موج انتشار ترجمه آثار ادبی ژاپنی با محوریت گربه‌ها در آمریکا به یکی از جریان‌های پرطرفدار بازار کتاب تبدیل شده است؛ روندی که از رمان‌های آرامش‌بخش و داستان‌های فانتزی تا آثار کلاسیک و خاطرات نویسندگان سرشناس را دربر گرفته و ناشران آمریکایی را به جست‌وجوی گسترده‌تر در ادبیات ژاپن برای یافتن داستان‌هایی با حضور گربه‌ها ترغیب کرده است.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) از نیویورک پست، در ژاپن، ۲۲ فوریه روز ملی گربه نام‌گذاری شده است؛ زیرا تلفظ واژه‌های «دو» و «میو» در زبان ژاپنی به یکدیگر شباهت دارد و تاریخ ۲۲/۲۲ به‌نوعی روز «میو میو میو» محسوب می‌شود. اما به نظر می‌رسد ناشران آمریکایی برای جشن گرفتن روز گربه بهانه‌ای فراتر از یک روز در سال پیدا کرده‌اند. اکنون در قفسه‌های کتاب‌فروشی‌های آمریکا، شمار زیادی از کتاب‌های ترجمه‌شده ژاپنی با تصویر گربه روی جلد دیده می‌شود.
موج تازه کتاب‌های ژاپنی با موضوع گربه در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته و نشانه‌ای از فروکش کردن آن دیده نمی‌شود. «به کلینیک گربه کوکورو خوش آمدید»، «کافه گربه پیام‌رسان» و «هر کتاب‌فروشی به یک گربه نیاز دارد» از جمله آثار تازه‌ای هستند که در این موج منتشر شده‌اند. البته این کتاب‌ها را نباید با عنوان دیگری به نام «نه زندگی یک گربه کتاب‌فروشی» اشتباه گرفت.
گربه‌ها به یک ژانر خاص محدود نمانده‌اند و حتی در رمان‌های جنایی ژاپنی نیز حضور پیدا کرده‌اند؛ از جمله کتاب «بازی گربه و قاتل». تازه‌ترین اثر این مجموعه نیز یک کتاب خاطرات ادبی از هاروکی موراکامی، نویسنده سرشناس ژاپنی، با عنوان «رها کردن یک گربه» است.
موراکامی که سال‌هاست از او به‌عنوان یکی از نویسندگان مطرح و ناکام در دریافت جایزه نوبل ادبیات یاد می‌شود، صرفا به موج محبوبیت گربه‌ها نپیوسته است. فیلیپ گابریل، مترجم قدیمی آثار او، به نیویورک‌پست گفته است که علاقه موراکامی به گربه‌ها از مدت‌ها پیش شناخته شده است؛ هرچند این نخستین بار است که نام یک گربه در عنوان یکی از کتاب‌های او قرار می‌گیرد.
گربه‌ها در آثار مختلف موراکامی حضور دارند و در رمان‌هایی مانند «کافکا در کرانه»، «وقایع‌نگاری پرنده کوکی» و «۱Q۸۴» گاهی همچون دریچه‌ای به سوی واقعیت یا بُعدی دیگر عمل می‌کنند و گاهی زمینه‌ساز ورود شخصیت‌ها به جهان‌های متفاوت می‌شوند.
در کتاب خاطرات جدید او، خوانندگان برای نخستین بار با بخشی از پیشینه شخصی علاقه این نویسنده به گربه‌ها آشنا می‌شوند.
البته موراکامی تنها نویسنده ژاپنی نیست که گربه‌ها در جهان ادبی او جایگاه ویژه‌ای دارند. نیک بردلی، نویسنده کتاب «گربه و شهر» و پژوهشگر ادبیات ژاپن، رساله دکتری خود را درباره حضور گربه‌ها در ادبیات ژاپنی نوشته است.
به گفته بردلی، حضور گربه‌ها در ادبیات این کشور دست‌کم به هزار سال پیش بازمی‌گردد. در «داستان گنجی» که اغلب از آن به‌عنوان قدیمی‌ترین رمان جهان یاد می‌شود، گربه‌ای نقشی کلیدی در یکی از صحنه‌های داستان ایفا می‌کند.
در یکی از بخش‌های مهم این اثر، گربه‌ای بازیگوش از میان پرده‌ای عبور می‌کند که قرار بوده شاهزاده‌ای را از دید دیگران پنهان نگه دارد. این اتفاق شاهزاده را در معرض دید مردی قرار می‌دهد و زمینه‌ساز رابطه‌ای عاشقانه و سرانجامی فاجعه‌بار می‌شود. این صحنه و نقش گربه در آن، به یکی از مشهورترین تصاویر داستان گنجی تبدیل شده و بارها در طومارهای مصور و نقاشی‌های بعدی به تصویر درآمده است.
تصاویر چندصفحه‌ای گربه‌ها در کتاب «رها کردن یک گربه» موراکامی نیز یادآور همین سنت ادبی است. این تصاویر به گسترش کتابی کمک کرده‌اند که در اصل نسخه‌ای از یک مقاله چندصفحه‌ای منتشرشده در مجله نیویورکر بوده و محتوای آن در نسخه کتابی تقریبا بدون تغییر باقی مانده است.
تاریخ حضور گربه‌ها در ژاپن حتی از داستان گنجی نیز قدیمی‌تر است. این حیوانات بومی ژاپن نیستند و در قرن ششم میلادی همراه با کشتی‌های مبلغان بودایی وارد این کشور شدند.
گربه‌ها در معابد برای شکار موش‌هایی به کار گرفته می‌شدند که به متون مقدس بودایی آسیب می‌زدند. پیوند گربه‌ها با فضاهای مذهبی و کمیاب بودن آنها در آن دوران، به‌سرعت این حیوانات را به حیوانات خانگی محبوب طبقه اشراف تبدیل کرد.
این علاقه همچنان در میان صاحبان قدرت در ژاپن دیده می‌شود. امپراتور کنونی این کشور دو گربه نجات‌یافته از شرایط نامناسب دارد و سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن نیز آشکارا از علاقه خود به گربه‌ها سخن گفته است.
گربه اشرافی ژاپنی بعدها به شخصیت اصلی یکی از آثار برجسته طنز سیاسی این کشور تبدیل شد. ناتسومه سوسه‌کی در رمان سال ۱۹۰۵ خود با عنوان «من یک گربه هستم»، از زبان گربه‌ای طعنه‌زن، تاثیرات فرهنگ غرب بر جامعه ژاپن را به نقد کشید.
این کتاب چنان تاثیرگذار بود که محبوبیت پایدار ضمیر شخصی قدیمی «واگهای» را به آن نسبت می‌دهند؛ واژه‌ای که در زبان ژاپنی معادل نوعی ضمیر متکبرانه و سلطنتی است و در رمان برای نشان دادن خودبزرگ‌بینی راوی گربه به کار رفته است. این واژه اکنون در بازی‌های ماریو و لوئیجی نیز برای شخصیت باوزر، دشمن سرسخت آنها، استفاده می‌شود.
بیش از یک قرن پس از انتشار این رمان، گربه سوسه‌کی بار دیگر به لطف موج تازه محبوبیت آثار ژاپنی با محوریت گربه‌ها مورد توجه قرار گرفته است. نیک بردلی ماموریت یافت ترجمه تازه‌ای از این اثر تهیه کند که سال گذشته با این شعار تبلیغاتی منتشر شد: «شاهکار کلاسیک گربه‌ای ژاپن را کشف کنید!»
بردلی معتقد است ناشران آمریکایی اکنون در حال جست‌وجو در آثار قدیمی ادبیات ژاپن هستند تا هر کتابی را که به شکلی به گربه‌ها اشاره دارد، پیدا کنند.
او می‌گوید ناشران به نقطه جذابی از ترکیب «ژاپن و گربه» رسیده‌اند؛ ترکیبی که قابلیت بازاریابی بالایی دارد و اکنون به الگویی تبدیل شده است که ناشران فعالانه برای یافتن نمونه‌های بیشتر آن تلاش می‌کنند.
محبوبیت گربه‌ها در ادبیات ژاپن از دهه ۱۹۹۰ به شکل جدی افزایش یافت. در آن دوران، گربه‌ها به نماد غیررسمی ژانر «ایاسه‌کی» یا ادبیات شفابخش تبدیل شدند؛ ژانری شامل داستان‌های گرم، خیال‌انگیز و آرامش‌بخش که معمولا خطر و کشمکش چندانی ندارند و هدفشان ایجاد حس آرامش در خواننده است.
گسترش این ژانر پس از دو فاجعه بزرگ در ژاپن در سال ۱۹۹۵ شدت گرفت: زلزله بزرگ هانشین و حمله شیمیایی به سامانه متروی توکیو؛ حادثه‌ای که موراکامی بعدها در کتاب پژوهشی خود با عنوان «زیرزمین: حمله گازی توکیو و روان ژاپنی» به آن پرداخت.
به نظر می‌رسد این نوع ادبیات گرم و آرامش‌بخش، به‌ویژه پس از همه‌گیری کووید-۱۹، در میان خوانندگان آمریکایی نیز طرفداران زیادی پیدا کرده است؛ شاید به این دلیل که مردم در شرایط بحران و آشفتگی اجتماعی، بیش از گذشته به دنبال آثاری هستند که به آنها احساس امنیت و آرامش بدهد.
برخی کتاب‌ها حتی وعده درمان با گربه را به‌صراحت مطرح می‌کنند. رمان «برای شما یک گربه تجویز می‌کنیم» در سال ۲۰۲۴ منتشر شد و سال گذشته نیز دنباله آن با عنوان «یک گربه دیگر برای شما تجویز می‌کنیم» به بازار آمد.
محبوبیت این آثار باعث شده است خوانندگان آمریکایی انتظار داشته باشند گربه‌های داستان‌های ژاپنی همواره در فضایی آرام و دلپذیر زندگی کنند. برخی از آنها حتی نسبت به هرگونه تهدید یا اتفاق ناخوشایند برای شخصیت‌های گربه‌ای حساسیت زیادی نشان می‌دهند.
گاهی ناشرانی که برای پاسخ به تقاضای بازار به دنبال انتشار کتاب‌های بیشتری درباره گربه‌ها هستند، با سلیقه خاص این گروه از خوانندگان دچار مشکل می‌شوند.
کیوشی شیگه‌ماتسو، نویسنده پرفروش ژاپنی، تنها یک کتاب ترجمه‌شده به انگلیسی دارد: «گربه‌های پتوپیچ». انتخاب این اثر احتمالا به دلیل عنوان بسیار آرامش‌بخش آن بوده است. کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه درباره جنبه‌های تاریک طبیعت انسان است، اما ناشران آمریکایی همچنان بر جنبه گربه‌ای و دوست‌داشتنی آن تاکید کرده‌اند.
این رویکرد با اعتراض برخی خوانندگان مواجه شد و شماری از آنها در نقدهای اینترنتی خود نوشتند: «می‌ترسم نویسنده این کتاب اصلا عاشق گربه نبوده باشد.»
به نظر می‌رسد محبوبیت گربه‌های ادبی در بازار کتاب انگلیسی‌زبان حتی از جایگاه آنها در ادبیات داخلی ژاپن نیز فراتر رفته است.
برای نمونه، رمان «پیش از آنکه قهوه سرد شود»، نخستین جلد از مجموعه آثار توشیکازو کاواگوچی، در سال ۲۰۲۰ در آمریکا منتشر شد. جلد نسخه آمریکایی تقریبا مشابه نسخه ژاپنی بود، با این تفاوت که تصویر یک گربه قهوه‌ای نیز به آن اضافه شده بود.
نکته جالب اینکه در داستان این کتاب هیچ اشاره‌ای به گربه وجود ندارد، اما همین گربه کوچک قهوه‌ای از آن زمان به بعد روی جلد تمام جلدهای بعدی نسخه انگلیسی این مجموعه نیز حضور پیدا کرده است.
این ترفند تبلیغاتی موفقیت‌آمیز بود و مجموعه کتاب‌های کاواگوچی تاکنون بیش از ۷.۵ میلیون نسخه در سراسر جهان فروخته است.
اگرچه استفاده از تصویر گربه‌ها روی جلد کتاب‌ها ظاهرا به افزایش فروش کمک می‌کند، اما ناشران در عین حال خطر خشم خوانندگان علاقه‌مند به این حیوانات را نیز به جان می‌خرند.
برخی از خوانندگان ناراضی در نقدهای یک‌ستاره خود درباره کتاب‌هایی که با تصویر گربه تبلیغ شده‌اند اما محتوای آنها ارتباطی با این حیوان ندارد، نوشته‌اند: «پس گربه‌ها کجای این کتاب هستند؟»، «این تبلیغات دروغین است» و «گربه‌های بیشتری لازم بود!»
آمریکایی‌ها در مقایسه با خوانندگان بسیاری از کشورهای دیگر، آثار داستانی ترجمه‌شده کمتری می‌خوانند. از این رو، استفاده از تصویر آشنای گربه‌ها ممکن است راهی برای جلب اعتماد آنها و ترغیبشان به ورود به دنیای ادبیات ناآشنای ژاپن باشد.
کتاب «رها کردن یک گربه» موراکامی نیز اثری تامل‌برانگیز درباره پدر نویسنده و تجربه‌های او در جنگ جهانی دوم است؛ موضوعی که طبیعتا چندان با فضای آرام و دلنشین داستان‌های گربه‌محور همخوانی ندارد. با این حال، ناشر با لحنی تبلیغاتی و خوشایند، کتاب را چنین معرفی کرده است: «تاملاتی تاثیرگذار درباره پدر نویسنده؛ به‌علاوه یک گربه!»
خوانندگانی که با آثار پیشین موراکامی آشنا هستند، در این کتاب می‌توانند شناخت عمیق‌تری از سرچشمه جذابیت مرموز گربه‌ها در داستان‌های او به دست آورند. این خاطرات، داستان واقعی گربه‌ای را روایت می‌کند که در دیگر رمان‌های نویسنده نیز حضور دارد و اطلاعات تازه‌ای درباره پیشینه آن ارائه می‌دهد.
با این حال، کتاب موراکامی فراتر از گربه‌ها حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.