دانشمندان دادههای عددی تلسکوپ را به تصویر تبدیل میکنند. اما این فرایند چطور انجام میشود و مرز میان واقعیت و انتخاب هنری کجاست؟
یکی از تصاویر معروف تلسکوپ جیمز وب، ستونهای آفرینش را در فاصله حدود ۶۵۰۰ سال نوری از زمین نشان میدهد. در این تصویر، ساختارهای عظیمی از گاز و غبار با رنگهای قهوهای، قرمز و آبی دیده میشوند و ستارگان بسیاری در میان آنها قرار دارند. اما نکته جالب اینجاست که تلسکوپ جیمز وب این منظره را به همین شکل و با همین رنگها ثبت نکرده است.
اطلاعات اولیهای که از تلسکوپ به زمین میرسند، مجموعهای از دادههای عددی هستند که پس از چندین مرحله پردازش به تصویری رنگی تبدیل میشوند. این موضوع یک سؤال مهم ایجاد میکند: اگر رنگها در مراحل پردازش به تصویر اضافه میشوند، چقدر میتوان به واقعی بودن آن اعتماد کرد؟ برای پاسخ به این سؤال، باید ببینیم نور چگونه در تلسکوپ ثبت میشود، دادههای دریافتی چه مسیری را طی میکنند و متخصصان ناسا چگونه از میان میلیونها عدد، تصویری با این میزان جزئیات و وضوح تهیه میکنند.
از اعماق کیهان تا تلسکوپ؛ نور چگونه به داده تبدیل میشود؟
برای اینکه بفهمیم تصاویر رنگی جیمز وب چگونه ساخته میشوند، ابتدا باید ببینیم این تلسکوپ چطور نور را ثبت میکند. تصویر معروف ستونهای آفرینش مربوط به بخشی از سحابی عقاب در فاصله حدود ۶۵۰۰ سال نوری از زمین است. نوری که امروز از این منطقه دریافت میکنیم، حدود ۶۵۰۰ سال پیش از آنجا حرکت کرده است. جیمز وب این نور را دریافت میکند و با اندازهگیری آن، اطلاعاتی از ساختار گازها، غبار و ستارگان این منطقه بهدست میآورد.
اولین مرحله، جمعآوری نور است. آینه اصلی جیمز وب از ۱۸ قطعه ششضلعی تشکیل شده است که در مجموع سطحی به قطر حدود ۶٫۵ متر ایجاد میکنند.
این آینهها نور بسیار ضعیف اجرام دوردست را جمعآوری و به ابزارهای علمی تلسکوپ هدایت میکنند. یکی از این ابزارها دوربین فروسرخ نزدیک (NIRCam) است که تصویر ستونهای آفرینش با استفاده از دادههای آن تهیه شده است.
اما دوربین جیمز وب برخلاف دوربین تلفن همراه، تصویر رنگی آمادهای ثبت نمیکند. این دوربین فیلترهای مختلفی دارد که هرکدام محدوده مشخصی از طول موجهای نور را عبور میدهند. وقتی تلسکوپ از یک منطقه آسمان با چند فیلتر تصویربرداری میکند، هر بار اطلاعات متفاوتی بهدست میآورد. ممکن است بخشی از یک ابر گازی در یک طول موج بسیار کمنور باشد، اما در طول موج دیگری جزئیات بیشتری از آن آشکار شود.
پس از عبور نور از فیلتر، نوبت به آشکارساز دوربین میرسد. این بخش شامل میلیونها پیکسل حساس به نور است که با جذب فوتونها، در ماده نیمهرسانای خود بار الکتریکی تولید میکنند. مدارهای الکترونیکی دوربین نیز میزان بار ایجادشده در هر پیکسل را اندازه میگیرند. درنهایت، سیگنالهای حاصل به مقادیر عددی تبدیل و بهصورت دادههای دیجیتال ثبت میشوند.
بنابراین، برای هر پیکسل یک مقدار عددی ثبت میشود. هرچه در محدوده طول موج انتخابشده نور بیشتری به یک پیکسل برسد، سیگنال بیشتری تولید خواهد شد. پیکسلهایی که نور کمتری دریافت کردهاند نیز مقادیر کوچکتری خواهند داشت. البته این اعداد هنوز به اصلاح و کالیبراسیون نیاز دارند تا اثر نویز و ویژگیهای آشکارساز از آنها جدا شود.
نکته مهم اینجاست که در این مرحله هنوز خبری از رنگهای آبی، قرمز یا طلایی نیست. جیمز وب تنها میزان نور دریافتشده در هر بخش از تصویر و در طول موجهای مشخص را اندازهگیری کرده است. آنچه بعداً به شکل یک تصویر رنگی میبینیم، از همین اطلاعات عددی ساخته میشود. اما این دادهها چگونه از تلسکوپی در فاصله ۱٫۵ میلیون کیلومتری زمین بهدست دانشمندان میرسند و چطور به تصویری قابل مشاهده تبدیل میشوند؟
پشت پرده تصاویر فضایی؛ چرا دادههای اولیه سیاهوسفید هستند؟
فرض کنید جیمز وب از یک ابر غباری با شش فیلتر مختلف تصویربرداری کرده است. حاصل این کار، برخلاف انتظار، شش تصویر رنگی نیست. هر فیلتر تنها نور محدوده مشخصی از طول موجها را ثبت میکند و اطلاعات آن بهصورت مجموعهای از اعداد ذخیره میشود. این اعداد هنگام نمایش به درجههای مختلف خاکستری تبدیل میشوند. بخشهایی که نور بیشتری دریافت کردهاند روشنتر و نواحی کمنور تیرهتر دیده میشوند. به این ترتیب، حتی نور فروسرخ که برای چشم انسان نامرئی است، میتواند به شکل یک تصویر سیاهوسفید نمایش داده شود.
تفاوت اصلی جیمز وب با دوربین تلفن همراه نیز همینجاست. دوربین گوشی اطلاعات دریافتی را در کسری از ثانیه پردازش میکند و یک عکس رنگی تحویل میدهد. اما هدف جیمز وب ثبت دقیق اطلاعات علمی است. برای هر پیکسل باید مشخص باشد چه میزان نور، در چه زمانی و از طریق کدام فیلتر دریافت شده است. تصویر رنگی در مراحل بعد و با ترکیب دادههای چند فیلتر ساخته میشود.
پس از تصویربرداری، اطلاعات در حافظه تلسکوپ ذخیره میشوند. جیمز وب در فاصله حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتری زمین قرار دارد و دادههای آن از طریق ارتباط رادیویی به شبکه فضای دوردست ناسا (DSN) منتقل میشوند. این شبکه، سه مجموعه آنتن در کالیفرنیا، اسپانیا و استرالیا دارد. تلسکوپ برای ارسال حجم بالای اطلاعات علمی از ارتباط باند Ka استفاده میکند. باند Ka محدودهای از فرکانسهای بالای امواج رادیویی است که امکان انتقال حجم زیادی از دادهها را با سرعت بالا فراهم میکند و در ارتباطات فضایی کاربرد دارد. سیگنال رادیویی این فاصله را در حدود پنج ثانیه طی میکند، اما انتقال کامل دادهها به زمان بیشتری نیاز دارد و در نوبتهای ارتباطی انجام میشود.
اطلاعاتی که از تلسکوپ به زمین میرسند، در قالب فایلهای علمی ذخیره میشوند. یکی از قالبهای پرکاربرد در نجوم، FITS است. این فایلها علاوهبر دادههای عددی مربوط به هر پیکسل تصویر، اطلاعاتی مانند زمان تصویربرداری، نوع فیلتر استفادهشده، موقعیت جرم آسمانی و جزئیات لازم برای اصلاح و پردازش دادهها را نیز در خود دارند. این اطلاعات در آرشیو علمی MAST نگهداری میشوند تا پژوهشگران و در صورت عمومی بودن دادهها، سایر علاقهمندان نیز بتوانند به آنها دسترسی داشته باشند.
نکته جالب این است که اگر یکی از این فایلها را بدون تنظیم روشنایی باز کنیم، ممکن است تصویر تقریباً سیاه بهنظر برسد. این موضوع به معنای نبود اطلاعات نیست. آشکارساز جیمز وب اختلاف روشنایی بسیار بیشتری از آنچه یک نمایشگر معمولی میتواند نشان دهد، ثبت میکند. برای آشکار شدن جزئیات، باید مقادیر عددی پیکسلها با روشهای ریاضی به محدودهای قابل نمایش تبدیل شوند. این همان مرحلهای است که تصاویر اولیه سیاهوسفید، شکل قابل تشخیصتری پیدا میکنند و برای پردازش و ترکیب رنگی آماده میشوند.
وقتی ریاضیات به کمک چشم انسان میآید؛ دادهها چگونه تصویر میشوند؟
دادههایی که از جیمز وب به زمین میرسند، هنوز برای تبدیل شدن به یک تصویر واضح آماده نیستند. در این اطلاعات، علاوهبر نور ثبتشده از اجرام آسمانی، خطاهایی نیز وجود دارند که به عملکرد دوربین و آشکارساز مربوط میشوند. بنابراین، پیش از تهیه تصویر، باید این خطاها شناسایی و اصلاح شوند. این فرایند که کالیبراسیون نام دارد، با استفاده از نرمافزارهای تخصصی انجام میشود.
یکی از این خطاها جریان تاریک است. آشکارساز تلسکوپ حتی زمانی که نوری دریافت نمیکند، ممکن است مقدار کمی سیگنال الکتریکی تولید کند. بعضی پیکسلها نیز بهدرستی کار نمیکنند و گاهی برخورد پرتوهای کیهانی با حسگر، نقاط روشن غیرواقعی ایجاد میکند. نرمافزارهای پردازش، این موارد را بررسی میکنند تا اطلاعات ثبتشده تا حد امکان با نور واقعی دریافتی مطابقت داشته باشد. در جیمز وب، دادههای اولیه در فایلهایی مانند uncal.fits ذخیره میشوند و پس از مراحل مختلف اصلاح و کالیبراسیون، فایلهایی مانند rate.fits و cal.fits به دست میآیند. درادامه، اطلاعات چند نورگیری میتوانند با یکدیگر ترکیب شوند و تصویر علمی یکپارچهای مانند i2d.fits را تشکیل دهند.
اما چرا از یک منطقه آسمان چندین بار تصویربرداری میشود؟ یکی از دلایل این است که بتوان خطاهای احتمالی را از اجرام واقعی تشخیص داد. اگر نقطه روشنی فقط در یکی از تصاویر دیده شود و در تصاویر دیگر وجود نداشته باشد، ممکن است اثر برخورد یک ذره پرانرژی باشد، نه یک ستاره. جیمز وب همچنین با جابهجاییهای بسیار کوچک هنگام تصویربرداری، بخشهای مختلف یک منطقه را با پیکسلهای متفاوت آشکارساز ثبت میکند. نرمافزارها این تصاویر را با دقت روی هم منطبق میکنند تا اطلاعات کاملتر و دقیقتری بهدست بیاید.
پس از این اصلاحات، هنوز نمیتوان انتظار داشت تصویر به همان وضوحی باشد که در وبسایت ناسا میبینیم. اختلاف روشنایی بخشهای مختلف آسمان بسیار زیاد است. ممکن است ستارهای بسیار درخشان در کنار ابر غباری کمنور قرار داشته باشد و هنگام نمایش تصویر، جزئیات ابر تقریباً دیده نشوند. برای حل این مشکل از روشی بهنام Stretch استفاده میشود که میتوان آن را تنظیم دامنه روشنایی نامید. در این روش، مقادیر روشنایی با محاسبات ریاضی طوری تنظیم میشوند که هم بخشهای کمنور بهتر دیده و هم جزئیات نواحی روشن تا حد امکان حفظ شوند.
طبق توضیحات ناسا، تصاویر جیمز وب میتوانند بیش از ۶۵ هزار سطح مختلف روشنایی را ثبت کنند. این اختلافها آنقدر زیادند که نمایش همه جزئیات آنها روی صفحهنمایش معمولی بهسادگی امکانپذیر نیست. برای رفع این مشکل، متخصصان از نرمافزاری بهنام FITS Liberator استفاده میکنند که امکان بررسی مقادیر عددی پیکسلها و تنظیم روشنایی تصویر را فراهم میکند. به این ترتیب، بخشهایی که در تصویر اولیه بسیار تاریک یا کمنور بهنظر میرسیدند، واضحتر میشوند. در این فرایند اطلاعات تازهای ساخته نمیشود، بلکه جزئیاتی که تلسکوپ از ابتدا ثبت کرده بود، بهتر دیده میشوند.
در پایان، تصویر از نظر خطاهای باقیمانده نیز بررسی میشود. خطوط اضافی ناشی از عملکرد آشکارساز، آثار پرتوهای کیهانی و نشانههای باقیمانده از نورگیریهای قبلی از جمله مواردی هستند که باید شناسایی شوند. گاهی مرکز ستارگان بسیار درخشان به دلیل اشباع شدن آشکارساز، در تصویر سیاه دیده میشود.
متخصصان ممکن است ظاهر این بخشها را با استفاده از اطلاعات پیکسلهای اطراف اصلاح کنند، اما این کار به معنای بازیابی دادههای ازدسترفته نیست. فایلهای علمی اصلی نیز بهصورت جداگانه نگهداری میشوند. در نتیجه، تصویری که ابتدا تقریباً سیاه و نامشخص بهنظر میرسید، حالا بخش زیادی از جزئیات خود را نشان میدهد و برای مرحله بعد، یعنی ترکیب دادهها و ایجاد تصویر رنگی، آماده است.
آیا ناسا رنگهای کیهان را انتخاب میکند؟
پس از اصلاح و پردازش دادهها، نوبت به رنگی کردن تصاویر میرسد. در این مرحله، از ستونهای آفرینش شش تصویر سیاهوسفید داریم که هرکدام با یک فیلتر متفاوت ثبت شدهاند. اما رنگهای آبی، قرمز و زردی که در تصویر نهایی میبینیم از کجا آمدهاند؟ این رنگها توسط متخصصان پردازش تصویر انتخاب میشوند، اما انتخاب آنها براساس اطلاعات ثبتشده و قواعد مشخص علمی انجام میشود.
چشم انسان تنها بخش کوچکی از طیف نور، با طول موج حدود ۳۸۰ تا ۷۰۰ نانومتر را میبیند. اما، جیمز وب بیشتر نور فروسرخ را ثبت میکند که طول موج بلندتری دارد و برای چشم ما نامرئی است. برای اینکه بتوانیم این اطلاعات را ببینیم، متخصصان از روشی بهنام «نگاشت رنگ» (Color Mapping) استفاده میکنند. در این روش، معمولاً به طول موجهای کوتاهتر رنگهای آبی و بنفش و به طول موجهای بلندتر رنگهای نارنجی و قرمز اختصاص میدهند پس، تفاوت طول موجهای ثبتشده به صورت رنگهای قابل مشاهده نمایش داده میشود.
در تصویر معروف ستونهای آفرینش، دوربین NIRCam از شش فیلتر با نامهای F090W ،F187N ،F200W ،F335M ،F444W و F470N استفاده کرده است. این نامها محدوده طول موج هر فیلتر را مشخص میکنند. متخصصان برای تصاویر حاصل از این فیلترها، به ترتیب رنگهای بنفش، آبی فیروزهای، سبزآبی، زرد، نارنجی و قرمز انتخاب کردهاند.
سپس شش تصویر رنگگذاریشده را با دقت روی یکدیگر قرار میدهند تا تصویر ترکیبی اولیه ساخته شود. این تصویر هنوز کیفیت نهایی را ندارد و برای واضحتر شدن جزئیات، باید روشنایی، تعادل رنگها و کنتراست آن تنظیم شود.
این رنگها دقیقاً چگونه از دادههای عددی ساخته میشوند؟ فرض کنید یک نقطه مشخص از تصویر در سه فیلتر مختلف، پس از تنظیم مقادیر روشنایی، اعداد ۲۰، ۶۰ و ۱۰۰ را ثبت کرده باشد. اگر این مقادیر به ترتیب به کانالهای آبی، سبز و قرمز اختصاص داده شوند، ترکیب آنها رنگ نهایی همان نقطه را روی نمایشگر میسازد. با تغییر سهم هر کانال، رنگ نیز تغییر میکند. این اعداد فقط برای توضیح روش کار انتخاب شدهاند، اما نشان میدهند که رنگ هر نقطه چگونه از ترکیب اطلاعات ثبتشده در طول موجهای مختلف بهدست میآید.
البته همیشه از تمام فیلترهای موجود برای ساخت تصویر نهایی استفاده نمیشود. متخصصان با همکاری پژوهشگران بررسی میکنند که کدام ترکیب، جزئیات علمی موردنظر را بهتر نشان میدهد. رنگها میتوانند به تشخیص ساختار ابرهای گازی، غبار و محل ستارگان جوان کمک کنند. بااینحال، برای تعیین دقیق ویژگیهای فیزیکی یا ترکیب شیمیایی اجرام، باید دادههای علمی و مشخصات فیلترها نیز بررسی شوند.
در اینجا یک پرسش مهم مطرح میشود: آیا تصاویری که رنگهای آنها انتخاب شدهاند، واقعی هستند؟ در بسیاری از تصاویر جیمز وب از اصطلاح «رنگ نمایشی» (Representative Color) استفاده میشود. این رنگها لزوماً همان رنگهایی نیستند که با چشم انسان در فضا دیده میشوند، بلکه برای نمایش اطلاعات واقعی ثبتشده توسط تلسکوپ به کار میروند. درست مانند نقشههای هواشناسی که با رنگهای مختلف، مناطق سرد و گرم را مشخص میکنند. در تصاویر جیمز وب نیز هر رنگ به نمایش دادههای مربوط به طول موجهای مشخص کمک میکند.
هابل و جیمز وب؛ دو تلسکوپ با دو نگاه متفاوت به جهان
مقایسه تصاویر هابل و جیمز وب از ستونهای آفرینش بهخوبی نشان میدهد که تصویربرداری در طول موجهای مختلف چه تفاوتی ایجاد میکند. هابل در سال ۲۰۱۴ این منطقه را در نور مرئی ثبت کرد و جیمز وب در اوت ۲۰۲۲ با استفاده از دوربین فروسرخ نزدیک از همان منطقه تصویربرداری کرد. با اینکه هر دو تصویر مربوط به یک بخش از آسمان هستند، تفاوت چشمگیری دارند. در تصویر هابل، ابرهای گاز و غبار تیرهتر و متراکمتر دیده میشوند، اما جیمز وب جزئیات بیشتری از ساختار این ابرها و ستارگان پنهان در پشت آنها را آشکار کرده است.
این تفاوت تنها به قدرت تلسکوپها مربوط نمیشود، بلکه نوع نوری که دریافت میکنند نیز اهمیت دارد. هابل با آینهای به قطر ۲٫۴ متر، نور فرابنفش، مرئی و بخشی از فروسرخ نزدیک را بررسی میکند. درمقابل، جیمز وب با آینه ۶٫۵ متری، بیشتر برای رصد نور فروسرخ نزدیک و میانی طراحی شده است. نور مرئی هنگام عبور از ابرهای غبار بیشتر جذب و پراکنده میشود، اما بخشی از نور فروسرخ میتواند از این موانع عبور کند و ساختارهایی را نشان دهد که در تصاویر مرئی کمتر دیده میشوند.
در تصویر هابل، شکل و تراکم ستونهای غبار بهخوبی مشخص است، درحالیکه تصویر جیمز وب ستارگان جوان و جزئیات بیشتری از محیط اطراف آنها را نشان میدهد. این تفاوت به معنای دقیقتر بودن یکی و نادرست بودن دیگری نیست. هر تلسکوپ اطلاعات متفاوتی از همان منطقه ثبت میکند و مقایسه آنها به دانشمندان کمک میکند شناخت کاملتری از فرایند شکلگیری ستارگان داشته باشند.
روش رنگآمیزی این دو تصویر نیز یکسان نیست. برای درک بهتر این تفاوت، دو تصویر را کنار هم بررسی کنید. به تعداد ستارگان قابل مشاهده و جزئیات ابرهای غبار توجه کنید. کدام بخشها در تصویر جیمز وب آشکار شدهاند که در تصویر هابل دیده نمیشوند؟ اگر فقط یکی از این تصاویر را در اختیار داشتیم، چه اطلاعاتی را از دست میدادیم؟
پاسخ این پرسش نشان میدهد که تصویربرداری در طول موجهای مختلف، اطلاعات متفاوتی از یک جرم آسمانی در اختیار دانشمندان قرار میدهد. حتی تغییر رنگ یا ظاهر یک بخش از تصویر نیز همیشه به معنای تغییر واقعی آن نیست و ممکن است تنها نتیجه استفاده از طول موج یا روش پردازش متفاوت باشد.
مرز واقعیت و هنر؛ آیا میتوان به تصاویر فضایی اعتماد کرد؟
با بررسی مراحل تصویربرداری جیمز وب، میتوان به پرسش اصلی مقاله پاسخ داد. رنگهایی که در تصاویر منتشرشده میبینیم، لزوماً همان رنگهایی نیستند که چشم انسان در فضا مشاهده میکرد. بااینحال، موقعیت ستارگان، ساختار ابرهای گازی و میزان روشنایی آنها براساس دادههای واقعی تلسکوپ ثبت شدهاند. متخصصان تنها با تنظیم روشنایی، انتخاب رنگ و ترکیب تصاویر، این اطلاعات را به شکلی قابل مشاهده و قابل فهم تبدیل میکنند.
این تصاویر پیش از انتشار توسط متخصصان و پژوهشگران بررسی میشوند تا اطلاعات علمی بهدرستی نمایش داده شوند. البته همه جزئیات ظاهری عکسها مربوط به خود اجرام آسمانی نیستند. برای نمونه، پرتوهای درخشانی که اطراف بعضی ستارهها دیده میشوند، حاصل پدیده پراش نور در ساختار تلسکوپ هستند. همچنین اصلاح بخشهای آسیبدیده تصویر به معنای بازیابی اطلاعات ازدسترفته نیست. دانشمندان برای بررسیهای دقیق همچنان از دادههای اصلی و کالیبرهشده استفاده میکنند.
نکته مهم این است که دادههای این تصاویر قابل بررسی هستند. مشخصات تلسکوپ، فیلترهای استفادهشده و اطلاعات مربوط به پردازش تصاویر در منابع رسمی منتشر میشوند و بسیاری از فایلهای علمی نیز از طریق آرشیو MAST در دسترس قرار دارند.
تصاویر رنگی جیمز وب حاصل ثبت و پردازش دقیق دادههای علمی هستند. آنچه این تصاویر را ارزشمند میکند، تنها کیفیت و زیبایی آنها نیست، بلکه اطلاعاتی است که درباره ساختار و ویژگیهای اجرام آسمانی در اختیار دانشمندان قرار میدهند. جیمز وب با ثبت نورهایی که چشم انسان قادر به دیدن آنها نیست، امکان مشاهده و بررسی بخشهایی از کیهان را فراهم کرده است که پیش از این، شناخت محدودی از آنها داشتیم.
