به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه فرهیختگان نوشت: زن‌پوش‌شدن در سینما، بازیگری که می‌گوید من در خطرم و نجاتم دهید و چند ساعت بعد می‌فهمیم که همه‌ این بازی‌ها تبلیغ فلان فیلم یا سریال بوده، پیامکی که به تلفن‌های همراه ارسال می‌شود و در آن فلان شوخی جنسی یا فلان تهدید را نوشته؛ همه‌ این ماجراها را بگذارید کنار هم و داستانی را که اخیراً برای یکی از سریال‌های شبکه نمایش‌خانگی رخ داد، بگذارید کنارش. تولیدات سینما و نمایش‌خانگی به هر راهی متوسل می‌شوند برای دیده‌شدن و این هر راهی، ممکن است از پیامک آغاز شود و به در آغوش کشیدن فلان بازیگر زن و مرد برسد.

اتفاقات چند روز اخیر را بررسی کنید؛ یک کلیپ چنددقیقه‌ای پخش می‌شود، همان تبلیغ مثلاً قرار است بر مبنای اقتصاد توجه، مخاطب جذب کند. احتمالاً اگر هربرت سایمون، برنده جایزه نوبل اقتصاد و صاحب ایده اقتصاد توجه وضعیت کنونی نمایش‌خانگی در ایران و تلاش‌های برخی پلتفرم‌ها را می‌دید، ایده جدیدی را در ذهن خود می‌پروراند که این حجم از تلاش‌های اخلاقی و غیراخلاقی برای جذب مخاطب را پاسخ بدهد. باز هم نگاهی به اتفاقات چند روز گذشته بیندازید. به‌موازات وایرال‌سازی «یل» اما مخاطبان توجهشان را نه روی این گوشه از سریال بلکه روی سکانس جدال نوید محمدزاده و بابک حمیدیان می‌برند و آن برای مخاطب اولویت پیدا می‌کند.

اینکه مخاطب ترجیح می‌‎دهد گوشه‌هایی که از سریال جذابیت نمایشی دارد را بر تکه‌های زرد اولویت بدهد نشان می‌دهد عمر این مدل از وایرال‌سازی تا چه اندازه است. یا در مثالی دیگر سریال پرمخاطب دیگر یعنی «در انتهای شب» نیز صحنه‌های مشابهی را وایرال کرد؛ اما سؤال اینجاست چقدر از آن سکانس‌ها در ذهن مخاطب باقی مانده و چقدر جایی که قصه‌ها به تصویر می‌آیند؟ موارد مشابه دیگری هم در دیگر محصولات نمایش‌خانگی وجود دارد؛ اما مسئله اینجاست که این مدل از پرداخت دقیقاً قرار است به کجا برسد؟

وقتی حاشیه جای داستان را می‌گیرد

یکی از موضوعات مهم در مواجهه با اتفاقات اخیر در آثار نمایشی، مسئله عبور از خطوط قرمز و سنجیدن واکنش‌هاست؛ اینکه فیلم‌ساز یا سازنده یک اثر، گاهی موقعیتی را مقابل دوربین قرار می‌دهد تا ببیند واکنش‌ها چه خواهد بود؛ واکنش حاکمیت، نهادهای نظارتی و البته مخاطبان. این آزمودن مرزها، به‌خودی‌خود پدیده تازه‌ای نیست. هنر همواره با پرسش از محدودیت‌ها و عبور از چهارچوب‌های تثبیت‌شده نسبت داشته است و گاهی همین مواجهه می‌تواند به خلق اثری متفاوت و طرح مسئله‌ای تازه منجر شود. اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که عبور از خط قرمز، نه ضرورتی هنری و روایی، بلکه راهی برای جلب‌توجه و دیده‌شدن باشد.

دیده‌شدن برای هر اثر نمایشی اهمیت دارد. فیلم و سریال برای مخاطب ساخته می‌شوند و طبیعی است که سازندگان بخواهند آثارشان دیده شود، درباره آن‌ها حرف بزنند و مخاطب بیشتری پیدا کنند. حتی استفاده از تبلیغات، انتخاب صحنه‌های جذاب برای معرفی اثر و بهره‌گرفتن از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی، بخشی از قواعد امروز تولید و عرضه محصولات فرهنگی است. اما این تلاش تا جایی منطقی و قابل‌دفاع است که به خود اثر و منطق روایت آن آسیب نزند؛ نه اینکه دیده‌شدن به هدفی مستقل تبدیل شود و هر وسیله‌ای برای رسیدن به آن توجیه‌پذیر به نظر برسد.

این رویکرد تفاوت چندانی با پدیده زن‌پوشی در سینما ندارد؛ جایی که گاهی خود زن‌پوش شدن بازیگر، بیش از نقشی که در داستان دارد، در تبلیغات و معرفی فیلم اهمیت پیدا می‌کند. در این موارد، یک انتخاب اجرایی یا تصویری به تیتر و موضوع اصلی تبلیغات تبدیل می‌شود و اثر بیش از آنکه با قصه و کیفیت روایی‌اش معرفی شود، با همان حاشیه شناخته می‌شود. در واقع، آنچه قرار بوده بخشی از جهان فیلم باشد، از متن جدا می‌شود و به ابزار جلب‌توجه بدل می‌شود. مسئله این نیست که زن‌پوشی یا هر انتخاب نامتعارف دیگری لزوماً نباید در سینما به کار گرفته شود؛ پرسش این است که آیا چنین انتخابی در خدمت شخصیت و داستان است یا صرفاً قرار است بهانه‌ای برای دیده‌شدن فراهم کند؟

ماجرای سریال «یل» و صحنه آغوش مادر و پسر نیز از همین زاویه قابل‌بررسی است. فارغ از داوری درباره خود صحنه یا واکنش‌هایی که به آن شکل گرفته، باید پرسید این لحظه چه جایگاهی در ساختار داستان دارد و چه ضرورتی آن را به بخشی از روایت تبدیل کرده است؟ آیا با صحنه‌ای روبه‌رو هستیم که از دل رابطه شخصیت‌ها و موقعیت دراماتیک آن‌ها بیرون آمده یا انتخابی است که ظرفیت بحث‌برانگیز شدن و بازتاب در فضای مجازی را داشته است؟ تفاوت این دو نگاه مهم است؛ چون در حالت اول، صحنه بخشی از روایت است و در حالت دوم، روایت بهانه‌ای برای ساختن صحنه‌ای می‌شود که قرار است بیرون از اثر زندگی کند. البته نمی‌توان صرفاً بر اساس واکنش‌های بعدی مخاطبان درباره نیت سازندگان قضاوت قطعی کرد. ممکن است صحنه‌ای با هدفی کاملاً روایی ساخته شده باشد، اما در فضای عمومی به شکلی دیگر دیده شود.

بااین‌حال، تکرار چنین موقعیت‌هایی این پرسش را جدی‌تر می‌کند که آیا بخشی از تولیدات نمایشی، از ابتدا با نگاه به بازتاب احتمالی در شبکه‌های اجتماعی طراحی می‌شوند؟ آیا سازندگان پیش از آنکه به‌ضرورت یک سکانس در داستان فکر کنند، به این می‌اندیشند که کدام لحظه می‌تواند جنجال به پا کند، واکنش برانگیزد یا حتی با عبور از یک مرز، نام اثر را بر سر زبان‌ها بیندازد؟ خطر این شیوه آن است که به‌تدریج جای معیارهای اصلی تولید اثر را بگیرد. وقتی موفقیت یک سکانس با تعداد بازنشرها و واکنش‌ها سنجیده شود، دیگر چندان عجیب نیست که منطق داستانی در اولویت دوم قرار بگیرد. در چنین شرایطی، مخاطب به‌جای آنکه با شخصیت‌ها و سرنوشتشان همراه شود، منتظر لحظه‌ای می‌ماند که قرار است بحث تازه‌ای در فضای مجازی ایجاد کند.

ازسوی‌دیگر، این روش حتی می‌تواند اثر معکوس داشته باشد؛ چون جنجال، عمر کوتاهی دارد و پس از فروکش‌کردن واکنش‌ها، آنچه از یک سریال باقی می‌ماند، کیفیت داستان، بازی‌ها و ساختار روایی آن است. عبور از خطوط قرمز، اگر قرار است معنایی هنری داشته باشد، باید به طرح پرسش، گشودن افق تازه یا بیان تجربه‌ای انسانی کمک کند. همان‌طور که دیده‌شدن یک اثر نیز زمانی ارزشمند است که مخاطب را به تماشای خود اثر دعوت کند، نه اینکه یک صحنه جداافتاده جایگزین آن شود. سینما و شبکه نمایش خانگی بیش از هر چیز به قصه‌هایی نیاز دارند که مخاطب را با خود همراه کنند؛ نه آثاری که برای حفظ توجه او، هر بار به دنبال حاشیه‌ای تازه بگردند. مسئله در نهایت، مخالفت با دیده‌شدن یا تجربه‌گرایی نیست؛ مسئله این است که دیده‌شدن نباید به بهایی تمام شود که داستان و منطق اثر را از میان ببرد.

وایرال‌شدن مهم‌تر است

یکی از پدیده‌هایی که در سال‌های اخیر بیش از گذشته در تولید آثار نمایشی به چشم می‌آید، تلاش برای وایرال‌شدن و جلب‌توجه در شبکه‌های اجتماعی است. این روزها در سینما، شبکه نمایش خانگی و حتی گاهی در تلویزیون، با صحنه‌هایی روبه‌رو هستیم که به نظر می‌رسد بیش از آنکه در خدمت روایت و پیشبرد داستان باشند، با هدف دیده‌شدن و ایجاد بازتاب در فضای مجازی طراحی شده‌اند. گویی بخشی از سازندگان آثار تصویری به این نتیجه رسیده‌اند که برای جلب‌توجه مخاطب، دیگر قصه خوب، بازی قابل‌قبول و کارگردانی درست کافی نیست؛ بلکه باید لحظه‌ای در اثر گنجاند که پس از انتشار هر قسمت، در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شود، واکنش برانگیزد و نام سریال را بر سر زبان‌ها بیندازد. البته استفاده از موقعیت‌های متفاوت، صحنه‌های غافلگیرکننده یا حتی لحظات بحث‌برانگیز، به‌خودی‌خود ایرادی ندارد. سینما و تلویزیون همواره از ظرفیت تصویر برای ایجاد شوک، برانگیختن احساسات و غافلگیرکردن مخاطب استفاده کرده‌اند.

نمونه‌هایی از این رویکرد را در برخی آثار شبکه نمایش خانگی دیده‌ایم. برای مثال، در سریال حامد عنقا، نمایش صحنه تراشیدن موی سر یکی از شخصیت‌ها به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شد؛ درحالی‌که به نظر می‌رسید حذف یا نمایش‌ندادن این لحظه، خللی در روند روایت و فهم داستان ایجاد نمی‌کرد. پرسش اینجاست که چرا سازندگان باید بر نمایش چنین صحنه‌ای اصرار داشته باشند؟ آیا این انتخاب ضرورتی دراماتیک داشته یا قرار بوده با جلب‌توجه و ایجاد بحث، نام سریال بیشتر در فضای مجازی مطرح شود؟

سوپاپ اطمینان برای دیده‌شدن

به نظر می‌رسد عبور از برخی خطوط قرمز، برای بخشی از سازندگان آثار نمایشی به راهی برای جلب‌توجه بیشتر تبدیل شده است؛ راهی که می‌تواند حتی ضعف‌های احتمالی اثر را هم برای مدتی به حاشیه ببرد و نام یک فیلم یا سریال را بر سر زبان‌ها بیندازد. در چنین شرایطی، خط قرمز دیگر صرفاً یک محدودیت یا مرز نظارتی نیست، بلکه گاهی به فرصتی تبلیغاتی تبدیل می‌شود؛ فرصتی برای ایجاد بحث، برانگیختن واکنش و جذب مخاطبی که شاید در شرایط عادی، انگیزه چندانی برای تماشای آن اثر نداشته باشد. البته نمی‌توان منکر شد که محدودیت‌ها و خطوط قرمز، در مواردی ممکن است دست فیلم‌ساز را برای روایت برخی موضوعات ببندند یا مانع پرداختن به بخشی از واقعیت‌های اجتماعی شوند. اما پرسش اینجاست که آیا هر بار عبور از این مرزها به معنای خلق اثری جسورانه‌تر و جذاب‌تر است؟ آیا سازندگان واقعاً به دنبال گسترش دایره روایت و تجربه‌های تازه‌اند یا گاهی از حساسیت‌های موجود برای جلب‌توجه استفاده می‌کنند؟ به بیان دیگر، آیا جذابیت یک اثر از دل داستان و کیفیت ساخت آن بیرون می‌آید یا از میزان واکنشی که عبور از یک خط قرمز ایجاد می‌کند؟

برای روشن‌تر شدن مسئله، می‌توان یک فرض ساده را در نظر گرفت: اگر هیچ‌یک از این خطوط قرمز وجود نداشت و سازندگان در نمایش موضوعات و موقعیت‌های مختلف با محدودیتی روبه‌رو نبودند، آیا باز هم می‌توانستند بیش از امروز مخاطب جذب کنند؟ آیا مخاطبی که اکنون به دلیل دیدن یک صحنه نامتعارف یا بحث‌برانگیز پای یک سریال می‌نشیند، در شرایطی که امکان نمایش همه آن صحنه‌ها وجود داشته باشد، همچنان همان میزان کنجکاوی و اشتیاق را خواهد داشت؟ شاید پاسخ این پرسش چندان هم ساده نباشد، اما طرح آن می‌تواند به فهم بهتر نسبت میان محدودیت، جذابیت و مخاطب کمک کند.

مسئله این است که گاهی خود ممنوعیت یا حساسیت پیرامون یک موضوع، به بخشی از جذابیت آن تبدیل می‌شود. در این حالت، عبور از خط قرمز نوعی ارزش افزوده تبلیغاتی پیدا می‌کند؛ سازنده می‌داند که یک صحنه مشخص، حتی پیش از آنکه مخاطب با کلیت داستان مواجه شود، می‌تواند در فضای مجازی بازتاب پیدا کند و به معرفی اثر کمک کند. اما این نوع توجه لزوماً به معنای افزایش علاقه مخاطب به خود اثر نیست. ممکن است یک سکانس بارها دیده و بازنشر شود، اما این بازتاب به تماشای کامل سریال یا رضایت مخاطب از آن منجر نشود.

ازسوی‌دیگر، اگر قرار باشد جذابیت یک اثر نمایشی به‌طور مداوم بر پایه عبور از مرزها و ایجاد شوک تعریف شود، این ابزار هم به‌تدریج کارکرد خود را از دست می‌دهد. مخاطبی که چند بار با چنین ترفندی روبه‌رو شده، ممکن است دیگر به‌سادگی غافلگیر نشود. در این میان، آنچه اهمیت دارد توانایی سازندگان در خلق داستانی است که بدون اتکا به حاشیه‌ها و جنجال‌های مقطعی، مخاطب را با خود همراه کند. در نهایت، پرسش اصلی از سازندگان این است: اگر امکان نمایش همه چیز وجود داشت، باز هم همین اندازه مخاطب داشتید؟ اگر پاسخ مثبت است، پس چرا تا این اندازه بر عبور از خطوط قرمز به‌عنوان عامل دیده‌شدن تکیه می‌شود؟ و اگر پاسخ منفی است، شاید باید به این احتمال فکر کرد که بخشی از جذابیت آثار، نه از کیفیت روایت، بلکه از حساسیت‌هایی می‌آید که پیرامون آن‌ها شکل گرفته است. دیده‌شدن حق هر اثر و خواسته طبیعی هر سازنده‌ای است، اما وقتی عبور از خط قرمز به سوپاپ اطمینان تبلیغاتی تبدیل شود، باید پرسید سهم داستان و کیفیت هنری در این میان چقدر است.