انتشار مجموعه «از دفتر شعر امین» منتخبی از سرودههای رهبر شهید، فرصتی برای بازخوانی وجه کمتر شناختهشدهای از شخصیت ادبی ایشان است.
انتشار مجموعه «از دفتر شعر امین» منتخبی از سرودههای رهبر شهید، فرصتی برای بازخوانی وجه کمتر شناختهشدهای از شخصیت ادبی ایشان است. مجموعهای که اگرچه از نظر تعداد اشعار، دفتر کمحجمی به شمار میرود اما به اعتقاد محمدمهدی سیار، در همین تعداد محدود غزل نیز میتوان نشانههای روشنی از تسلط، جدیت و توانایی شاعرانه سراینده را دید. این شاعر و پژوهشگر ادبی که در مراسم رونمایی از این دفتر شعر حضور داشت، معتقد است اشعار گردآوری شده در این مجموعه، هم از منظر موسیقایی و هم از نظر تنوع مضمونی، ویژگیهای قابل تأملی دارند که میتواند برای علاقهمندان شعر، بهویژه کسانی که در آغاز مسیر تجربه ادبی هستند، آموزنده باشد.
تنوع موسیقایی و مضمونی در غزلهای رهبر شهید
محمدمهدی سیار با اشاره به اینکه در این دفتر ۱۱غزل از رهبر شهید گردآوری شده است به خبرنگار ما میگوید: این مجموعه با وجود حجم اندکش، بسیار خواندنی است. در کنار ارزش ادبی اشعار، طراحی و تایپوگرافی آن نیز به دست طراحان و گرافیستهای توانمند انجام شده و به جذابیت بصری کتاب افزوده است. با این حال آنچه اهمیت بیشتری دارد، ویژگیهای خود اشعار و تسلط رهبر شهید در سرودههای منتشر شده است.
وی یکی از برجستهترین ویژگیهای این دفتر را تنوع موسیقایی اشعار دانسته و توضیح میدهد: در همین ۱۱ شعر، حدود هشت بحر عروضی به کار رفته که یکی دو مورد نیز تکرار شدهاند. این موضوع نشان میدهد جهان موسیقایی و آهنگین ایشان بسیار متنوع بوده است. وزنهای بهکار رفته نیز از وزنهای زیبا و دلکش هستند؛ از وزنهای کوتاه و بلند گرفته تا وزنهای دوری و ساده. معمولاً در مجموعه اشعار شاعران، تمرکز بر یکی دو وزن است اما این میزان تنوع در دفتر شعر رهبر شهید، بسیار جذاب است.
این شاعر با اشاره به تنوع موضوعی اشعار میگوید: با وجود تعداد محدود سرودهها، دایره وسیعی از مضامین در آنها حضور دارد. در همین تعداد اندک شعر، حدود ۸ یا ۹ موضوع و فضای مفهومی متفاوت دیده میشود؛ از شعر عاشقانه و عرفانی گرفته تا انتظار، مناجات، حدیث نفس، مضامین انگیزشی، حماسی و شعرهای مرتبط با امام رضا(ع).
سرخوش ز سبوی غم پنهانی خویشم
وی در توضیح لطافت عاشقانههای این دفتر به یکی از ابیات این دفتر اشاره میکند: «بوی گلی مشام مرا تازه میکند/ ای گلعذار بوسه به پیغام ده مرا» به اعتقاد او، این بیت نمونهای از تصویرسازی لطیف و بدیع عاشقانه در شعرهای رهبر شهید است. در کنار این فضا، مضامین انتظار و گفتوگو با امام عصر(عج) نیز در بستری عاشقانه و عارفانه حضور دارد.
این ترانهسرا همچنین به اشعاری اشاره میکند که در آنها شاعر به حدیث نفس و بازگویی حالات درونی خود میپردازد از جمله غزل «سرخوش ز سبوی غم پنهانی خویشم/ چون زلف تو سرگرم پریشانی خویشم» که به اعتقاد او، هم واجد حالوهوای عاشقانه است و هم نوعی بازگشت به خویشتن و گفتوگوی درونی را در خود دارد. اما یکی از متفاوتترین و در عین حال شگفتانگیزترین سرودههای این مجموعه از نگاه سیار، شعر «مناجات ناشنوایان» است؛ شعری که از زبان افراد ناشنوا سروده شده و بلندترین شعر این دفتر نیز به شمار میرود. او درباره این سروده میگوید: اینکه شاعر بتواند تا این اندازه با گروهی از انسانها همدلی کند و از وضعیت آنها به یک دریافت عرفانی و مناجاتی برسد، بسیار قابل توجه است. در این شعر، شاعر از سکوت و ناشنوایی انسانها، معنایی عمیق و زیبا استخراج میکند و به رابطهای متفاوت میان انسان و خدا میرسد.
شاعر مجموعه «بیخوابی عمیق» با اشاره به ابیاتی از این غزل که «ما خیل بندگانیم ما را تو میشناسی/ هر چند بیزبانیم ما را تو میشناسی/ ویرانهایم و در دل گنجی ز راز داریم/ با آنکه بینشانیم، ما را تو میشناسی» میافزاید: در این سروده، ناشنوایان به انسانهایی تشبیه میشوند که سکوتشان میتواند نشانهای از حکمت و در عین حال سرخوشی کودکانه باشد گویی هم پیر هستند و هم جوان. این نگاه همدلانه و توانایی استخراج یک معنای عرفانی از ویژگی متفاوت این افراد، شعر را به یکی از تجربههای خاص این دفتر تبدیل کرده است. به نظرم مردم حتماً باید این شعر را بخوانند و ببینند چگونه میتوان از یک ویژگی مادرزادی، دریچهای برای برقراری ارتباط عرفانی و دریافت معانی عمیق گشود.
روان و ساده، عمیق و ادبی
در میان اشعار این مجموعه، سویه دیگری از شخصیت شاعرانه رهبر شهید نیز دیده میشود. وجهی که به حرکت، نشاط و انگیزهبخشی مربوط است. سیار در این زمینه به شعری اشاره میکند که رهبر شهید برای کوهنوردی صبحگاهی سرودهاند. به گفته او، رهبر شهید این شعر را در اختیار حوزه هنری قرار داده و پیشنهاد کرده بودند در صورت تمایل، آن را به شکل یک سرود صبحگاهی درآورند؛ سرودی که اکنون نیز ساخته شده و در دسترس مردم و نوجوانان قرار گرفته است.
او با خواندن بخشی از این سروده که « با شبستیزان دل همنوا کن/ صبح است جانا شوری به پا کن» به موسیقی و وزن پرتحرک آن اشاره میکند و معتقد است شعر بهخوبی توانسته حالوهوای نشاطآور و حرکتآفرین صبحگاهی را منتقل کند.
در کنار این مضامین، شعرهای حماسی نیز در این دفتر شعر هست. سیار با اشاره به غزلی با مطلع «دلا! ز معرکهی محنت و بلا مگریز! چو گردباد، به هم پیچ و چون صبا مگریز!» این سروده را نمونهای از ظرفیت حماسی شعرهای رهبر شهید میداند. همچنین در میان اشعار، سرودهای با حالوهوای رضوی وجود دارد که شاعر در آن از امام رضا(ع) میخواهد او را از رهگذر صبح و شام فارغ کند. سیار معتقد است این شعر از جهتی نیز تأملبرانگیز است؛ چراکه رهبر شهید در آن به محل آرامگاه و قرارگاه ابدی خود اشاره کردهاند: «آنجا که آمد و شد خیل ملائک است/ کنجی گزین و تا به قیامت مُقام کن».به اعتقاد این شاعر، آنچه در مجموع این سرودهها جلب توجه میکند، تنوع موضوعی و موسیقایی در کنار یکدستی و استواری زبان است که خواندن این مجموعه را به تجربهای خاطرهانگیز تبدیل میکند. او انس با این اشعار را به کسانی که تازه میخواهند تجربه شعر و ادبیات را آغاز کنند، توصیه میکند؛ چراکه به باور وی، این سرودهها نشان میدهند چگونه میتوان در عین سادگی و روانی، شعری عمیق و برخوردار از ظرافتهای ادبی سرود.
سیار معتقد است تعداد اشعار منتشرشده در این دفتر نمیتواند بازتابدهنده تمام تجربه شاعری رهبر شهید باشد و میگوید: کسی که این ۱۱ غزل را میخواند، بهراحتی متوجه میشود سراینده آنها پیش از این نیز غزلهای متعددی سروده است. این اشعار چنان حرفهای و استادانه هستند که نشان میدهند با شاعری مواجهیم که ذهنش همواره درگیر شعر بوده و با جهان شعر مأنوس است.
او به یکی از اشعار رهبر شهید اشاره میکند که پیشتر منتشر شده اما در این مجموعه جدید از قلم افتاده است؛ غزلی با این ابیات «ز پارههای دل من شلمچه رنگین است/ سخن چو بلبل از آن آشیانه میسازم/ سر و تن و دل و جان را به خاک میفکنم/ برای تیر تو چندین نشانه میسازم»، این شعر که با فضای دفاع مقدس و خاطره شلمچه پیوند دارد، به اعتقاد سیار باید در چاپهای بعدی به مجموعه افزوده شود.
شاعری که ادعای شاعری نداشت
این شاعر درباره احتمال وجود اشعار منتشرنشده دیگری از رهبر شهید میگوید: بعید میدانم این تعداد محدود، تمام سرودههای ایشان باشد. احتمالاً اشعار بیشتری وجود داشته که یا در جایی به امانت مانده و هنوز در دسترس نیست یا در جریان واقعه نهم اسفند و شهادت ایشان، این اشعار هم شهید شده است. در مقدمهای که دکتر حداد عادل بر این دفتر نوشته نیز به این نکته اشاره شده که مجموعه حاضر دربردارنده تعداد اندکی از غزلهای رهبر شهید انقلاب اسلامی است.
سیار در بخش دیگری از این گفتوگو، به تواضع رهبر شهید در مواجهه با شاعران اشاره و تأکید میکند: ایشان هیچ گاه ادعای شاعری نداشتند و حتی در نشستهای متعدد شعر نیز بهندرت از سرودههای خودشان میخواندند.
او خاطرهای از یکی از دیدارهای ادبی نقل میکند و میگوید: یک بار به ایشان گفتم به دل ما مانده است از زبان خودتان یکی از شعرهایتان را بشنویم. ایشان با وجود جلسات متعدد شعر، معمولاً شعرهای خودشان را در این نشستها نمیخواندند.
به گفته سیار، فقط یک صدای ضبط شده از شعرخوانی ایشان موجود است که در جمع دوستان و شاعران خراسانی و حلقه ادبی مشهد بود؛ جایی که غزل «سرخوش ز سبوی غم پنهانی خویشم» را خواندند و این اجرا بهصورت صوتی باقی مانده است.
او شیرینترین خاطرات خود از دیدار با رهبر شهید را مربوط به توجه و اشراف ایشان بر شعر و شاعران، بهویژه شاعران جوان دانسته و معتقد است: هر شاعری که در محضر ایشان حضور پیدا میکرد، این احساس را داشت که سرودههایش توسط رهبر شهید عزیزمان بهدقت خوانده شده و جهان شعریاش برای ایشان شناختهشده است؛ احساسی که بیدلیل هم نبود چراکه رهبر شهید بیش از بسیاری از ادیبان همنسل خودشان با شعر شاعران جوان و نسلهای بعدی مأنوس بودند.
سیار یکی از خاطرات ماندگار خود را مربوط به زمانی میداند که مجموعه رباعیهایش با عنوان «یادآوری» را به رهبر شهید تقدیم کرده بود. او خاطرنشان میکند: پس از گذشت حدود یک یا دو سال در دیداری که دوباره خدمت ایشان رسیدیم، فرمودند این کتاب شما همیشه روی میز من است و بیش از یک سال است که روی میزم است و به آن رجوع میکنم و میخوانمش. برایم بسیار شیرین بود که ایشان چنین توجهی به کتاب من داشتند. با شوخی پرسیدم آیا واقعاً این شعرها به درد میخورد؟ ایشان پاسخ دادند اگر به درد نمیخورد، آن را نگه نمیداشتم و نمیخواندم. این شاعر در پایان با اشاره به اهمیت جایگاه شعر در نگاه رهبر شهید میگوید: تاریخ از رهبر شهیدمان که تا این اندازه با شعر مأنوس بودهاند و به تأثیرگذاری آن در جامعه و نقش آن در هدایت فرهنگی و اجتماعی توجه داشتهاند، به نیکی یاد خواهد کرد. در نیمقرن اخیر، دو رهبر شاعر در کشور داشتهایم؛ حضرت امام خمینی(ره) و حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای که هر دو از شاعران تراز اول بودند. دیوان اشعار امام بسیار خواندنی، لطیف و عمیق بوده و سرودههای رهبر شهید نیز از همین ویژگیها برخوردار است.
