رهبر معظم انقلاب پیامی در راستای قدردانی از حرکت نخبگانی کشور صادر کردند که حاوی نکات کلیدی و ارزشمندی درباره تعریف جایگاه نخبگان، ضرورت تحول در عرصه علم و فناوری و الزامات پیشرفت کشور است. این پیام را میتوان فراتر از یک تقدیر و تشویق، واجد جهتگیریهای راهبردی برای آینده علمی ایران دانست.
پیام این، ضمن قدردانی از نخبگان و گسترش دامنه مفهوم نخبگی از عرصه صرفاً علمی به سایر حوزههای اثرگذار در ساخت، پیشرفت و قوامبخشی کشور، بر نکاتی تأکید دارد که میتوان آنها را مؤلفههای اصلی یک الگو برای جهش علمی ایران دانست. تحقق این الگو مستلزم آن است که ظرفیتهای انسانی و علمی کشور از سطح استعدادهای پراکنده و دستاوردهای موردی فراتر رود و در قالب منظومهای منسجم، مسئلهمحور و آیندهنگر سازماندهی شود.
۱- خلاقیت و نوآوری؛ نقطه آغاز خیزش علمی
«جغرافیای نخبگی، منحصر در ساحت علم و فنّاوری یا ورزش و انواع مهارتها نیست. هر نوع ممتاز بودنِ مثبت و مطلوب میتواند نخبگی را تحقّق بخشد.» رهبر معظم انقلاب ۴/آبان/۱۴۰۵
نقطه کلیدی در هر خیزش علمی، خلاقیت و نوآوری است. علم زمانی به مرزهای تازه دست مییابد که ذهن پژوهشگر از چارچوبهای تکراری فراتر رود، پرسشهای جدید مطرح کند و برای مسائل موجود، راهحلهایی متفاوت و اثربخش بیابد. از این منظر، خلاقیت صرفاً یک ویژگی فردی نیست، بلکه ظرفیتی راهبردی است که باید در نظام آموزشی، پژوهشی، مدیریتی و صنعتی کشور پرورش یابد.
میدان دادن به خلاقیت و تخیل مثبت، بهویژه در میان نسل جوان، از الزامات شکلگیری چنین ظرفیتی است. تخیل علمی، توانایی تصور وضعیتهایی است که هنوز تحقق نیافتهاند؛ وضعیتی که میتواند زمینهساز فرضیههای تازه، اکتشافات بنیادی و نوآوریهای فناورانه باشد. بسیاری از تحولات بزرگ علمی، با طرح پرسشهایی آغاز شدهاند که در ابتدا غیرمتعارف یا حتی دستنیافتنی به نظر میرسیدند.
۲- خوداتکایی علمی؛ از تولید دانش تا توانایی حل مسئله
«نخبۀ ایرانی نشان داده است که میتوان دانش و استعداد را به ابزاری برای حلّ مسائل واقعی مردم و کشور تبدیل کرد.» رهبر معظم انقلاب ۴/آبان/۱۴۰۵
خوداتکایی در حل مسائل علمی، یکی دیگر از محورهای اساسی جهش علمی است. خوداتکایی به معنای قطع ارتباط با جهان یا بینیازی از همکاریهای بینالمللی نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از ظرفیت مستقل برای شناخت مسائل، تولید دانش، توسعه فناوری و انتخاب راهحلهای متناسب با نیازها و اولویتهای کشور است.
کشوری که در حوزههای حساس علمی و فناورانه به دیگران وابستگی تعیینکننده داشته باشد، در شرایط بحران، تحریم یا محدودیتهای بینالمللی با آسیبپذیری بیشتری مواجه خواهد شد.
۳- میدان دادن به استعداد نخبگان؛ پیوند دانشگاه، صنعت و جامعه
«میدان دادن به استعداد نخبگان رشتههای تجربی و عملی از جمله در اتّصال صنعت به دانشگاه از آغازین سالهای دانشجویی و تسهیل کسبوکارهای دانشبنیان» رهبر معظم انقلاب ۴/آبان/۱۴۰۵
یکی از چالشهای مهم نظام علمی کشور، فاصله میان ظرفیتهای علمی و استعدادهای موجود از یک سو و نیازهای واقعی جامعه و اقتصاد از سوی دیگر است. بخش مهمی از توان علمی کشور زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که امکان حضور مؤثر نخبگان در عرصههای عملی، تولیدی و اجرایی فراهم شود.
در این زمینه، پیوند دانشگاه و کاربران آن در کشور اهمیت ویژهای دارد. دانشگاه باید علاوه بر تولید دانش نظری، در شناسایی نیازهای صنعت، طراحی فناوریهای جدید، ارتقای بهرهوری و توسعه محصولات رقابتپذیر نقشآفرینی کند. در مقابل، صنعت نیز باید از ظرفیت دانشگاهها و مراکز پژوهشی برای حل مسائل خود بهره بگیرد و بهجای اتکای صرف به فناوریهای آماده، در توسعه دانش و فناوری مشارکت کند.
۴- تجاریسازی علم؛ پیوند انگیزه نخبگان با منافع اقتصادی
«جهش شتابان در صورتی محقّق میشود که منافع اقتصادی و بازار تجاریسازی محصولات و خدمات، با انگیزه و ارادۀ نخبگان ممزوج شود و اتّصال پایدار و مستمرّ نهاد علم و تحقیق را با صنعت و بازارِ مصرف برقرار کند.» رهبر معظم انقلاب ۴/آبان/۱۴۰۵
یکی از حلقههای مهم در زنجیره پیشرفت علمی، تبدیل دانش به محصول، خدمت و ارزش اقتصادی است. تولید علم، هرچند ضروری و ارزشمند است، اما هنگامی که با سازوکارهای مناسب برای بهرهبرداری عملی همراه شود، میتواند تأثیر گستردهتری بر زندگی مردم و توسعه کشور داشته باشد.
در این چارچوب، تجاریسازی دستاوردهای علمی باید به یکی از اولویتهای سیاستگذاری علم و فناوری تبدیل شود. حمایت از ثبت اختراع، توسعه شرکتهای دانشبنیان، تسهیل دسترسی به سرمایه، تقویت نظام تأمین مالی نوآوری و ایجاد ارتباط میان مراکز پژوهشی و بازار، از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است.
نکته مهم آن است که منافع اقتصادی حاصل از نوآوری باید با انگیزه، اراده و تلاش نخبگان پیوند بخورد. اگر پژوهشگر و نوآور از امکان بهرهمندی منصفانه از دستاوردهای خود محروم باشد یا مسیر تبدیل ایده به محصول با موانع اداری و مالی متعدد مواجه شود، انگیزه برای استمرار فعالیتهای نوآورانه کاهش خواهد یافت.
۵- نقشآفرینی مستقیم نخبگان در سیاستگذاری و حکمرانی
«نقشآفرینی مستقیم و مؤثّر نخبگان انواع رشتههای نظری و تجربی دانشگاه و حوزه در سطوح طرحریزی و خطّمشیگذاری، کمک شایانی به پیشرفت کشور میکند و مسئولان وظیفه دارند از ظرفیّتهای فردی و عقلانیّت و خرد جمعی نخبگان متعهّد بهرۀ وافر بگیرند.» سیّدمجتبی حسینی خامنهای ۴/آبان/۱۴۰۵
نخبگان نباید صرفاً بهعنوان تولیدکنندگان دانش یا مجریان برنامههای از پیش تعیینشده شناخته شوند. ظرفیت علمی و تخصصی آنان باید در سطوح تصمیمسازی، طرحریزی، سیاستگذاری و ارزیابی عملکرد نیز مورد استفاده قرار گیرد.
بسیاری از مسائل کشور، از مدیریت منابع و توسعه اقتصادی تا اصلاح نظام آموزشی، سیاست خارجی، حکمرانی فناوری و مواجهه با تحولات جهانی، نیازمند بهرهگیری از دانش تخصصی و نگاههای میانرشتهای هستند. حضور مؤثر نخبگان دانشگاهی و حوزوی در این عرصهها میتواند کیفیت تصمیمها را ارتقا دهد، احتمال خطاهای سیاستی را کاهش دهد و امکان پیشبینی پیامدهای تصمیمات را افزایش دهد.
برای تحقق این هدف، لازم است ارتباطی نظاممند میان مراکز علمی و دستگاههای اجرایی شکل بگیرد. تشکیل گروههای مشورتی تخصصی، ایجاد اندیشکدههای مسئلهمحور، استفاده از ارزیابیهای علمی در تدوین سیاستها و فراهم کردن زمینه مشارکت نخبگان جوان در فرایندهای تصمیمگیری، از جمله راهکارهای قابل پیگیری است.
البته این مشارکت زمانی اثربخش خواهد بود که از سطح حضور تشریفاتی فراتر رود و به استفاده واقعی از دیدگاههای تخصصی بینجامد. همچنین، سیاستگذاری علمی باید مبتنی بر شواهد، ارزیابی مستمر و آمادگی برای اصلاح تصمیمات باشد؛ زیرا پویایی علم مستلزم آن است که سیاستها نیز در برابر شواهد جدید انعطافپذیر باشند. با توجه به اینکه رهبر انقلاب در بیانات خود موارد گسترده و وسیعی را از جمله توجه به علوم پایه و علوم انسانی به عنوان دو رکن بنیادین جهش علمی و تمرکز بر حقایق کشفنشده؛ عبور از مرزهای دانش و بهره گیری از تجربه دو جنگ اخیر و موضوعات مهم دیگری اشاره فرمودند که پرداختن به همه آنها در مجالی کم این یادداشت امکان پذیر نیست فلذا به صورت اختصاری به آن اشاره شد که پرداختن کافی به آنها نیازمند مقالهای بلند و دقیق است.
|
