همدان - کتابخانه وقفی اعتمادیه همدان که پیشینه ساخت آن به سال ۱۳۰۲ خورشیدی بازمی‌گردد، گنجینه‌ای ارزشمند از نسخه‌های خطی را در خود جای داده است؛ آثاری که قدمت کهن‌ترین آنها به حدود ۷۵۰ سال پیش و دوران ایلخانان مغول می‌رسد.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) - احسان بهراملو: علیرضا قراگزلو (بهاءالملک سوم) (۱۲۶۳_۱۳۳۳شمسی) واقف کتابخانه اعتمادیه ریشه در خاندان قراگزلوها دارد. پدرش علی قلی‌خان (بهاء الملک دوم) (۱۲۹۰ ش) و پدر بزرگ او امان‌الله خان (بهاء الملک اول) در شمار رجال سیاسی قاجاری بوده‌اند.
این خاندان املاک بسیاری در شهرهای همدان، تهران و اراک داشتند، شخص علیرضا نیز در دوره پهلوی اول فعالیت‌های سیاسی داشت. او در دوره چهارم در ردیف نمایندگان مجلس ملی و مدتی رئیس هیات نظارت بانک ملی بود.
همچنین با اهل فرهنگ و ادب همچون ادیب پیشاوری (۱۳۰۹ شمسی) و علی‌اکبر دهخدا (۱۳۳۴ شمسی) نشست و برخاست داشت و از آنها پشتیبانی مالی و معنوی می‌کرد.
علیرضا در سال ۱۳۳۲ شمسی دارایی، املاک و مستغلاتش را وقف همگانی کرد. کتابخانه اعتمادیه یا بهاءالملک (و همچنین درمانگاه اعتمادیه در مجاورت آن) ارکان این وقفیه هستند.
کتابخانه او دربرگیرنده حدود ۱۰۰۰ جلد کتاب است که ۸۲ جلد از آنها نسخه خطی است. ۴۰ نسخه از ۸۲ نسخه خطی کتابخانه بهاءالملک با موضوع ادبیات و باقی در موضوعات متعدد شامل پزشکی، تاریخ، ستاره‌شناسی، دینی، جغرافیا و فلسفه است.
این کتاب‌ها شکل دهنده کتابخانه شخصی بهاءالملک و برادرش یحیی (اعتمادالدوله) بوده که به بعدها توسط بهاءالملک وقف همگانی یا وقف عام شد.
کتابخانه مذکور از زمان وقف تا قبل از جنگ تحمیلی عراق و ایران، رونق ویژه‌ای در منطقه داشته و در دوران جنگ و تغییر کاربری درمانگاه به قرارگاه نظامی، مدتی تعطیل شد.
پس از رکود طولانی کتابخانه در دهه ۶۰ و ۷۰، دوباره در اوایل دهه ۸۰ رونقی یافت. اما احیاء این مرکز فرهنگی و کتابخانه آن با ورود و همت خسرو محمدی (کارشناس اداره اوقاف همدان و مسئول موزه وقف همدان) در سال ۱۳۸۷ شمسی اتفاق افتاد.
او که در آن زمان دانشجوی رشته باستان‌شناسی بود با حمایت سازمان اوقاف همدان، فرایند استعلام، گزارش نویسی، ساماندهی، فهرست‌نویسی و گندزدایی نسخه‌ها و کتاب‌های این مجموعه را انجام داد و به حق این گنجینه کم‌نظیر وطنی را نجات داد.
او دو مقاله با موضوع معرفی شخصیت علیرضا قراگزلو و کتابخانه وقفی بهاءالملک نگاشته که اطلاعات این بخش از این دو مقاله اقتباس شده است.
عناوین این مقالات شامل کتابخانه وقفی اعتمادیه همدان در فصلنامه وقف میراث جاویدان، ش۸۷، پاییز ۱۳۹۳ و نسخ خطی ادبی شاخص پارسی و تازی کتابخانه اعتمادیه در فصلنامه پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، ش۱، بهار ۱۳۹۸ است.
مولف در این مقاله از سه نسخه منحصر به فرد این کتابخانه، گزارش تفصیلی بیان کرده است. البته خسرو محمدی کتابی با عنوان «خانه اربابی بهاء الملک» در بهار ۱۴۰۲ شمسی به عنوان بیستمین مجلد دانشنامه همدان به نشر رساند که در فصل پنجم آن به همین اطلاعات نیز پرداخته است.
نکته پایانی اینکه متأسفانه نسخه خطی‌های این کتابخانه تاکنون اسکن نشده‌اند و طبیعتاً نیاز به حمایت در راستای دیجیتال سازی شدن دارند.
اگرچه دکتر دانش پژوه در سفر خود به همدان از ۷۸۶ کتاب چاپی و خطی در این کتابخانه یاد کرده و ۵۰ نسخه خطی مهم را معرفی اجمالی کرده است (دانش پژوه و افشار، کتاب نسخه‌های خطی - دفتر پنجم -نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ ش، ص۳۴۱_ ۳۴۶) اما خوشبختانه فهرست تفصیلی تمام این نسخه خطی‌ها توسط خسرو محمدی کتابدار این مجموعه تهیه شده که در ردیف تنظیم و چاپ است.
بر همین اساس خسرو محمدی در این خصوص پاسخگوی سوالات ما شد.
کتابخانه اعتمادیه چه کتاب‌هایی دارد؟
کتابخانه اعتمادیه با حدود یک قرن قدمت مجموعه‌ای از آثار ارزشمند را شامل می‌شود که در چهار بخش قابل طبقه‌بندی هستند: نسخه‌های خطی و کتاب‌های چاپی که شامل سه بخش: چاپ سنگی، چاپ سربی و چاپی، مجلات و جراید و اسناد و مدارک. در این میان نسخه‌های خطی این مجموعه بیشترین اهمیت را به خود اختصاص می‌دهند.
گنجینه نسخه‌های خطی کتابخانه اعتمادیه که مجموعه‌ای ۸۲ جلدی و ارزشمند مشتمل بر نسخه‌هایی از عصر ایخانیان مغول تا دوران پهلوی است.
کار در زمینه نسخه‌های خطی چگونه است؟
کار بر روی این چنین مجموعه‌هایی بسیار لذت‌بخش و در عین حال مشکل است، داده‌هایی که هر یک با ادبیاتی ویژه نوشته شده و گاه پیش می‌آید که برگ‌های اصلی یعنی آغاز و انجام آنها افتاده‌اند یا اینکه به دلیل آسیب‌های شیمیایی و بیولوژیکی تا حد زیادی مخدوش شده‌اند.
کهنگی و آلودگی کتاب‌های کتابخانه اعتمادیه به دلیل گذر زمان و قرارگیری آثار در محل‌های نامناسب در گذشته، کاوش در میان آنها را بسی دشوار کرده بود، به شکلی که یکسره باید با امکاناتی چون ماسک و دستکش اقدام به بررسی آنها می‌شد.
از نحوه گردآوری این نسخه‌ها به علاوه مجموعه حدود ۹۰۰ جلدی نسخه‌های چاپ سنگی، چاپ سربی و چاپی این کتابخانه بگویید.
آن طور که در وقفنامه قید شده، تمام مجموعه حاصل تلاش‌های علیرضا قراگوزلو واقف مجموعه است. به عبارتی همه آن مجموعه را او جمع‌آوری کرده است. متن وقفنامه نیز به شرح زیر است: «کتاب‌هایی در کتابخانه مقبره موجود است که تمامًا را واقف نامبرده به اظهار خود، شخصًا تهیه و وقف عام کرده‌اند و نیازمندان در محل کتابخانه از آن استفاده کنند».
با بررسی متون، حقایق بیشتری نیز آشکار می‌شوند. تعدادی از نسخه‌ها دارای امضای نویسندگان خود آن کتاب‌هاست که گاه به علیرضا و گاه به برادرش یحیی هدیه کرده‌اند. تعدادی از نسخه‌ها توسط افرادی خاص اهدا شده‌اند و تعداد قابل ملاحظه‌ای با توجه به تعلق‌اش به عصر صفوی به نظر می‌رسد میراث خانوادگی قراگوزلوها باشد.
به هر حال با توجه به شخصیت فرهنگی بهاءالملک سوم، اگر با متن وقفنامه همراهی کنیم و او را دلیل اصلی وجود این گنجینه ارزشمند کتاب‌ها بدانیم، باید یادآوری کنیم که کل مجموعه با تکیه بر نام برادر بزرگتر او یحیی اعتمادالدوله با نام باغ اعتمادیه و کتابخانه اعتمادیه اشتهار دارد.
از وضعیت کتاب‌های چاپی کتابخانه اعتمادیه بگویید.
نسخه‌های چاپی کتابخانه اعتمادیه نیز مانند مجموعه نسخ خطی آن مشتمل بر کتاب‌های ارزشمندی است که در حدود ۹۰۰ جلد را شامل می‌شوند. این مجموعه آثاری را شامل می‌شود که در زمان زندگی بهاءالملک و اعتمادالدوله گردآوری شده‌اند اما تعدادی کتاب هم در سال ۱۳۸۲ که سازمان اوقاف در صدد احیای این کتابخانه برآمد گردآوری شده است، این نسخه‌ها هم اکنون هم در محل
کتابخانه نگهداری می‌شوند.
شهر همدان از نظرگاه فرهنگی یکی از شهرهای برجسته ایران در طول تاریخ بوده است. از این رو وجود گنجخانه، کتابخانه و مراکز اسناد در این شهر امری ضروری بوده است.
این ویژگی و پیوستگی آن در دوران قاجار نیز ادامه یافت. اعتمادالدوله (وزیر اوقاف و معارف)، برادرش علیرضا بهاءالملک سوم ریاست دادگستری و بانک ملی و نماینده وقت مردم همدان در مجلس شورای ملی بوده‌اند.
هر دو به دلیل ارتباط تنگاتنگ با فضال و نویسندگان زمان خود از جمله مرحوم دهخدا، کتاب‌های فراوانی را گردآوری و در کتابخانه خود نگهداری کرده‌اند که امروز بخشی از آنها به دست ما رسیده است.
از بررسی و مطالعه باستان‌شناختی کتابخانه اعتمادیه چه برداشت‌ها و نتایجی حاصل شد؟
مهمترین نتایجی که از بررسی و مطالعه باستان شناختی و کتاب‌شناسی کتابخانه موسوم به قرائت‌خانه اعتمادیه یا کتابخانه اعتمادیه و بازسنجی اسناد و مدارک مکتوب بازمانده از آن به خصوص وقفنامه علیرضا قراگوزلو حاصل شد را می‌توان به این صورت فهرست کرد. کتابخانه اعتمادیه کهن‌ترین کتابخانه وقفی در همدان با حدود یک قرن قدمت است.
این کتابخانه جزئی از بنای خانه اربابی قراگوزلوها بوده که امروزه با نام موقوفه بهاءالملک شناخته می‌شود.
تاریخچه ساخت و قدمت کتابخانه به سال ۱۳۰۲ خورشیدی یعنی دوران گذار از حکومت قاجار به پهلوی پایان جنگ اول جهانی بازمی‌گردد، این در حالی است که قدمت کهن‌ترین نسخه خطی موجود در آن تا ۷۵۰ سال پیش یعنی عصر ایلخان مغول فرامی‌رود.
در ارتباط با محل کتابخانه باید گفت اگرچه در وقفنامه قید شده محل کتابخانه در مقبره خانوادگی قراگوزلوهاست، اما باید به این نکته توجه داشت که پیش از احداث آرامستان، در این مجموعه کتاب‌هایی وجود داشته و بهاءالملک و سایرین از آنها استفاده می‌کرده‌اند.
از این رو ما معتقدیم کتابخانه مزبور از محل خانه اربابی به آرامگاه انتقال یافته تا بعد از تنظیم وقفنامه، کتاب‌ها در دسترس قرار گیرند و مطالعه کنندگان بیشتری بتوانند از آنها استفاده کنند که این خود موجب رونق هرچه بیشتر مقبره هم می‌شده است.
بر این اساس پیشنهاد می‌شود این کتابخانه در همین مکان آرامگاه بازگشایی شود تا هم به نیت واقف جامه عمل پوشیده شود و هم جامعه از نعمت کتاب‌های ارزشمند آن بهره‌مند شوند.
بیشترین آثاری که دارای تاریخ مطلق هستند، مربوط به دوران حکومت صفوی است که در واقع همان آغازین دوران پیدایش ایل قراگوزلوها بر صحنه سیاسی و نظامی ایران است. بنابراین
شاید بتوان این نسخه‌ها را میراث ایل قراگوزلوها دانست.
در یک جمع‌بندی کلی باید گفت این کتابخانه و کتاب‌های باقی‌مانده در آن، حاصل تلاش‌های برادران قراگوزلو یعنی یحیی و علیرضا است.