محمدجواد ظریف که سالها با مذاکرات هستهای و برجام شناخته میشد، پس از انتخابات ۱۴۰۳ وارد مرحله تازهای از فعالیت سیاسی شد. اکنون پرسش اصلی این است که آیا او میتواند از محدودیتهای برند سیاسی خود عبور کند و به جایگاه بالاتری در سیاست ایران برسد؟
عصر ایران - محمدجواد ظریف یکی از شناختهشدهترین و درعینحال مناقشهبرانگیزترین شخصیتهای سیاسی ایران است. نام او با مذاکره، برجام، رابطه با غرب و تقابل با مخالفان دیپلماسی گره خورده است. اما ظریف در انتخابات ۱۴۰۳ از جایگاه یک دیپلمات سابق بیرون آمد و به یک کنشگر سیاسی تمامعیار تبدیل شد. او در انتخاب مسعود پزشکیان نقش داشت، شورای راهبری انتخاب اعضای دولت را مدیریت کرد، معاون راهبردی رئیسجمهور شد و پس از مدتی، تحت فشار از دولت کنار رفت.
آیا برند ظریف هنوز در برجام خلاصه میشود؟ فایل صوتی گفتوگوی او با سعید لیلاز چه اثری بر اعتبارش گذاشت؟ تقابل او با روسیه از کجا میآید؟ آیا ظریف میتواند روزی نامزد ریاستجمهوری شود؟ و مهمتر از همه، برای بازسازی و توسعه برند خود چه باید بکند؟
در این گفتوگو با دکتر رسول بابایی، استراتژیست برند شخصی، تلاش کردهایم به این پرسشها از زاویه برندشخصی و سیاسی پاسخ دهیم.
چون ظریف فقط یک شخصیت مشهور سیاسی نیست. او یک برند سیاسی کامل است. وقتی اسم ظریف را میشنویم، بلافاصله چند تصویر و مفهوم در ذهن ما شکل میگیرد: مذاکره، برجام، دیپلماسی، لبخند، زبان انگلیسی، آمریکا، روسیه و تقابل میدان و دیپلماسی.
برند دقیقاً همین است. برند چیزی نیست که یک شخصیت درباره خودش میگوید؛ تصویری است که در ذهن مردم شکل گرفته است. ممکن است این تصویر مثبت یا منفی باشد، اما اگر روشن، متمایز و قابل تشخیص باشد، با یک برند روبهرو هستیم.
خیلی از وزیران امور خارجه آمدهاند و رفتهاند، اما نام همه آنها در ذهن مردم نمانده است. ظریف مانده، چون توانسته مالک یک مفهوم شود. او در ذهن بخش بزرگی از جامعه، صاحب مفهوم «مذاکره» است. البته همین نقطه قوت، به بزرگترین محدودیت برند او نیز تبدیل شده است. ظریف آنقدر با مذاکره و برجام شناخته میشود که سایر تواناییها، تجربهها و حتی ضعفهایش زیر سایه آن قرار گرفته است.
قطعاً برند قدرتمندی است، اما قدرتمندبودن با محبوببودن فرق دارد. یک برند قدرتمند، برندی است که مردم درباره آن نظر روشن دارند. ممکن است عدهای عاشقش باشند و عدهای از آن متنفر باشند. برندی که هیچ مخالفی ندارد، معمولاً آنقدر کمرنگ است که کسی آن را جدی نمیگیرد.
ظریف یک برند متمایز و قطبی است. بخشی از جامعه او را نماد عقلانیت، گفتوگو، تخصص و دفاع حرفهای از منافع ایران میداند. بخش دیگری او را نماد خوشبینی به آمریکا، شکست برجام و فاصلهگرفتن از نیروهای داخلی میداند.
پس نمیتوان گفت چون ظریف مخالفان زیادی دارد، برند ضعیفی است. اتفاقاً شدت موافقت و مخالفت نشان میدهد برند او قدرتمند است. مسئله این است که آیا این قدرت قابل مدیریت است یا ظریف در دوقطبی ساختهشده پیرامون خود گرفتار شده است.
چند عامل کنار هم قرار گرفت.
عامل اول، تخصص بود. ظریف سیاست خارجی را میشناخت، زبان دیپلماسی را بلد بود و با ساختار قدرت در جهان آشنا بود. وقتی حرف میزد، مشخص بود موضوع را میفهمد.
عامل دوم، تمایز بود. او شبیه بسیاری از مدیران رسمی صحبت نمیکرد. زبان بدن، نوع لبخند، قدرت گفتوگو و حضورش در رسانههای بینالمللی، او را متفاوت نشان میداد.
عامل سوم، زمان مناسب بود. جامعه ایران در آغاز دولت روحانی از تحریم و تنش خسته شده بود و به چهرهای نیاز داشت که بتواند امید به گشایش را نمایندگی کند. ظریف در لحظهای ظاهر شد که بخش مهمی از جامعه آماده پذیرش پیام او بود.
عامل چهارم، داشتن یک صحنه بزرگ بود. مذاکرات هستهای یک رویداد عادی نبود. ظریف در مقابل وزیران خارجه قدرتهای بزرگ جهان قرار گرفته بود. این صحنه به او امکان داد از یک دیپلمات حرفهای به یک چهره عمومی تبدیل شود.
در برندینگ یک اصل ساده وجود دارد: برای ساختهشدن یک برند بزرگ، داشتن توانایی کافی نیست؛ باید صحنهای وجود داشته باشد که آن توانایی در آن دیده شود. مذاکرات هستهای همان صحنه بزرگ ظریف بود.
توانایی او در ترکیب تخصص و ارتباط است. بعضی افراد متخصص هستند، اما نمیتوانند با مردم ارتباط برقرار کنند. بعضی دیگر ارتباط خوبی دارند، اما حرف عمیقی برای گفتن ندارند. ظریف در بهترین دوره خود توانسته بود این دو را کنار هم قرار دهد. او هم میتوانست در یک جلسه تخصصی درباره جزئیات حقوقی و سیاسی مذاکره حرف بزند و هم در یک برنامه تلویزیونی، پیام ساده و قابل فهمی به مردم بدهد. این توانایی کمیابی است.
سرمایه دیگر او اعتمادبهنفس بود. ظریف در مقابل قدرتهای بزرگ جهان، احساس ضعف نشان نمیداد. لبخند او در آن دوره، برای هوادارانش نشانه اعتمادبهنفس بود. این تصویر میگفت یک ایرانی میتواند در برابر وزیر خارجه آمریکا بنشیند، مذاکره کند و کم نیاورد.
اما بعدها مخالفان توانستند معنای همین لبخند را تغییر دهند. گفتند این لبخند نشانه خوشبینی به آمریکاست. اینجا با یک قانون مهم برند روبهرو میشویم: اگر خودتان معنای نشانههای برندتان را تثبیت نکنید، مخالفان همان نشانهها را علیه شما بازتعریف میکنند.
هر دو اتفاق افتاد. برجام صحنهای بود که ظریف را به اوج رساند، اما ظریف نیز به برجام چهره انسانی داد. توافق هستهای یک متن پیچیده حقوقی و فنی بود. مردم نمیتوانستند صدها صفحه متن و پیوست را بخوانند. به همین دلیل، برجام را از طریق چهره ظریف میدیدند. درواقع، ظریف به ضمانت انسانی برجام تبدیل شد. بسیاری از مردم نمیگفتند ما متن توافق را بررسی کردهایم و به آن اعتماد داریم. میگفتند ظریف کارش را بلد است و حتماً منافع ایران را حفظ کرده است.
این همان چیزی است که در برندینگ به آن «انتقال اعتماد» میگوییم. اعتماد مردم از شخص ظریف به محصول او، یعنی برجام، منتقل شد. اما این رابطه دوطرفه بود. وقتی برجام با خروج آمریکا، بازگشت تحریمها و فشار اقتصادی روبهرو شد، بیاعتمادی به محصول دوباره به شخص ظریف بازگشت.
بله. این بزرگترین اشتباه برند ظریف بود. هر برند قدرتمندی باید با یک مفهوم شناخته شود، اما نباید تمام سرنوشت خود را به یک محصول گره بزند. ظریف میتوانست مالک مفهوم دیپلماسی، تعامل هوشمند، قدرت مذاکره و سیاست خارجی ایرانمحور باشد. اما بهتدریج در ذهن جامعه، از «نماد دیپلماسی» به «مرد برجام» تقلیل پیدا کرد. این تفاوت مهم است. دیپلماسی یک توانایی و یک نگرش پایدار است، اما برجام یک توافق مشخص بود که تحت تأثیر دهها عامل داخلی و خارجی قرار داشت.
وقتی برند شخصی با یک محصول یکی شود، آسیبدیدن محصول به کل اعتبار شخص لطمه میزند. مثل مدیری که همه اعتبارش را روی یک پروژه میگذارد. اگر پروژه شکست بخورد، دیگران فقط آن پروژه را شکستخورده نمیدانند؛ خود مدیر را نیز شکستخورده تلقی میکنند. ظریف باید بسیار زودتر از این، برند خود را از برجام بزرگتر میکرد. نه با انکار برجام، بلکه با قرار دادن آن در یک روایت بزرگتر درباره سیاست خارجی ایران.
پاسخ به این سؤال بستگی دارد که از چه زاویهای نگاه کنیم. برجام در مقطعی توانست مسئله هستهای ایران را از مسیر شورای امنیت و احتمال درگیری نظامی دور کند، بخشی از تحریمها را بردارد و فضای تازهای ایجاد کند. از این زاویه، یک دستاورد بود. اما مردم توافق را با نتیجه نهایی آن میسنجند. وقتی آمریکا خارج شد، تحریمها برگشت و آثار اقتصادی وعدهدادهشده پایدار نماند، بخش مهمی از جامعه احساس کرد نتیجهای که انتظار داشت به دست نیامده است.
ممکن است ظریف بگوید خروج آمریکا تقصیر ایران یا تیم مذاکرهکننده نبود. این حرف تا حد زیادی درست است، اما برای افکار عمومی کافی نیست. مردم میپرسند اگر احتمال خروج آمریکا وجود داشت، چه تضمینی گرفته شد؟ اگر تضمین کافی ممکن نبود، چرا درباره نتایج توافق اینهمه امید ایجاد شد؟
در برندینگ، یک اصل مهم وجود دارد: مردم برند را با نیت شما ارزیابی نمیکنند؛ با تجربه خودشان ارزیابی میکنند. ممکن است نیت شما درست و تلاش شما حرفهای باشد، اما اگر تجربه مخاطب با وعده برند فاصله داشته باشد، اعتماد آسیب میبیند.
شاید نتوان گفت همه وعدهها مستقیماً از سوی ظریف مطرح شد، اما او اجازه داد انتظار جامعه بسیار بالا برود. در مدیریت برند فقط مسئول حرفهایی که خودتان میزنید نیستید؛ تا حدی مسئول تصویری هستید که اطراف شما ساخته میشود و شما آن را اصلاح نمیکنید. وقتی حامیان دولت، برجام را راهحل بخش بزرگی از مشکلات معرفی میکردند، تیم سیاست خارجی باید انتظارات را مدیریت میکرد. ظریف باید صریحتر میگفت برجام فقط یکی از موانع را برمیدارد. قرار نیست ضعف مدیریت، مشکلات بانکی، فساد، ناکارآمدی اقتصادی و مسائل ساختاری کشور را حل کند..
یکی از قوانین مهم برند این است که وعده کمتر و تحویل بیشتر، اعتماد میسازد؛ اما وعده بزرگ و نتیجه محدود، حتی یک دستاورد واقعی را هم بیاعتبار میکند.
مخالفان ظریف فقط برجام را نقد نکردند. آنها یک هویت منفی و منسجم برای ظریف ساختند: سیاستمداری غربگرا، خوشبین به آمریکا، بیاعتماد به توان داخلی و مخالف نیروهای میدان. به این کار «ضدبرندینگ» میگوییم. ضدبرندینگ یعنی رقیب چند واقعیت، چند خطا، چند برداشت و چند ادعای اثباتنشده را کنار هم قرار دهد و از آنها یک تصویر منفی کامل بسازد.
قدرت ضدبرندینگ در همین انسجام است. ممکن است تکتک اجزای آن قابل پاسخدادن باشد، اما مجموع آنها یک داستان ساده میسازد. داستان مخالفان این بود: ظریف به آمریکا اعتماد کرد، برجام شکست خورد و مردم هزینه دادند.
ظریف معمولاً تلاش کرد به جزئیات این ادعاها پاسخ دهد. توضیح داد که به آمریکا اعتماد نکرده، تصمیمهای اصلی در سطوح بالاتر گرفته شده و برجام حاصل تصمیم کل نظام بوده است. این توضیحات ممکن است درست باشد، اما پاسخ فنی نمیتواند همیشه یک روایت سیاسی را شکست دهد. در رقابت برندها، واقعیت بهتنهایی داستان را شکست نمیدهد؛ برای مقابله با یک داستان منفی، باید داستانی سادهتر، معتبرتر و قویتر ساخت.
روایت او میتوانست این باشد: «من به آمریکا اعتماد نکردم؛ من به قدرت ایران برای مذاکره اعتماد کردم. مذاکره جایگزین قدرت دفاعی نبود؛ راهی بود برای تبدیل قدرت ایران به منفعت اقتصادی و امنیتی». این روایت، ظریف را از موضع دفاعی خارج میکرد. بهجای آنکه دائماً توضیح دهد غربگرا نیست، باید خود را بهعنوان یک دیپلمات ایرانگرا معرفی میکرد.
تفاوت این دو مهم است. کسی که مدام میگوید من غربگرا نیستم، همچنان در زمین رقیب بازی میکند. اما کسی که میگوید معیار من نه شرق است و نه غرب، بلکه منفعت ایران است، زمین تازهای برای رقابت میسازد.
آن فایل یکی از نقاط گسست برند ظریف بود. تا پیش از انتشار فایل، جامعه بیشتر با ظریف رسمی روبهرو بود؛ دیپلماتی منظم، کنترلشده و محتاط. فایل صوتی، ظریف پشت صحنه را نشان داد؛ ظریفی که گلایه داشت، صریح بود، از برخی مناسبات قدرت انتقاد میکرد و درباره رابطه میدان و دیپلماسی حرفهای حساسی میزد.
در برندینگ مفهومی به نام «شکاف صحنه و پشت صحنه» داریم. هر شخصیت یک چهره عمومی و یک چهره غیررسمی دارد. اگر فاصله این دو زیاد باشد و چهره پشت صحنه ناگهان آشکار شود، مخاطب دچار تردید میشود که کدامیک واقعی است.
مردم معمولاً حرف خصوصی و افشاشده را واقعیتر از مصاحبه رسمی میدانند. به همین دلیل، چند ساعت فایل صوتی میتواند از صدها ساعت گفتوگوی رسمی اثرگذارتر باشد.
برای بخشی از جامعه به او کمک کرد. آنها احساس کردند ظریف بالاخره واقعیتهای پشت پرده را گفته است. او را صریحتر، واقعیتر و شجاعتر دیدند. اما برای بخشهایی از حاکمیت و جامعه، فایل صوتی بسیار پرهزینه بود. تصویر یک دیپلمات رازدار آسیب دید. مخالفان توانستند حرفهای او را در مقابل شهید سلیمانی و نیروهای نظامی قرار دهند. همچنین این پرسش شکل گرفت که آیا یک دیپلمات ارشد میتواند درباره مسائل حساس، حتی در قالب تاریخ شفاهی، با این میزان صراحت صحبت کند؟
خود ظریف بعداً تأکید کرد که میدان و دیپلماسی را مکمل یکدیگر میداند، اما در بحران برند، توضیح بعدی معمولاً به اندازه برداشت اولیه قدرت ندارد. مردم ابتدا یک قاب را دریافت کرده بودند: «تقابل میدان و دیپلماسی». تغییر این قاب بسیار دشوار بود.
اصل بحث او قابل بررسی و حتی قابل دفاع بود. در همه کشورها میان سیاست نظامی، سیاست امنیتی و دیپلماسی رابطه پیچیدهای وجود دارد. مسئله این است که چگونه میان آنها هماهنگی ایجاد شود و تصمیم نهایی را چه نهادی بگیرد. اما یک سیاستمدار فقط مسئول محتوای حرفش نیست؛ مسئول زمان، مکان، لحن و پیامد حرفش هم هست. ممکن است یک تحلیل از نظر کارشناسی درست باشد، اما بیان نامناسب آن شکاف سیاسی و اجتماعی ایجاد کند. ظریف باید میدانست هر سخن او درباره شهید سلیمانی، روسیه و میدان، فقط بهعنوان یک بحث نظری شنیده نمیشود. مخالفان آن را وارد رقابت سیاسی میکنند.
یکی از اصول برند سیاسی این است که حرف درست اگر در قاب غلط قرار بگیرد، میتواند نتیجه غلط ایجاد کند.
باید میان انتقاد از روسیه و مخالفت با رابطه ایران و روسیه تفاوت بگذاریم. ظریف بر اساس تجربه خود معتقد است روسیه در برخی مقاطع، سیاست خارجی ایران را در خدمت منافع خودش دیده است. این حرف عجیبی نیست. آمریکا، اروپا، چین و روسیه همه بر اساس منافع خودشان عمل میکنند.
مسئله این است که مخالفان ظریف توانستهاند انتقاد او از روسیه را نشانه گرایش او به غرب معرفی کنند. در مقابل، طرفداران ظریف آن را نشانه استقلالخواهی او میدانند. ظریف برای روشنکردن برند خود باید از دوگانه روسیه و غرب خارج شود. موضع او باید این باشد که ایران نباید به هیچ قدرتی وابسته شود. رابطه با روسیه و چین لازم است، همانطور که رابطه متوازن با اروپا و سایر کشورها لازم است؛ اما هیچ کشوری نباید حق تصمیمگیری درباره منافع ایران را پیدا کند.
بله، اگر درست روایت شود. هر برند قدرتمندی باید معلوم کند در برابر چه چیزی ایستاده است. ظریف میتواند خود را در برابر «وابستگی در سیاست خارجی» تعریف کند، نه در برابر روسیه. اگر پیام او این باشد که «من با روسیه مخالفم»، بخش بزرگی از جامعه و ساختار سیاسی در مقابل او قرار میگیرد. اما اگر بگوید «من با وابستگی ایران به هر قدرت خارجی مخالفم»، موضع او ملیتر و قابل دفاعتر میشود.
توصیه برندی من به ظریف این است که از «نقد روسیه» به «سیاست خارجی ایرانمحور» عبور کند. این تغییر کوچک در ظاهر، از نظر معنا بسیار بزرگ است.
ظریف در تمام دوران وزارت، یک مقام سیاسی بود؛ اما تلاش میکرد خود را بیشتر بهعنوان دیپلمات حرفهای معرفی کند. انتخابات ۱۴۰۳ نقطهای بود که این مرز تقریباً از بین رفت. او وارد کارزار شد، سخنرانی کرد، به مخالفان پاسخ داد و اعتبار خود را در اختیار پزشکیان گذاشت. پس از پیروزی نیز ریاست شورای راهبری انتخاب اعضای کابینه را پذیرفت و بعد معاون راهبردی رئیسجمهور شد. از آنجا به بعد، دیگر نمیتوان ظریف را فقط یک متخصص سیاست خارجی دانست. او به یک کنشگر سیاست داخلی تبدیل شده است.
این تغییر، هم فرصت است و هم تهدید. فرصت است چون قلمرو اثرگذاری او را گسترش میدهد. تهدید است چون باید درباره موضوعاتی پاسخ دهد که دیگر فقط به سیاست خارجی مربوط نیست.
خطر اصلی این است که ظریف بخواهد مزایای سیاستمداربودن را داشته باشد، اما هزینههای آن را نپذیرد. سیاستمدار نمیتواند فقط در زمان انتخابات وارد میدان شود، رأی جمع کند و سپس هنگام بروز مشکلات بگوید من صرفاً کارشناس بودم یا اختیار کافی نداشتم. سیاستمدار باید مسئولیت انتخابها، ائتلافها، پیروزیها و شکستهای خود را بپذیرد.
در برندینگ به ورود یک برند از حوزه اصلی خود به حوزه تازه، «توسعه برند» میگویند. این توسعه زمانی موفق است که تواناییهای برند در حوزه جدید نیز اثبات شود. ظریف در مذاکره و سیاست خارجی اعتبار دارد؛ اما برای تبدیلشدن به یک سیاستمدار ملی باید در اقتصاد، مدیریت دولت، سیاست اجتماعی، رابطه با مجلس، اداره تعارض و مسائل زندگی مردم نیز حرف روشن و قابل دفاع داشته باشد.
نباید اغراق کرد و گفت پزشکیان فقط با ظریف پیروز شد. عوامل زیادی در نتیجه انتخابات نقش داشتند. شخصیت پزشکیان، حمایت اصلاحطلبان، نگرانی از پیروزی رقیب، مشارکت در دور دوم و شرایط اجتماعی مؤثر بودند. اما نمیتوان نقش ظریف را هم نادیده گرفت. او به کارزار پزشکیان انرژی، اعتبار و یک پیام روشن داد. حضورش به بخشی از جامعه گفت اگر پزشکیان پیروز شود، سیاست خارجی از مسیر عقلانیت و مذاکره حرکت خواهد کرد.
این کار در برندینگ «انتقال اعتبار» نام دارد. ظریف بخشی از اعتبار خود را به پزشکیان منتقل کرد. در مقابل، پیروزی پزشکیان نیز ظریف را دوباره به مرکز سیاست بازگرداند. این نوع رابطه را میتوان «همبرندی» نامید؛ یعنی دو برند در کنار هم قرار میگیرند و بر تصویر یکدیگر اثر میگذارند..
نه. هر همبرندی، هم فرصت دارد و هم ریسک. ظریف توانست بخشی از رأیدهندگان مردد و طبقه متوسط را به پزشکیان نزدیک کند، اما همزمان به مخالفان این امکان را داد که پزشکیان را ادامه دولت روحانی معرفی کنند.
درواقع، ظریف هم به پزشکیان رأی داد و هم بخشی از بار منفی دولت روحانی و برجام را وارد کارزار او کرد. احتمالاً در مجموع، آورده او بیشتر از هزینهاش بود، اما نمیتوان هزینه را نادیده گرفت. یک برند بالغ باید بداند حضورش در کنار دیگران فقط به آنها کمک نمیکند؛ ممکن است بعضی از نقاط ضعف و حساسیتهای خود را نیز به آنان منتقل کند..
این مسئولیت، ظریف را از حامی انتخاباتی به شریک تشکیل دولت تبدیل کرد. او دیگر فقط نمیتوانست بگوید از پزشکیان حمایت کرده است؛ بخشی از مسئولیت انتخاب مدیران دولت نیز به نام او نوشته شد. سازوکار شورای راهبری تلاش میکرد انتخاب اعضای کابینه را شفافتر، تخصصیتر و مشارکتیتر کند. این ایده از نظر مدیریتی قابل توجه بود، اما از نظر رسانهای با مشکل روبهرو شد. موضوع امتیازدهی به زنان، جوانان، اقوام و افرادی که سابقه وزارت نداشتند، بهخوبی توضیح داده نشد. مخالفان توانستند آن را به سهمیهبندی و کنارگذاشتن شایستگی تعبیر کنند.
این تجربه یک درس مهم دارد: نوآوری اگر برای جامعه ساده و روشن توضیح داده نشود، بهجای ساختن اعتبار میتواند سوءتفاهم بسازد.
هر دو اثر را داشت. برای هوادارانش، ظریف بار دیگر به چهرهای تبدیل شد که تحت فشار مخالفان از دولت کنار گذاشته شده است. این روایت، تصویر مظلومیت و حذف را تقویت کرد.
اما از زاویه دیگر، این پرسش شکل گرفت که چرا ظریف نمیتواند برای مدت طولانی در یک ساختار سیاسی باقی بماند و تعارضها را مدیریت کند. آیا همیشه دیگران مانع او میشوند یا بخشی از مسئله به شیوه حضور سیاسی خود او بازمیگردد؟
برند قربانی در کوتاهمدت همدلی ایجاد میکند، اما در بلندمدت خطرناک است. اگر یک شخصیت دائماً خود را قربانی محدودیتها نشان دهد، مخاطب بهتدریج میپرسد پس توان او برای تغییر شرایط چیست؟ یک مدیر حکمرانی فقط کسی نیست که درست فکر میکند. باید بتواند در شرایط سخت بماند، ائتلاف بسازد، تعارض را کم کند و بخشی از برنامه خود را پیش ببرد..
به اندازه نقشی که در انتخاب و تشکیل دولت داشته است، بله. او نمیتواند از پیروزی پزشکیان بهعنوان موفقیت سیاسی خود استفاده کند، اما در برابر ضعفهای دولت کاملاً فاصله بگیرد. همان انتقال اعتباری که در انتخابات به پزشکیان کمک کرد، حالا یک مسئولیت متقابل ایجاد کرده است.
البته نباید همه تصمیمهای دولت را به ظریف نسبت داد. او نه رئیسجمهور بود و نه اختیار همه حوزهها را داشت. اما از نظر برندی، بخشی از تصویر دولت با نام او گره خورده است. یکی از اصول اعتماد این است که سهم خود را در موفقیت و شکست با یک معیار بسنجیم. نمیشود در موفقیت، نقش خود را بزرگ و در شکست، همان نقش را کوچک کنیم.
سرمایه حرفهای ظریف ظرفیت ملی دارد، اما تصویر سیاسی او تا حد زیادی جناحی شده است. او سالها نماینده رسمی جمهوری اسلامی در مذاکرات بود و از طرف کل کشور مذاکره میکرد. تجربه و دانش او نیز متعلق به یک حزب و جریان خاص نیست. اما در رقابتهای داخلی، بهخصوص از انتخابات ۱۴۰۳ به بعد، بیشتر در اردوگاه اصلاحطلبان و میانهروها تعریف شد. این وضعیت برای آینده او محدودکننده است. ظریف برای نامزدی ریاستجمهوری یا ایفای نقش یک مرجع ملی، نمیتواند فقط با هواداران فعلی خود حرف بزند.
یک خطر مهم نیز از سوی هواداران وجود دارد. گاهی هواداران، یک شخصیت را چنان در آغوش میگیرند که راه ارتباط او با گروههای دیگر بسته میشود. ظریف باید از حمایت جریانهای سیاسی استفاده کند، اما در مالکیت هیچ جریان خاصی قرار نگیرد.
این یکی از ضعفهای جدی برند اوست. ظریف درباره تحریم، امنیت، موازنه قدرت و سیاست خارجی خوب حرف میزند، اما مردم میخواهند بدانند این مفاهیم چه نسبتی با سفره، شغل، مسکن و آینده فرزندانشان دارد. سیاست خارجی وقتی برای مردم معنا پیدا میکند که به زبان زندگی ترجمه شود. تحریم برای یک متخصص، ابزار فشار اقتصادی است؛ برای یک خانواده، افزایش قیمت دارو یا دشوارشدن پیدا کردن شغل است.
اگر ظریف بخواهد از یک دیپلمات به سیاستمدار ملی تبدیل شود، باید بیشتر از زندگی مردم سخن بگوید. نه با شعار و نمایش، بلکه با نشاندادن رابطه تصمیمهای خارجی با زندگی واقعی. در برندینگ، مردم با تخصص شما ارتباط عاطفی برقرار نمیکنند؛ با اثری که تخصص شما بر زندگی آنها دارد ارتباط برقرار میکنند.
باید سه موضوع را از هم جدا کنیم: امکان حقوقی، امکان حاکمیتی و امکان انتخاباتی. از نظر حقوقی، او میتواند برای انتخابات ثبتنام کند. در متن اصل ۱۱۵ قانون اساسی، ایرانیالاصلبودن، تابعیت ایران، مدیر و مدبربودن، حسن سابقه و اعتقاد به مبانی جمهوری اسلامی از شرایط ریاستجمهوری است. تابعیت فرزندان بهعنوان مانع صریح نامزدی ذکر نشده است. اما احراز صلاحیت، موضوع دیگری است و شورای نگهبان درباره آن تصمیم میگیرد.
از نظر حاکمیتی، ظریف با موانع مهمی روبهروست. برجام، فایل صوتی، تقابل با مخالفان، نگاه او به روسیه و حساسیتهایی که درباره حضورش وجود دارد، میتواند احراز صلاحیت او را دشوار کند. از نظر انتخاباتی نیز هم سرمایههای بزرگی دارد و هم ضعفهای جدی.
اول، شهرت بسیار بالا. او برای معرفی خود به جامعه نیاز به زمان زیادی ندارد. دوم، قدرت سخنوری و مناظره. ظریف میتواند در یک رقابت انتخاباتی، بهویژه درباره سیاست خارجی، تحریم و مذاکره، رقیب قدرتمندی باشد. سوم، توان بسیج بخشی از طبقه متوسط و رأیدهندگان خواهان تغییر. چهارم، تجربه حضور در ساختار حاکمیت و شناخت مناسبات بینالمللی. پنجم، توان ایجاد امید به گشایش خارجی و کاهش فشار اقتصادی. ششم، تجربه موفق حضور در کارزار پزشکیان. او نشان داد میتواند از فضای تخصصی خارج شود، سخنرانی انتخاباتی کند و بخشی از جامعه را به حرکت درآورد.
نخست، احتمال عدم احراز صلاحیت
دوم، گرهخوردن شدید برندش با برجام
سوم، منفیبودن شدید نظر بخشی از جامعه و نیروهای سیاسی نسبت به او
چهارم، ضعف تصویر اقتصادی و اجرایی. مردم ظریف را مذاکرهکننده میدانند، نه لزوماً مدیر اقتصاد و اداره کشور
پنجم، نداشتن تجربه مدیریت گسترده داخلی. وزارت امور خارجه مهم است، اما با اداره کل دولت تفاوت دارد.
ششم، فایل صوتی و مسئله رابطه او با نیروهای نظامی و امنیتی
هفتم، خطر تبدیل انتخابات به همهپرسی درباره برجام.
در چنین شرایطی، ظریف ناچار میشود بیشتر درباره گذشته دفاع کند تا درباره آینده برنامه بدهد.
خیر. شهرت با آمادگی برای ریاستجمهوری فرق دارد. یک خواننده یا ورزشکار هم ممکن است بسیار مشهور باشد، اما شهرت او را برای اداره کشور آماده نمیکند. حتی شهرت سیاسی نیز کافی نیست. رئیسجمهور باید در ذهن مردم، توان اداره اقتصاد، جامعه، دولت، بحران، فرهنگ و امنیت را داشته باشد.
برند فعلی ظریف، برند یک دیپلمات برجسته و سیاستمدار اثرگذار است؛ هنوز بهطور کامل برند یک مدیر حکمرانی نیست. اگر بخواهد نامزد شود، باید این فاصله را پر کند. نه با ادعای تخصص در همه حوزهها، بلکه با ارائه تیم، برنامه و یک نظریه روشن برای اداره کشور.
در شرایط فعلی، ظریف احتمالاً در نقش سازنده نامزد و کمککننده به انتخاب رئیسجمهور، کمهزینهتر و مؤثرتر است.
او میتواند به یک نامزد اعتبار سیاست خارجی بدهد، طبقه متوسط را فعال کند و در مناظرههای فکری فضای انتخابات را تغییر دهد. این نقشی است که در انتخابات پزشکیان تا حدی ایفا کرد.
اما نامزدی شخصی، همه نقاط ضعف و حساسیتهای او را مستقیماً وارد رقابت میکند. در آن صورت، دیگر نمیتواند فقط درباره سیاست خارجی حرف بزند؛ باید از عملکرد گذشته، برجام، دولت روحانی، دولت پزشکیان، فایل صوتی و همه مواضع خود دفاع کند.
البته این به معنای منتفیبودن همیشگی نامزدی او نیست. اگر پزشکیان نامزد نباشد، اگر یک ائتلاف سیاسی گسترده از ظریف حمایت کند و اگر امکان احراز صلاحیت او وجود داشته باشد، نام او میتواند مطرح شود. اما میان مطرحشدن نام و تبدیلشدن به نامزد پیروز فاصله زیادی وجود دارد.
نمیتوان با قطعیت درباره نیت شخصی او حرف زد، اما رفتار سیاسی ظریف نشان میدهد دیگر نمیخواهد فقط یک استاد دانشگاه یا وزیر خارجه سابق باشد. حضور در انتخابات، نقشآفرینی در تشکیل دولت، پذیرش معاونت راهبردی و تأسیس یک نهاد فکری، همه نشان میدهد او به آینده سیاسی و فکری خود میاندیشد.
اما ظریف باید یک تصمیم اساسی بگیرد: میخواهد سیاستمدار انتخاباتی باشد، مرجع ملی سیاست خارجی باشد یا صاحب یک مکتب و نهاد فکری ماندگار؟
ترکیب این نقشها ممکن است، اما آسان نیست. فعالیت روزمره جناحی میتواند اعتبار یک مرجع ملی را کاهش دهد. نامزدی انتخابات نیز ممکن است میراث یک دیپلمات را زیر سایه رقابتهای سیاسی قرار دهد.
نخست، باید از زندان برجام خارج شود، بدون آنکه برجام را انکار کند. او باید بگوید برجام یک تجربه مهم با دستاوردها، خطاها و محدودیتهای مشخص بود، اما همه هویت حرفهای من نیست.
دوم، باید درباره گذشته مسئولیتپذیرتر باشد. توضیح دهد کدام محاسبات درست بود، کدام پیشبینیها اشتباه از آب درآمد و اگر به گذشته بازگردد چه کاری را متفاوت انجام میدهد.
سوم، باید سیاست خارجی ایرانمحور را جایگزین تصویر غربگرایی کند. روشن بگوید وابستگی به روسیه همانقدر خطرناک است که وابستگی به آمریکا.
چهارم، باید رابطه میدان و دیپلماسی را از تقابل به مکملبودن بازگرداند. دیپلماسی بدون قدرت پشتوانه ندارد و قدرت بدون دیپلماسی نمیتواند به منفعت پایدار تبدیل شود.
پنجم، باید درباره اقتصاد و زندگی مردم بیشتر حرف بزند. نه بهعنوان اقتصاددان، بلکه بهعنوان سیاستمداری که میفهمد تصمیم خارجی چگونه بر زندگی داخلی اثر میگذارد.
ششم، باید کمتر واکنشی باشد. برند قدرتمند نباید با هر حملهای وارد جدال روزانه شود. باید چند پیام اصلی داشته باشد و آنها را با انضباط تکرار کند.
هفتم، باید از برند شخصی به میراث نهادی عبور کند. اگر اندیشکده پایاب بتواند نسلی از پژوهشگران و دیپلماتها را تربیت کند و به یک نهاد چندصدایی و معتبر تبدیل شود، میراث ظریف از یک توافق و یک دوره وزارت فراتر خواهد رفت.
برند قدیمی او این بود: «وزیر امور خارجه دولت روحانی و معمار برجام.» اما برند تازه باید چنین باشد: «دیپلمات ایرانگرا، واقعگرای سیاست خارجی و مدافع تبدیل قدرت ملی به امنیت و رفاه مردم.»
در این تعریف، مذاکره همچنان وجود دارد، اما مذاکره هدف نیست. برجام نیز بخشی از تجربه است، نه تمام هویت. روسیه و آمریکا هم معیار نیستند؛ معیار، منفعت ایران است. ریبرندینگ به معنای پاککردن گذشته نیست. هیچکس نمیتواند برجام، فایل صوتی یا اختلافات سیاسی را از سابقه ظریف حذف کند. ریبرندینگ یعنی همه این تجربهها را در یک روایت بزرگتر قرار دهیم و نشان دهیم فرد از آنها چه آموخته است.
ظریف هنوز یکی از قدرتمندترین برندهای سیاسی ایران است. او تخصص، شهرت، قدرت سخنوری، تجربه جهانی و سرمایه اجتماعی قابل توجهی دارد. در مقابل، برجام، قطبیشدن، فایل صوتی، تقابل با روسیه، ضعف تصویر اقتصادی و حساسیتهای حاکمیتی، موانع جدی او هستند.
بزرگترین مسئله ظریف این نیست که از برجام دفاع کند یا از آن فاصله بگیرد. مسئله این است که آیا میتواند نشان دهد از تجربه برجام عبور کرده، بدون آنکه آن را انکار کند.
او اکنون میان سه نقش قرار دارد: دیپلمات سابق، سیاستمدار فعال و بنیانگذار یک مکتب فکری. اگر نتواند نسبت این سه نقش را روشن کند، برندش پراکنده و واکنشی میشود. اما اگر بتواند آنها را در یک روایت منسجم جمع کند، ممکن است از مرد یک توافق به یکی از مراجع ماندگار سیاست خارجی ایران تبدیل شود.
نامزدی ریاستجمهوری نیز برای او ممکن است یک فرصت باشد، اما میتواند یک دام بزرگ هم باشد. اگر پیش از ساختن تصویر یک مدیر حکمرانی وارد رقابت شود، شاید برند خود را کوچکتر کند. اما اگر ابتدا سرمایه تخصصی خود را به یک نظریه روشن برای اداره کشور، یک تیم قابل اعتماد و یک روایت ملی تبدیل کند، آنوقت پرسش «آیا ظریف میتواند رئیسجمهور شود؟» جدیتر خواهد شد.
در یک جمله میتوان گفت: «ظریف برای بزرگترشدن، نباید برجام را فراموش کند؛ باید از برجام بزرگتر شود.»
