معماری بی قرار در مهرشهر کرج / رتبه سوم گروه مسکونی آپارتمانی، جایزه معمار 1404(+تصاویر)

در پروژه پله بی قرار، راه پله از هسته داخلی ساختمان خارج شده و به صحنه ای برای نمایش زندگی روزمره و تعامل با فضای شهری تبدیل شده است.

عصر ایران - در معماری ساختمان های مسکونی، راه پله معمولا یکی از فضاهای فرعی و صرفا کاربردی به شمار می رود؛ عنصری که وظیفه اتصال طبقات را بر عهده دارد و اغلب در بخش های داخلی ساختمان، دور از نور، دید و ارتباط مستقیم با فضای بیرون قرار می گیرد. اما پروژه «پله بی قرار» با نگاهی متفاوت به این عنصر آشنا، تلاش می کند نقش آن را در زندگی روزمره تغییر دهد و راه پله را از یک مسیر عبوری ساده به فضایی برای حضور، تعامل و تجربه های متنوع انسانی تبدیل کند.

این پروژه که توسط استودیو سپیده علمی در مهرشهر کرج طراحی شده، فراتر از یک راهکار متداول برای سازمان دهی حرکت در ساختمان است. ایده اصلی آن بر بازنگری در مرز میان فضای عمومی و خصوصی و چگونگی حضور افراد در این دو قلمرو استوار است؛ موضوعی که در بستر اجتماعی و فرهنگی ایران، ابعاد گسترده تری پیدا می کند.

در بسیاری از ساختمان های مسکونی، راه پله در هسته مرکزی بنا جای می گیرد و ارتباط چندانی با نمای ساختمان ندارد. این فضا معمولا به گونه ای طراحی می شود که حرکت ساکنان را تسهیل کند، بدون آنکه خود به بخشی از تجربه فضایی ساختمان تبدیل شود. پله بی قرار این الگوی رایج را به چالش می کشد و راه پله را به عنوان فضایی مستقل با ظرفیت های اجتماعی و نمایشی در نظر می گیرد.

در این رویکرد، پله محلی برای عبور از یک طبقه به طبقه دیگر نیست؛ بلکه می تواند بستری برای مکث، گفت و گو، فعالیت های جمعی و حتی اجرای حرکات نمایشی باشد. امکان نشستن، ورزش کردن، رقصیدن یا برگزاری گردهمایی های کوچک، بخشی از تصور طراحان درباره عملکردهای بالقوه این فضاست.

به این ترتیب، معماری به جای محدود کردن رفتار کاربران به مجموعه ای از حرکت های از پیش تعریف شده، فرصت بیشتری برای استفاده آزادانه از فضا فراهم می کند. راه پله در اینجا به عنصری انعطاف پذیر تبدیل می شود که می تواند متناسب با نیازها و فعالیت های مختلف، کارکردهای متفاوتی پیدا کند.

یکی از مفاهیم اصلی در شکل گیری پله بی قرار، رابطه میان دیده شدن و پنهان ماندن است. در معماری مسکونی ایران، مرز میان فضای عمومی و خصوصی معمولا با دیوارها، بازشوها و لایه های مختلف حریم تعریف می شود. با این وجود، این تفکیک تنها به سازمان دهی فیزیکی فضا محدود نیست و بر نحوه حضور و رفتار افراد نیز تاثیر می گذارد.

طراحان پروژه با تمرکز بر این موضوع، راه پله را به فضایی بینابین فضای عمومی و خصوصی تبدیل کرده اند؛ مکانی که نه کاملا در قلمرو خصوصی خانه قرار دارد و نه به طور کامل بخشی از فضای عمومی شهر است. این موقعیت دوگانه، امکان نوع متفاوتی از حضور را ایجاد می کند؛ حضوری که در آن فعالیت های معمولا محدود به فضای داخلی، می توانند به شکلی کنترل شده در معرض دید قرار بگیرند.

در این میان، نمای ساختمان نیز از یک سطح بصری و ایستا فراتر می رود و به بستری برای نمایش بخشی از زندگی روزمره تبدیل می شود. حرکت افراد روی پله ها، مکث ها و تعاملات آن ها، به بخشی از تجربه ای تبدیل می شود که از بیرون ساختمان نیز قابل مشاهده است.

مهم ترین تصمیم طراحی در این پروژه، خارج کردن راه پله از موقعیت متداول خود در مرکز ساختمان و انتقال آن به سمت نمای بناست. این جا به جایی، تنها تغییری در محل قرارگیری یک عنصر ارتباطی نیست، بلکه ساختار فضایی و نحوه ارتباط ساختمان با محیط پیرامون را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

راه پله ای که پیش تر در فضای داخلی پنهان بود، اکنون به بخشی از چهره ساختمان تبدیل می شود و حرکت در آن ماهیتی متفاوت پیدا می کند. بالا و پایین رفتن از طبقات دیگر فقط یک فعالیت روزمره و عملکردی نیست؛ بلکه می تواند به تجربه ای دیداری و حتی نمایشی تبدیل شود.

ساختار پلکانی پروژه با حالتی هزارتومانند، از الگوی متعارف راه پله های محصور فاصله می گیرد و فضایی پویا ایجاد می کند. این سازمان دهی به کاربران اجازه می دهد مسیر حرکت را نه فقط به عنوان یک ارتباط عمودی، بلکه به عنوان فضایی برای تجربه و کشف تدریجی ساختمان درک کنند.

در پله بی قرار، مفهوم نمایش به معنای ایجاد یک فضای نمایشی یا تزئینی نیست. هدف اصلی، فراهم کردن بستری است که در آن فعالیت های روزمره و حرکات بدن بتوانند بخشی از تجربه معماری باشند.

این ایده در قالب یک اقامتگاه هنری نیز اهمیت پیدا می کند؛ جایی که فعالیت هایی مانند اجراهای کوچک و تجربه های آزادانه بدنی می توانند در فضایی میان خانه و شهر شکل بگیرند. راه پله در چنین شرایطی به نوعی صحنه تبدیل می شود؛ صحنه ای که مرز مشخصی میان اجراکننده و تماشاگر ندارد و زندگی روزمره را به بخشی از یک تجربه مشترک تبدیل می کند.

از سوی دیگر، پروژه تلاش می کند بدون تحمیل دیده شدن، امکان حضور و بروز فعالیت هایی را فراهم کند که معمولا در محدوده خصوصی باقی می مانند. همین ویژگی، تنشی میان حریم شخصی و حضور اجتماعی ایجاد می کند؛ تنشی که به یکی از محورهای مفهومی طراحی تبدیل شده است.

در نهایت، پله بی قرار نشان می دهد که حتی عناصر به ظاهر ساده و فراموش شده معماری نیز می توانند ظرفیت هایی فراتر از عملکرد اولیه خود داشته باشند. این پروژه با تغییر جایگاه راه پله و تبدیل آن به بخشی فعال از نمای ساختمان، رابطه میان معماری، بدن و فضای شهری را دوباره مطرح می کند.

این نگاه متفاوت به فضای مسکونی، در جایزه معمار 1404 نیز مورد توجه قرار گرفت و پروژه پله بی قرار موفق شد رتبه سوم گروه ساختمان های مسکونی آپارتمانی را به دست آورد؛ افتخاری که جایگاه این طرح را در میان پروژه های معماری مسکونی ایران برجسته تر می کند.