سی‌ویکمین اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP۳۱) با هدف بررسی برنامه‌های مقابله با تغییرات اقلیمی تا افق ۲۰۳۵ و تمرکز بر اقدامات عملی در شهر آنتالیای ترکیه آغاز شد.
به گزارش وزارت نیرو؛ کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (COP) مهم‌ترین نشست سالانه بین‌المللی برای بررسی راهکار‌های مقابله با تغییرات اقلیمی و تصمیم‌گیری درباره اقدامات مشترک کشورها در این زمینه است. این کنفرانس با حضور نمایندگان کشور‌های عضو، مقام‌های دولتی، دانشمندان، سازمان‌های بین‌المللی، فعالان محیط زیست و نمایندگان بخش خصوصی برگزار می‌شود.
اصطلاح COP مخفف عبارت Conference of the Parties به معنای «کنفرانس اعضا» است و به نشست سالانه کشور‌های عضو کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد اشاره دارد که در سال ۱۹۹۲ به تصویب رسید. نخستین دوره این کنفرانس در سال ۱۹۹۵ برگزار شد و از آن زمان تاکنون، این نشست به مهم‌ترین بستر مذاکرات بین‌المللی درباره تغییرات اقلیمی تبدیل شده است.
در جریان این اجلاس، کشورها درباره کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، سازگاری با پیامد‌های تغییر اقلیم، تأمین مالی اقدامات اقلیمی، انتقال فناوری‌های پاک، حفاظت از منابع طبیعی و افزایش تاب‌آوری جوامع در برابر مخاطراتی مانند خشکسالی، سیل، افزایش دما و بالا آمدن سطح آب دریاها مذاکره می‌کنند.
اهمیت این نشست به‌ویژه پس از تصویب توافق‌نامه پاریس در سال ۲۰۱۵ افزایش یافت؛ توافقی که هدف اصلی آن محدود کردن افزایش میانگین دمای کره زمین به کمتر از ۲ درجه سانتی‌گراد و تلاش برای محدود کردن آن به ۱.۵ درجه نسبت به سطح پیش از صنعتی‌شدن است.
در این دوره نیز سی‌ویکمین اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP۳۱) از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۸ تا ۲۹ آبان ۱۴۰۵، در شهر آنتالیا ترکیه و در مرکز نمایشگاهی آنتالیا (Antalya Expo Center) در حال برگزاری است. شعار محوری این دوره نیز حرکت از گفت‌و‌گو و توافق به سمت اقدام عملی است؛ رویکردی که نشان می‌دهد تمرکز اجلاس امسال بیش از گذشته بر اجرای تعهدات پیشین کشورها و دستیابی به نتایج قابل اندازه‌گیری قرار دارد.
برنامه‌های اقلیمی کاپ ۳۱ با ترسیم مسیر اقدامات جهانی تا سال ۲۰۳۵
یکی از مهم‌ترین محور‌های اجلاس امسال تدوین و پیگیری دستورکار اقدام اقلیمی با افق ۲۰۳۵ است. ریاست کاپ ۳۱ تأکید کرده است که جهان دیگر به تعیین اهداف کلی و صدور بیانیه‌های جدید نیاز ندارد، بلکه باید تعهدات موجود را به برنامه‌های اجرایی، پروژه‌های قابل سرمایه‌گذاری و نتایج قابل سنجش تبدیل کند.
در همین راستا، دستورکار اقدام اقلیمی کاپ ۳۱ بر ۱۰ محور اولویت‌دار استوار شده است که شامل گذار به انرژی پاک و برقی‌سازی، مدیریت پسماند و کاهش انتشار متان، توسعه شهر‌های تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی، صنعت سبز و اقتصاد چرخشی، امنیت غذایی و کشاورزی پایدار، حفاظت از اقیانوس‌ها و دریاها، سلامت و نظام‌های بهداشتی تاب‌آور، هم‌افزایی میان سه دستورکار محیط زیستی سازمان ملل و ایجاد پلی برای کمک به کشورها برای تبدیل برنامه‌های مشارکت ملی تعیین‌شده در توافق‌نامه پاریس به سبدی از پروژه‌های قابل تأمین مالی و سرمایه‌گذاری، با هدف تسریع دسترسی به منابع مالی و اجرای تعهدات است.
همچنین بر اساس اعلام ریاست اجلاس، تأمین مالی، انتقال فناوری و ظرفیت‌سازی نیز به‌عنوان الزامات مشترک و پشتیبان تمام این محور‌های ده‌گانه در نظر گرفته شده‌اند.
در این میان، چند هدف کمی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است که از آن جمله می‌توان به افزایش سهم برق در سبد انرژی جهان به ۳۵ درصد، کاهش حداقل ۲۵ درصدی شدت مصرف انرژی در ساختمان‌ها، محدود کردن رشد تولید پسماند به نصف و افزایش سهم استفاده از مواد بازیافتی و چرخه‌ای در تولید جهانی به حداقل ۱۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ اشاره کرد.
البته باید توجه داشت که این ارقام، اهداف و ابتکار‌های اعلام‌شده در دستورکار اقدام اقلیمی ریاست کاپ ۳۱ هستند و نباید همه آنها را به‌عنوان تعهدات الزام‌آور مصوب و مورد توافق تمام کشور‌های شرکت‌کننده معرفی کرد. هدف این دستورکار، ایجاد مسیر همکاری و جلب مشارکت دولت‌ها، بخش خصوصی و نهاد‌های مالی برای تحقق این اهداف است.
چه کشورها و نهاد‌هایی در کاپ ۳۱ حضور دارند؟
کاپ ۳۱ از نظر گستره مشارکت، یکی از مهم‌ترین گردهمایی‌های بین‌المللی در حوزه محیط زیست و تغییرات اقلیمی به شمار می‌رود. بر اساس اعلام وزارت محیط زیست، شهرسازی و تغییر اقلیم ترکیه، در اجلاس امسال نمایندگان ۱۹۶ کشور عضو کنوانسیون و اتحادیه اروپا حضور دارند و برای اجلاس سران نیز مشارکت ۱۰۲ مقام عالی‌رتبه از ۹۵ کشور و هفت سازمان بین‌المللی پیش‌بینی شده است.
این جمع شامل ۳۷ رئیس کشور، ۳۵ رئیس دولت، هشت معاون رئیس‌جمهور، هفت معاون نخست‌وزیر و شماری دیگر از مقام‌های ارشد سیاسی است. سازمان ملل متحد، کمیسیون اروپا، بانک جهانی، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، سازمان همکاری اسلامی و آژانس بین‌المللی انرژی از جمله نهاد‌های بین‌المللی حاضر در سطح عالی هستند.
در کنار مقام‌های سیاسی و دولتی، نمایندگان نهاد‌های تخصصی، کارشناسان تغییرات اقلیمی، دانشمندان، فعالان محیط زیست، سازمان‌های مردم‌نهاد، نمایندگان جوامع بومی، جوانان و فعالان اقتصادی و بخش خصوصی نیز در این رویداد حضور دارند.
ساختار اجلاس نیز به‌گونه‌ای طراحی شده است که علاوه بر مذاکرات رسمی، امکان تبادل تجربیات، معرفی فناوری‌های جدید و توسعه همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری در حوزه محیط زیست فراهم شود. در این چارچوب، منطقه آبی (Blue Zone) محل برگزاری مذاکرات رسمی و نشست‌های سازمان ملل است و منطقه سبز (Green Zone) به نمایش دستاوردها، معرفی راهکار‌های نوآورانه و مشارکت عمومی اختصاص دارد.
ایران در کاپ ۳۱ با تأکید بر مسئولیت بین‌المللی و خسارت‌های زیست‌محیطی
جمهوری اسلامی ایران نیز در این اجلاس حضور دارد و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور دولت چهاردهم، در نشست سران کاپ ۳۱ شرکت و مواضع کشورمان را درباره پیامد‌های زیست‌محیطی و مسئولیت‌های بین‌المللی در قبال تغییرات اقلیمی تشریح کرده است.
یکی از محور‌های مهم موضع‌گیری ایران در این اجلاس، ضرورت توجه جامعه جهانی به خسارت‌های زیست‌محیطی ناشی از اقدامات نظامی و ایجاد سازوکار‌های بین‌المللی برای ارزیابی و جبران این خسارت‌ها بوده است.
رئیس‌جمهور ایران در سخنرانی خود در ۲۰ آبان، با اشاره به خسارت‌های زیست‌محیطی ناشی از حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی، خواستار آن شد که جامعه جهانی میان تعهدات اقلیمی کشورها در دوران صلح و مسئولیت آنها در زمان جنگ ارتباطی واقعی برقرار کند.
پزشکیان همچنین بر ضرورت مستندسازی و ارزیابی خسارت‌های زیست‌محیطی ناشی از اقدامات نظامی و تدوین سازوکار‌هایی برای جبران آنها تأکید کرد؛ موضوعی که از منظر ایران باید در کنار سایر مباحث مربوط به مسئولیت‌پذیری اقلیمی کشورها مورد توجه قرار گیرد.
حضور ایران در چنین نشست‌هایی از این منظر اهمیت دارد که کشورمان با مجموعه‌ای از چالش‌های اقلیمی از جمله افزایش دما، کاهش منابع آب تجدیدپذیر، خشکسالی، گسترش کانون‌های گردوغبار و آسیب‌پذیری بخش‌های مختلف اقتصادی در برابر تغییرات آب‌وهوایی مواجه است. از این رو، پیگیری موضوعاتی همچون انتقال فناوری، تأمین مالی پروژه‌های سازگاری با تغییر اقلیم، مدیریت منابع آب، افزایش بهره‌وری انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند در تعاملات بین‌المللی ایران مورد توجه قرار گیرد.
آمریکا غایب بزرگ مذاکرات اقلیمی
یکی از نکات قابل توجه کاپ ۳۱، عدم حضور هیئت رسمی دولت ایالات متحده آمریکا در این اجلاس است؛ موضوعی که با توجه به جایگاه این کشور در انتشار گاز‌های گلخانه‌ای و سهم تاریخی آن در انباشت آلاینده‌های جوی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
ایالات متحده از نظر انتشار تجمعی تاریخی گاز‌های گلخانه‌ای، بزرگ‌ترین منتشرکننده در جهان به شمار می‌رود و در حال حاضر نیز یکی از دو تولیدکننده بزرگ سالانه این آلاینده‌هاست. با این حال، دولت آمریکا در اجلاس امسال هیئت رسمی اعزام نکرده است.
این غیبت در شرایطی رخ داده که دولت دونالد ترامپ در ابتدای سال ۲۰۲۶ روند خروج مجدد آمریکا از توافق‌نامه پاریس را به مرحله اجرا رساند و رویکرد دولت این کشور نسبت به همکاری‌های بین‌المللی در حوزه تغییرات اقلیمی با انتقاد‌هایی مواجه شده است.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که دستیابی به اهداف جهانی کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، بدون مشارکت مؤثر اقتصاد‌های بزرگ و کشور‌های دارای سهم عمده در انتشار آلاینده‌ها دشوار خواهد بود. در واقع، غیبت یکی از مهم‌ترین بازیگران تاریخی بحران اقلیمی، بار دیگر ضرورت مسئولیت‌پذیری مشترک کشورها و پرهیز از سیاسی شدن همکاری‌های زیست‌محیطی را برجسته می‌کند.
چرا غیبت آمریکا در این اجلاس اهمیت دارد؟
غیبت آمریکا در کاپ ۳۱ را می‌توان یکی از چالش‌های مهم همکاری‌های بین‌المللی در زمینه تغییرات اقلیمی دانست. این کشور با وجود برخورداری از سهم قابل توجه در انتشار تاریخی گاز‌های گلخانه‌ای، از مشارکت رسمی دولت فدرال در مذاکرات امسال خودداری کرده است.
از سوی دیگر، کشور‌های در حال توسعه همچنان بر این موضوع تأکید دارند که کشور‌های صنعتی و توسعه‌یافته، به دلیل سهم تاریخی بیشتر در ایجاد بحران اقلیمی، باید مسئولیت بیشتری در تأمین منابع مالی، انتقال فناوری و کمک به کشور‌های آسیب‌پذیر بر عهده بگیرند.
این اختلاف دیدگاه یکی از موضوعات مهم مذاکرات کاپ ۳۱ است؛ زیرا تحقق اهداف اقلیمی جهان تنها با تعیین برنامه‌های بلندمدت امکان‌پذیر نیست و به مشارکت واقعی کشورها، تأمین منابع مالی و تقسیم عادلانه مسئولیت‌ها نیاز دارد.