کمبود روغن موتور و افزایش قیمت آن به یکی دیگر از عوامل فشار بر مصرف‌کنندگان ایرانی تبدیل شده است. این افزایش شدید قیمت، تنها ناشی از تورم عمومی و رشد نرخ ارز در ایران نیست؛ بازار روانکارها در سراسر جهان نیز با افزایش قیمت مواجه شده است. بخشی از این وضعیت به اختلال در کشتیرانی از مسیر تنگه هرمز بازمی‌گردد. افزایش قیمت روغن‌های پایه در بازارهای جهانی، محدودیت‌های واردات و ترانزیت، کاهش عرضه برخی گریدهای پرکاربرد و فشار تحریم‌ها از جمله عواملی هستند که در شکل‌گیری شرایط کنونی نقش دارند. در این میان، وابستگی بخشی از تولید داخلی به روغن‌های پایه وارداتی، تولیدکنندگان را در برابر نوسانات بازار جهانی و محدودیت‌های تجاری آسیب‌پذیر کرده است. برآوردهای اولیه کارشناسان نشان می‌دهد قیمت برخی روغن‌های سنتتیک طی یک ماه گذشته تا حدود ۱۰۰درصد افزایش یافته است. اگرچه بخشی از این افزایش به رشد نرخ ارز مربوط می‌شود، نمی‌توان آن را صرفا با تحولات ارزی توضیح داد. افزایش قیمت مواد اولیه داخلی، هزینه‌های بسته‌بندی و سایر نهاده‌های تولید نیز به این روند دامن زده است.
دنیای اقتصاد - مسیح میر‌جعفری : کمبود روغن موتور و افزایش قیمت آن به یکی دیگر از عوامل فشار بر مصرف‌کنندگان ایرانی تبدیل شده است. این افزایش شدید قیمت، تنها ناشی از تورم عمومی و رشد نرخ ارز در ایران نیست؛ بازار روانکارها در سراسر جهان نیز با افزایش قیمت مواجه شده است. بخشی از این وضعیت به اختلال در کشتیرانی از مسیر تنگه هرمز بازمی‌گردد. افزایش قیمت روغن‌های پایه در بازارهای جهانی، محدودیت‌های واردات و ترانزیت، کاهش عرضه برخی گریدهای پرکاربرد و فشار تحریم‌ها از جمله عواملی هستند که در شکل‌گیری شرایط کنونی نقش دارند. در این میان، وابستگی بخشی از تولید داخلی به روغن‌های پایه وارداتی، تولیدکنندگان را در برابر نوسانات بازار جهانی و محدودیت‌های تجاری آسیب‌پذیر کرده است. برآوردهای اولیه کارشناسان نشان می‌دهد قیمت برخی روغن‌های سنتتیک طی یک ماه گذشته تا حدود ۱۰۰درصد افزایش یافته است. اگرچه بخشی از این افزایش به رشد نرخ ارز مربوط می‌شود، نمی‌توان آن را صرفا با تحولات ارزی توضیح داد. افزایش قیمت مواد اولیه داخلی، هزینه‌های بسته‌بندی و سایر نهاده‌های تولید نیز به این روند دامن زده است.
کاهش عرضه در شرایطی رخ داده است که نیاز خودروهای جدید به روغن‌های پایه با مشخصات فنی خاص افزایش یافته و تامین این محصولات را به یکی از چالش‌های اصلی بازار تبدیل کرده است. آشفتگی قیمت‌ها نیز زمینه سردرگمی مصرف‌کنندگان و گسترش فعالیت عرضه‌کنندگان روغن‌های تقلبی را فراهم کرده است.
در چنین شرایطی، سیاست‌های قیمت‌گذاری دستوری نیز محل بحث است؛ چراکه فاصله میان قیمت‌های مصوب و هزینه‌های واقعی تولید می‌تواند انگیزه تولید و عرضه را کاهش دهد و در نهایت، به تشدید کمبود منجر شود. از نگاه فعالان این صنعت، عبور از وضعیت فعلی مستلزم توجه هم‌زمان به حقوق مصرف‌کنندگان، محدودیت‌های تولیدکنندگان و موانع تامین مواد اولیه است. اتخاذ چنین رویکردی بدون بهبود دسترسی به بازارهای جهانی و بازنگری در شیوه تنظیم بازار، با دشواری همراه خواهد بود.
کمبود در مواد اولیه و نیاز به مدیریت
علیرضا آمارمحمدی، کارشناس صنعت روانکار، درباره وضعیت کمبود روغن موتور به «دنیای اقتصاد» گفت: روانکارها از نظر تامین مواد اولیه به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ محصولاتی که مواد اولیه آنها به‌طور کامل در داخل کشور تامین می‌شود و محصولاتی که بخشی از مواد اولیه آنها وارداتی است. درحال‌حاضر، تولیدکنندگان روغن‌های واردات‌محور با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند. روغن‌های پایه وارداتی که از مواد اولیه اصلی تولید روغن موتور محسوب می‌شوند، با مشکلاتی در ترانزیت و تامین مواجه شده‌اند. علاوه بر این، میزان عرضه این محصولات کاهش یافته و تولید آنها در برخی پالایشگاه‌های خارجی نیز به علت اختلال در تنگه هرمز، کمتر شده است.
او افزود: بخشی از این کمبود، ماهیتی بین‌المللی دارد و حتی کشورهای اروپایی نیز با مشکلاتی در تامین این مواد اولیه مواجه هستند. با این حال، شرایط تحریم و محاصره و محدودیت‌های ناشی از آن، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان داخلی وارد کرده است. در چنین شرایطی، مدیریت منابع موجود و تلاش برای حفظ سطح تولید و عرضه اهمیت زیادی دارد.
او درباره لزوم مدیریت تولیدات در این شرایط گفت: برخی مواد اولیه قابلیت استفاده در تولید انواع مختلف روانکارها را دارند. برای مثال، با استفاده از یک ماده اولیه می‌توان هم روغن‌های تخصصی و ویژه تولید کرد و هم روغن‌های عمومی‌تر را به بازار عرضه کرد. در اروپا نیز که با کمبود مشابه مواجه است، همین تصمیمات در تغییر ترکیب مواد اولیه گرفته شده است. در این شرایط کیفیت تغییر می‌کند اما به خودرو آسیب نمی‌رساند و زودتر نیاز به سرویس مجدد دارد. بنزین بی‌کیفیت در ایران هم از دلایلی است که باعث می‌شود نیاز به سرویس در زمان زودتری وجود داشته باشد.
آمارمحمدی در ادامه اشاره کرد: در چنین شرایطی، لازم است ترکیب تولید به‌گونه‌ای مدیریت شود که نیاز گروه‌های مختلف مصرف‌کنندگان تامین شود. برای نمونه، باید میان نیاز خودروهای قدیمی که به روغن‌های با مشخصات فنی خاص نیاز دارند و خودروهای جدید که استفاده از روغن‌های سنتتیک و گریدهای کیفی بالاتر برای آنها ضروری است، تعادل برقرار شود. او همچنین درباره افزایش قیمت روانکارها افزود: نوسانات هزینه‌ها در ماه‌های اخیر بسیار شدید و سریع بوده و به همین دلیل، تعیین یک‌درصد مشخص برای افزایش هزینه تولید دشوار است. با این حال، به نظر می‌رسد قیمت برخی روغن‌های سنتتیک در یک ماه گذشته حدود ۱۰۰درصد افزایش یافته باشد. بخش عمده‌ای از این افزایش به رشد نرخ ارز مربوط است، اما تمام آن را نمی‌توان به تغییرات ارزی نسبت داد. افزایش قیمت جهانی نفت و روغن‌های پایه، تورم و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها نیز در این روند نقش داشته‌اند. در واقع، تولیدکنندگان داخلی از چند جهت به‌طور هم‌زمان تحت فشار قرار گرفته‌اند.
روغن‌های تقلبی؛ دردسر مصرف‌کنندگان
آمارمحمدی درباره افزایش عرضه روغن‌های تقلبی گفت: یکی از مشکلاتی که در شرایط فعلی می‌تواند مصرف‌کنندگان را با خطر مواجه کند، عرضه روغن‌های تقلبی است. نوسانات شدید قیمت در فاصله‌های زمانی کوتاه، تشخیص محصول اصل از تقلبی را دشوارتر کرده است.
او افزود: برای مثال، ممکن است مصرف‌کننده در یک فروشگاه با محصولی مواجه شود که قیمت آن به‌طور محسوسی از روغنی که یک ماه بعد تولید شده، کمتر است. این اختلاف قیمت می‌تواند این تردید را ایجاد کند که آیا محصول ارزان‌تر تقلبی است یا صرفا از موجودی قدیمی فروشگاه باقی مانده است. در چنین فضایی، افراد سودجو نیز ممکن است از سردرگمی مصرف‌کنندگان استفاده کنند و محصولات تقلبی خود را با قیمت‌های پایین‌تر عرضه کنند. به همین دلیل، تشخیص اصالت محصول در شرایط فعلی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
اهمیت روابط تجاری
آمارمحمدی درباره تاثیر تحریم‌ها گفت: بهبود شرایط تجاری و کاهش محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی بر وضعیت تامین مواد اولیه داشته باشد. در دوره‌ای که تحریم‌ها دسترسی تولیدکنندگان به برخی منابع تامین را محدود کرد، بخشی از آنها به سمت بازار روسیه رفتند. اما پس از بروز مشکلات در این کشور، روسیه برای مدیریت مصرف داخلی خود، صادرات برخی گریدهای روغن پایه را محدود کرد. در نتیجه، یکی از منابع تامین تولیدکنندگان ایرانی نیز محدود شد و در بعضی موارد، عرضه این محصولات به‌طور کامل متوقف شد.
او افزود: از سوی دیگر، پالایشگاه‌های کشورهای منطقه، از جمله امارات، نیز با محدودیت‌ها و مشکلاتی مواجه شده‌اند. افزایش قیمت جهانی نفت، قیمت روغن‌های پایه سنتتیک را نیز بالا برده است. همچنین تولید جهانی روغن‌های پایه گروه ۳ و گروه ۵، که در تولید روغن‌های باکیفیت‌تر کاربرد دارند، کاهش یافته است.
آمارمحمدی درباره وضعیت کشورهای اروپایی گفت: جنگ اوکراین و درگیری‌های منطقه‌ای نیز بر این وضعیت تاثیر گذاشته‌اند. در نتیجه، کاهش تولید جهانی از یک سو و محدودیت‌های وارداتی ایران از سوی دیگر، تامین این مواد اولیه را دشوارتر کرده است. کشورهای اروپایی نیز با کمبود برخی از این مواد مواجه‌اند، اما به دلیل دسترسی آسان‌تر به بازارهای جهانی، امکان واردات برای آنها فراهم‌تر است. در مقابل، واردکنندگان ایرانی باید علاوه بر قیمت خرید، هزینه‌ها و دشواری‌های بیشتری را برای انتقال و واردات مواد اولیه تحمل کنند. به همین دلیل، قیمت تمام‌شده این محصولات در ایران می‌تواند از قیمت آنها در بازار اروپا بیشتر باشد.
البته تمام اختلاف قیمت را نمی‌توان به تحریم‌ها نسبت داد. در برخی موارد، حتی با در نظر گرفتن نرخ ارز، فاصله قیمت محصولات در ایران و اروپا همچنان قابل‌توجه است. این مساله می‌تواند نشان‌دهنده اثر کمبود عرضه نسبت به تقاضا و افزایش تقاضای بازار بر قیمت‌ها باشد.
او درباره راهکار عبور از این شرایط افزود: برای عبور از بحران، هر سه حلقه زنجیره، یعنی تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان، باید شرایط یکدیگر را درک کنند. اگر این همراهی وجود داشته باشد، عبور از وضعیت فعلی آسان‌تر خواهد شد؛ اما متهم کردن یکدیگر، صرفا مشکلات را تشدید می‌کند.
کاهش فشار تجاری
بازار روغن موتور با مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی، از محدودیت واردات روغن‌های پایه و افزایش قیمت جهانی مواد اولیه تا رشد هزینه‌های تولید و اختلال در زنجیره تامین، مواجه است. در این شرایط، افزایش قیمت‌ها و احتمال عرضه محصولات تقلبی، مصرف‌کنندگان را نیز با چالش روبه‌رو کرده است. به باور فعالان این صنعت، کنترل پایدار بازار صرفا از مسیر قیمت‌گذاری دستوری امکان‌پذیر نیست و مستلزم تقویت عرضه، تسهیل تامین مواد اولیه و توجه هم‌زمان به منافع تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان است. بهبود شرایط تجاری و کاهش محدودیت‌های تحریمی نیز می‌تواند به تعدیل فشارهای موجود کمک کند.