کردند و می‌گفتند این خطبه اصلاً متعلق به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیست. البته خدا را سپاسگزاریم که اراده الهی بر این تعلق گرفت که این خطبه در مصادر و منابع فراوان اهل‌سنت و شیعه ثبت و ضبط شود و جایی برای انکار باقی نماند.
مستندات خطبه فدکیه در منابع اهل‌سنت
مطلب سومی که در حقیقت در ادامه مطلب دوم باید عرض کنم، مربوط به مدارک و منابع این خطبه نورانی است.
قدیمی‌ترین منبع و مدرک این خطبه، به حدود هزار و دویست سال پیش بازمی‌گردد؛ آن هم در کتابی از یکی از نویسندگان اهل‌سنت. سخن از صد سال، دویست سال، پانصد سال، هفتصد سال یا هزار سال نیست؛ بلکه حدود هزار و دویست سال پیش، احمد بن ابی‌طاهر، نویسنده کتاب «بلاغات النساء»، می‌زیسته و در همین کتاب، خطبه نورانی حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را آورده است.
احمد بن ابی‌طاهر در سال ۲۸۰ هجری قمری وفات کرده است؛ یعنی دوران زندگی و تألیف این کتاب او به حدود هزار و دویست سال پیش بازمی‌گردد.
نکته جالب این است که هدف او از تألیف این کتاب، صرفاً حفظ و ماندگار کردن خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نبود، بلکه از عنوان کتاب نیز مشخص است که در پی جمع‌آوری خطبه‌های زنان نام‌آور اسلام بوده است. عنوان کتاب، «بلاغات النساء»، به همین معناست؛ یعنی نویسنده می‌خواسته است خطبه‌هایی را که از زنان نام‌آور به‌جا مانده، گردآوری کند. خطبه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، دومین خطبه این کتاب است و خطبه عقیله بنی‌هاشم، حضرت زینب کبری سلام‌الله‌علیها، در جایگاه سوم قرار دارد.
این کتاب از آثار بسیار مهم اهل‌سنت است و امروزه نسخه‌های فراوانی از آن وجود دارد و ناشران متعددی آن را چاپ و منتشر کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که در دسترس علاقه‌مندان در نقاط مختلف جهان قرار دارد.
کتاب دومی که معرفی می‌کنم، «السقیفة و فدک» نام دارد که آن هم متعلق به یکی از علمای اهل‌سنت، عبدالعزیز جوهری، است. او در سال ۳۲۲ هجری قمری وفات کرده است؛ یعنی حدود هزار و صد و پنجاه سال پیش می‌زیسته است. همان‌گونه که از عنوان کتاب پیداست، این اثر به موضوع سقیفه و فدک می‌پردازد و نویسنده نیز به همین مناسبت، به خطبه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها اشاره کرده است.
کتاب سوم از منابع اهل‌سنت، «شرح نهج‌البلاغه» ابن ابی‌الحدید است. عزیزان، احتمالاً نام این کتاب را بسیار شنیده‌اید. ابن ابی‌الحدید، از علمای اهل‌سنت، شرحی بیست‌جلدی بر خطبه‌ها، حکمت‌ها و نامه‌های امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه نوشته است.
او در جلد شانزدهم، هنگامی که به شرح نامه چهل‌وپنجم نهج‌البلاغه می‌رسد، به موضوع فدک می‌پردازد. امیرمؤمنان علیه‌السلام در این نامه به مسئله فدک اشاره می‌فرمایند: «بلی کانت فی أیدینا فدک». این عالم بزرگ، ابن ابی‌الحدید معتزلی، از علمای اهل‌سنت، حدود هشتاد صفحه را به موضوع فدک و خطبه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها اختصاص داده است.
ابن ابی‌الحدید در سال ۶۵۵ هجری قمری وفات کرده است؛ یعنی حدود هفتصد تا هشتصد سال پیش می‌زیسته است. نکته جالب آن است که بسیاری از مطالب خود را از همان کتاب «السقیفة و فدک»، تألیف عبدالعزیز جوهری، نقل کرده است.
ابن ابی‌الحدید درباره عبدالعزیز جوهری نیز می‌نویسد: «عالم، محدّث، کثیرالأدب، ثقة، عیون ثناء علیه المحدّثون». او در همان کتاب خود، به تفصیل درباره شخصیت عبدالعزیز جوهری سخن می‌گوید و مطالب فراوانی درباره او بیان می‌کند.
کتاب بعدی، «مروج الذهب» اثر مسعودی است. همان‌طور که می‌دانید، مسعودی در سال ۳۴۵ هجری قمری وفات کرده است. او در کتاب تاریخی خود، «مروج الذهب»، خطبه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را نیز آورده است.
کتاب دیگری از علمای اهل‌سنت، «النهایة» ابن اثیر است. ابن اثیر در سال ۶۰۶ هجری قمری وفات کرده است؛ یعنی بیش از هشتصد سال از وفات این عالم می‌گذرد. او در این کتاب، به مناسبت‌های مختلف، به خطبه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و برخی از واژه‌های به‌کاررفته در آن پرداخته است.
مستندات خطبه فدکیه در منابع شیعه
در منابع شیعه نیز کتاب‌های فراوانی وجود دارد که خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در آن‌ها نقل شده است. از جمله این منابع، کتاب «علل الشرایع» شیخ صدوق رضوان‌الله‌علیه است. شیخ صدوق در سال ۳۸۱ هجری قمری وفات کرده است. از آنجا که در بخشی از این خطبه به فلسفه احکام اشاره شده است، این خطبه در کتاب «علل الشرایع» نیز آمده است؛ کتابی که به بیان علل و فلسفه احکام می‌پردازد.
از دیگر منابع شیعه می‌توان به کتاب «الأمالی» شیخ مفید رضوان‌الله‌علیه اشاره کرد. شیخ مفید در سال ۴۱۳ هجری قمری وفات کرده است. همچنین کتاب «الشافی» سید مرتضی رضوان‌الله‌علیه، که وفات او در سال ۴۳۶ هجری قمری بوده، از دیگر منابع مرتبط با این خطبه است.
کتاب «الاحتجاج» طبرسی نیز از منابع دیگر است که به قرن ششم هجری تعلق دارد و بیش از هشتصد سال از تألیف آن می‌گذرد. محقق اربلی در کتاب «کشف الغمة» نیز به این خطبه پرداخته است. وفات او در سال ۶۹۲ هجری قمری بوده است. همچنین کتاب «الطرائف» سید بن طاووس رضوان‌الله‌علیه، که در سال ۶۶۴ هجری قمری وفات کرده است، از دیگر منابعی است که باید به آن اشاره کرد.
عرض کردم که واقعاً باید بگوییم اراده الهی بر این تعلق گرفته است که این خطبه در منابع بسیار فراوان اهل‌سنت و شیعه باقی بماند و جایی برای انکار انتساب آن به حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها وجود نداشته باشد.
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.
مشاهده و دانلود فیلم