صدور مجوز توسعه میدان نفتی سهراب در محدوده هورالعظیم و ابهام درباره هزینه‌کرد ۷.۵ میلیارد تومان از منابع مسئولیت اجتماعی نفت برای مستند «فراموش‌شده»، پای نمایندگان خوزستان را به مطالبه شفافیت و نظارت بر عملکرد شرکت‌های نفتی باز کرده است؛ حالا مجلس باید روشن کند توسعه منابع مشترک با چه تضمین‌هایی برای حفاظت از تالاب و جبران خسارت‌های گذشته همراه خواهد بود.
- محبوبه اشرفی پیمان؛ سیاه بختی هورالعظیم نه با بارش‌های مقطعی پایان می‌یابد و نه با درج چند تعهد زیست محیطی در مجوزهای نفتی از میان می‌رود؛ تالابی که سال‌ها خشکسالی، آتش سوزی و پیامدهای فعالیت‌های نفتی را تجربه کرده اما هنوز با نگرانی از خشک شدن بخش‌هایی از زیست‌بوم، چاه‌های غیرمجاز و توسعه فعالیت‌های نفتی روبه روست. در چنین شرایطی، صدور مجوز توسعه میدان نفتی سهراب در محدوده این تالاب، بار دیگر این پرسش را پیش کشیده است که آیا تجربه سال‌های گذشته در تصمیم تازه به اندازه کافی جدی گرفته شده یا قرار است هزینه توسعه نیز مانند گذشته بر دوش طبیعت و جوامع محلی بیفتد؟
این پرسش زمانی ابعاد پیچیده‌تری پیدا می‌کند که موضوع حمایت مالی و لجستیکی شرکت مهندسی و توسعه نفت از مستند محیط زیستی «فراموش‌شده» نیز مطرح می‌شود؛ حمایتی که بنا بر اطلاعات مطرح شده، رقم آن حدود ۷.۵ میلیارد تومان و از محل مسئولیت اجتماعی عنوان شده است. اگر چنین پرداختی انجام شده، باید روشن شود چه نهادی آن را تصویب کرده، با چه هدفی در اختیار سازندگان مستند قرار گرفته و چه نسبتی میان این هزینه کرد و عملکرد همان مجموعه در محدوده هورالعظیم وجود دارد؛ به ویژه آنکه همزمان، مجوز توسعه میدان سهراب صادر شده و نگرانی‌ها درباره پیامدهای زیست محیطی آن همچنان ادامه دارد.
اکنون موضوع فقط موافقت یا مخالفت با توسعه یک میدان نفتی نیست؛ مسئله، شفافیت در تصمیم گیری، نحوه هزینه کرد منابع عمومی، میزان پایبندی شرکت‌های نفتی به تعهدات محیط‌زیستی و سازوکار پاسخگویی در برابر خسارت‌های احتمالی است؛ نمایندگان خوزستان از ضرورت بررسی مجوز سهراب و عملکرد شرکت نفتی سخن می‌گویند و مدیرکل حفاظت محیط زیست استان نیز توضیحاتی درباره ارزیابی‌های انجام شده، جانمایی تاسیسات و نظام پایش پروژه ارائه کرده است؛ با این حال، هنوز باید دید این توضیحات تا چه اندازه می‌تواند نگرانی‌ها درباره آینده این زیست بوم و ابهام‌های مالی مطرح شده را برطرف کند.
سهراب با کدام تغییرات از سد مخالفت‌های محیط زیستی گذشت؟
مجید داغری نماینده مردم دشت آزادگان و هویزه در مجلس شورای اسلامی، با انتقاد از عملکرد شرکت مهندسی و توسعه نفت در حوزه مسئولیت‌های اجتماعی، معتقد است نحوه هزینه کرد منابع این بخش باید شفاف شود و اگر پرداخت مبالغ هنگفت و خارج از عرف به مستند «فراموش‌شده» تأیید شود، موضوع از مسیرهای نظارتی مجلس قابل پیگیری است.
به گفته وی، در صورت انجام چنین پرداختی باید مشخص شود اعتبار دقیقاً بابت چه کاری، با چه هدفی و بر اساس کدام مصوبه هزینه شده است؛ چراکه منابع مسئولیت اجتماعی نمی‌تواند بدون توضیح روشن درباره ضرورت و نتیجه هزینه کرد آن در اختیار مجموعه‌های مختلف قرار گیرد.
رئیس مجمع نمایندگان استان خوزستان در مجلس با اشاره به تجربه سال گذشته در زمینه مطالعات مسائل اجتماعی منطقه، یادآور شد: شرکت مهندسی و توسعه نفت در آن مقطع قراردادی را با دانشگاه شهید بهشتی منعقد کرده بود که انتخاب این دانشگاه نیز در جلسه رونمایی با اعتراض او همراه شد؛ چرا که به اعتقاد وی، دانشگاه جندی شاپور و دانشگاه شهید چمران اهواز به دلیل حضور در منطقه و شناخت نزدیکتر از مسائل اجتماعی و اقتصادی خوزستان، ظرفیت و اشراف بیشتری برای انجام چنین مطالعاتی دارند.
وی با وجود فعالیت شرکت مهندسی و توسعه نفت در حوزه انتخابیه خود، از عملکرد این مجموعه در انجام مسئولیت‌های اجتماعی رضایت ندارد و می‌گوید این انتقادها را پیش‌تر به مسئولان نفت و وزیر مربوطه نیز منتقل کرده است.
نماینده مردم دشت آزادگان و هویزه در مجلس صدور مجوز توسعه میدان سهراب را نیز نیازمند توضیح دقیق می‌داند و با اشاره به اینکه شرکت در سال گذشته مجوز لازم را نداشت، اما امسال مجوز توسعه میدان صادر شده است، تأکید کرد باید مشخص شود چه اقداماتی در این فاصله انجام شده، چه تغییراتی در طرح به وجود آمده و بر اساس کدام شاخص‌ها و ضوابط مجوز جدید صادر شده است؟
از نگاه داغری سازمان حفاظت محیط زیست باید درباره دلایل تغییر نظر و عوامل مؤثر در صدور مجوز پاسخگو باشد و روشن کند چه تضمین‌هایی برای جلوگیری از آسیب به تالاب در نظر گرفته شده است. در عین حال این نماینده مخالفتی با اصل توسعه و تولید نفت ندارد و معتقد است میدان آزادگان و ظرفیت‌های نفتی منطقه می‌توانند در اشتغال جوانان و تقویت اقتصاد کشور نقش داشته باشند، اما این منافع نباید به قیمت خشک شدن تالاب، آسیب به کشاورزی و افزایش بی‌اعتمادی مردم به دستگاه‌های اجرایی به دست آید.
داغری همچنین با یادآوری اینکه وزارت نفت در قبال بخشی از آسیب‌های گذشته پاسخگویی کافی نداشته و در مواردی با تأکید بر ملی بودن طرح‌ها ضرورت اجرای آنها را مطرح کرده است، می‌گوید ملی بودن یک پروژه نمی‌تواند مسئولیت جبران خسارت‌ها را از دوش مجریان بردارد؛ بر همین اساس در صورت تأیید پرداخت‌های مورد بحث، مکاتبه و مطالبه اسناد را دنبال می‌کند و اگر دستگاه‌ها پاسخ روشنی ندهند، از ابزارهای نظارتی مجلس برای پیگیری موضوع استفاده خواهد کرد.
راز ۷.۵ میلیارد تومان در سایه توسعه نفتی؛ مستند «فراموش‌شده» یا هزینه‌کرد خارج از عرف؟
سید محسن موسوی‌زاده نماینده مردم اهواز، کارون، باوی و حمیدیه در مجلس شورای اسلامی، مسئله هورالعظیم را فراتر از یک پرونده محیط زیستی می‌داند و معتقد است نمی‌توان سهم خوزستان در تأمین نفت کشور را دید، اما هزینه‌هایی را که فعالیت صنایع بزرگ بر محیط زیست، سلامت و زندگی مردم تحمیل می‌کنند، نادیده گرفت.
به گفته این نماینده، مردم استان در کنار آثار زیست محیطی فعالیت صنایع نفتی، با آلودگی هوا و مشکلات زیرساختی نیز مواجه هستند و بنابراین ارزیابی عملکرد شرکت‌های فعال در منطقه نباید تنها بر میزان تولید و درآمد آنها متمرکز باشد، بلکه باید آثار اجتماعی و محیط زیستی فعالیت‌هایشان نیز به همان اندازه مورد توجه قرار گیرد.
موسوی‌زاده با تأکید بر اینکه هورالهویزه صرفاً یک پهنه طبیعی نیست و با معیشت، هویت و زندگی مردم منطقه پیوند دارد، هشدار می‌دهد که آسیب به این زیست بوم مستقیماً کشاورزان، دامداران و ساکنان حاشیه تالاب را تحت تأثیر قرار می‌دهد و حتی حفاظت از آن نباید به درج تعهدات اداری در مجوزها و وعده‌های شرکت‌های نفتی محدود بماند؛ بلکه شرکت‌هایی که از منابع خوزستان بهره می‌برند باید مسئولیت آثار فعالیت خود را بپذیرند و سهم مردم از اشتغال، توسعه زیرساخت‌ها، کاهش آلودگی و احیای محیط زیست به شکلی ملموس قابل ارزیابی باشد.
عضو مجمع نمایندگان استان خوزستان در همین چارچوب، درباره هزینه کرد منابع مسئولیت اجتماعی برای مستند «فراموش‌شده» خواستار شفاف سازی شد و گفت باید مشخص شود پرداخت حدود ۷.۵ میلیارد تومان با چه مصوبه‌ای، برای تحقق چه هدفی و از طریق چه سازوکاری انجام شده است؟
به اعتقاد موسوی‌زاده منابع مسئولیت اجتماعی متعلق به منافع عمومی است و مردم حق دارند بدانند این اعتبارات در کجا هزینه شده و چه نتیجه‌ای برای منطقه داشته است؛ به ویژه در شرایطی که بخش‌هایی از خوزستان با محرومیت و مشکلات جدی محیط زیستی دست و پنجه نرم می‌کنند، اولویت‌بندی این منابع و میزان اثرگذاری آنها باید روشن باشد.
نماینده مردم اهواز در مجلس همچنین تأکید دارد که سازمان حفاظت محیط زیست باید درباره مجوزهای صادر شده و تضمین‌های پیش‌بینی شده برای جلوگیری از آسیب به تالاب پاسخگو باشد و نظارت بر عملکرد شرکت‌ها را به زمان صدور مجوز محدود نکند؛ مطالبه مردم توقف همه فعالیت‌های توسعه‌ای نیست؛ بلکه جلوگیری از آن است که منابع طبیعی و کیفیت زندگی مردم به بهای افزایش تولید قربانی شود، بی آنکه سهم ساکنان منطقه از منافع این فعالیت‌ها و جبران پیامدهای آن مشخص باشد.
سهم ایران از میدان مشترک یا سهم هورالعظیم از حفاظت؟
فرشاد ابراهیم‌پور نماینده مردم ایذه، باغملک، صیدون و دزپارت در مجلس شورای اسلامی، در ارزیابی طرح توسعه میدان سهراب بر ضرورت جمع میان منافع ملی و الزامات حفاظت از تالاب تأکید داشته و می‌گوید؛ سهراب از جمله میدان‌های مشترک ایران و عراق است و با توجه به اینکه طرف عراقی در بخش خود فعالیت دارد، تأخیر در توسعه می‌تواند به از دست رفتن سهم ایران از این ذخایر منجر شود؛ بنابراین اصل توسعه و صیانت از منافع کشور اهمیت دارد، اما این ضرورت نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن ملاحظات محیط‌زیستی و تحمیل هزینه‌های غیرقابل جبران به هورالهویزه باشد.
ابراهیم‌پور با اشاره به بازنگری در طرح و کاهش ابعاد مداخلات نسبت به برنامه‌های اولیه، تاکید دارد، صدور مجوز توسعه باید مشروط و مرحله‌ای باشد و الزامات محیط زیستی آن به صورت دقیق اجرا شود. از جمله این الزامات، ممنوعیت فلرینگ و استقرار تاسیسات فرآورش در بستر تالاب و انتقال نفت از طریق خطوط لوله به خارج از محدوده عنوان شده است؛ با این حال، به اعتقاد او صرف درج چنین تعهداتی در متن مجوز برای اطمینان از حفاظت تالاب کافی نیست و تجربه فعالیت‌های نفتی در بخش‌های مختلف این زیست بوم نشان داده است که تعهدات باید به طور مستقل، مستمر و قابل ارزیابی پایش شوند.
این نماینده مردم در مجلس همچنین خواستار بررسی دقیق مطالعات و تعهدات مندرج در مجوز، به ویژه در حوزه هیدرولوژی، اکولوژی و آثار اجتماعی طرح بر جوامع محلی است و تأکید دارد هرگونه گسترش عملیات باید به رعایت کامل این الزامات وابسته باشد و سازمان حفاظت محیط زیست و دستگاه‌های نظارتی باید گزارش‌های دوره‌ای و قابل ارزیابی از وضعیت اجرای تعهدات ارائه کنند تا مشخص شود فعالیت‌های نفتی چه اثری بر جریان آب، بخش‌های باقی مانده تالاب و معیشت ساکنان منطقه گذاشته است؛ زیرا مدیریت پایدار آب ورودی و جلوگیری از خشک شدن بخش‌های باقی مانده هورالهویزه باید همزمان با توسعه میدان دنبال شود.
عضو هیأت رئیسه مجلس شورای اسلامی معتقد است درآمد حاصل از میادین غرب کارون زمانی می‌تواند به منافع پایدار کشور تبدیل شود که در کنار حفظ سهم ایران از منابع مشترک، سرمایه طبیعی و اجتماعی خوزستان نیز از آسیب مصون بماند. بر همین اساس، نظارت مجلس و نمایندگان استان باید از سطح اعلام موضع فراتر برود و به پیگیری اجرای تعهدات، انتشار نتایج پایش و پاسخگویی دستگاه‌های مسئول درباره پیامدهای طرح منتهی شود.
محیط زیست چه تضمینی برای اجرای تعهدات نفتی دارد؟
محمد جواد اشرفی مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان، درباره مبنای صدور مجوز توسعه میدان نفتی سهراب به خبرنگار خانه ملت می‌گوید گزارش ارزیابی زیست محیطی این طرح در کمیته ملی ارزیابی سازمان حفاظت محیط زیست بررسی شده و مجوز نیز با استناد به بررسی‌های انجام شده صادر شده است؛ گزارشات ارزیابی قابلیت انتشار دارد و امکان دسترسی به آن برای بررسی و پیگیری وجود دارد.
اشرفی با اشاره به نگرانی‌ها درباره تأثیر تأسیسات نفتی بر جریان آب ورودی به تالاب توضیح می‌دهد که جلوگیری از اختلال در ورود آب به هورالعظیم یکی از موضوعات مهم در بررسی این طرح بوده است.
به گفته وی، شش پد نفتی پروژه سهراب در غربی‌ترین بخش تالاب و در مجاورت نقطه صفر مرزی جانمایی شده‌اند، در حالی که ورود آب به تالاب عمدتاً از ضلع شرقی و در برخی مواقع از شمال شرق انجام می‌شود؛ بنابراین بر اساس ارزیابی انجام‌شده، استقرار این تأسیسات مانعی برای ورود آب به محدوده تالاب ایجاد نخواهد کرد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان همچنین می‌گوید در تدوین الزامات محیط زیستی پروژه، علاوه بر نظر کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست، از ظرفیت مشورتی دانشگاه صنعتی شریف نیز استفاده شده است؛ سازمان در بررسی این طرح تمهیداتی را برای به حداقل رساندن آثار احتمالی فعالیت‌های نفتی بر اکوسیستم تالاب پیش‌بینی کرده است.
مطالعات اجتماعی بازنگری می‌شود؛ توقف پروژه در مصوبات پیش‌بینی نشده است
اشرفی درباره مطالعات اجتماعی و اقتصادی میدان سهراب توضیح می‌دهد که مطالعات متعددی در این زمینه انجام شده، اما با توجه به درخواست جوامع محلی و تشکل‌های محیط زیستی و همچنین اهمیت موضوع اشتغال و بیکاری در منطقه، مقرر شده است بخش اجتماعی مطالعات با استفاده از ظرفیت یکی از دانشگاه‌های بومی استان خوزستان بازنگری شود.
وی تأکید می‌کند دستاوردهای این مطالعات در زمره الزامات اجتماعی پروژه قرار خواهد گرفت و وزارت نفت و مجریان طرح ملزم به رعایت آن خواهند بود؛ با این حال، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان در پاسخ به این پرسش که آیا تا زمان نهایی شدن مطالعات تکمیلی، عملیات اجرایی بخش‌های مورد اختلاف متوقف می‌شود، تصریح می‌کند چنین توقفی در مصوبات پیش‌بینی نشده است.
به گفته این مقام مسئول در سازمان محیط زیست تلاش سازمان این است که مطالعات در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام شود و هر آنچه برای کاهش آثار پروژه و بهبود شرایط زندگی جوامع محلی ضروری باشد، در نتایج مطالعات لحاظ و اجرای آن به مجریان طرح تکلیف شود؛ به این ترتیب، بازنگری مطالعات اجتماعی در حالی مورد بررسی قرار گرفته که مطابق توضیحات مدیرکل محیط زیست استان، اجرای پروژه تا پایان این مطالعات متوقف نخواهد شد.
توقف پروژه در وضعیت قرمز؛ نظام پایش چگونه عمل می‌کند؟
مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان از تعریف نظام پایش مبتنی بر آستانه‌های مشخص برای کنترل و نظارت بر اجرای پروژه خبر می‌دهد و می‌گوید در این نظام، وضعیت‌های مختلف از جمله شرایط نارنجی و قرمز پیش‌بینی شده است.
به گفته اشرفی، در صورتی که عملکرد مجریان با الزامات محیط زیستی مغایرت پیدا کند و شرایط به آستانه وضعیت قرمز برسد، پروژه متوقف خواهد شد تا در صورت رفع مشکل، امکان ادامه فعالیت فراهم شود؛ در غیر این صورت، توقف ادامه خواهد یافت.
وی در پاسخ به پرسشی درباره ثبت تخلف از شروط محیط زیستی مجوز میدان سهراب نیز به خرنگار خانه ملت می‌گوید عملیات اجرایی پروژه جدید هنوز آغاز نشده و از این رو تاکنون تخلف اجرایی در این طرح ثبت نشده است.
مستند «فراموش‌شده» مبنای تصمیم‌گیری درباره سهراب نبوده است
بخش دیگری از گفت‌وگو با مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان به حمایت مالی شرکت مهندسی و توسعه نفت از مستند «فراموش‌شده» اختصاص داشت؛ اشرفی در این باره می‌گوید قرار داد تولید این مستند بدون هماهنگی با سازمان حفاظت محیط زیست و میان دو مجموعه یا مؤسسه حقوقی منعقد شده و این سازمان در انعقاد قرارداد دخالتی نداشته است.
وی همچنین تأکید می‌کند محتوای مستند در هیچ مرحله‌ای مبنای تصمیم گیری سازمان درباره میدان سهراب نبوده و تصمیمات مربوط به صدور مجوز بر اساس فرایند ارزیابی زیست محیطی اتخاذ شده است. هدف سازمان حفاظت محیط زیست، حفاظت از تالاب بوده و این مستند هیچ تأثیری بر تصمیمات سازمان نداشته است.
این توضیحات، موضع مدیرکل محیط زیست خوزستان درباره استقلال فرایند صدور مجوز از مستند «فراموش‌شده» را روشن می‌کند، اما به پرسش اصلی درباره رقم مطرح شده ۷.۵ میلیارد تومان پاسخ نمی‌دهد؛ این اعتبار دقیقاً با چه مصوبه‌ای پرداخت شده، در چه مسیری هزینه شده و چه ساز و کاری بر آن نظارت داشته است؟ اینکه سازمان حفاظت محیط زیست در قرار داد دخالت نداشته و مستند نیز مبنای صدور مجوز نبوده، لزوماً ابهام درباره تصمیم شرکت مهندسی و توسعه نفت برای تخصیص منابع از محل مسئولیت اجتماعی را برطرف نمی‌کند.
مجوز روی کاغذ، حفاظت در میدان
پرونده سهراب اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که هم ضرورت توسعه یک میدان مشترک و حفظ منافع ملی مطرح است و هم نگرانی از تکرار آسیب‌هایی که پیش‌تر بر پیکر هورالعظیم وارد شده است؛ توضیحات محیط زیست درباره جانمایی شش پد، مسیر ورود آب، بازنگری مطالعات اجتماعی و امکان توقف پروژه در وضعیت قرمز، بخشی از پرسش‌های فنی و نظارتی را پاسخ می‌دهد؛ اما معیار نهایی نه متن مجوز و نه وعده پایش، بلکه میزان پایبندی مجریان به تعهدات و انتشار گزارش‌های قابل سنجش از آثار واقعی پروژه خواهد بود.
در نهایت باید روشن شود؛ موضوع حمایت مالی از مستند «فراموش‌شده» همچنان نیازمند پاسخ مستقل شرکت مهندسی و توسعه نفت است؛ پاسخی که باید مصوبه، مبلغ دقیق، محل هزینه کرد و دستاورد مورد انتظار از این پرداخت را روشن کند؛ مجلس نیز اگر بنا دارد از مسیرهای نظارتی وارد این پرونده شود، باید مطالبه اسناد مالی را در کنار بررسی مجوز و نظارت بر اجرای تعهدات محیط زیستی پیش ببرد؛ چرا که مسئله هورالعظیم تنها صدور یا عدم صدور مجوز برای یک میدان نفتی نیست، بلکه روشن شدن این موضوع است که در معادله توسعه نفتی خوزستان، چه کسی مسئول حفاظت از تالاب، جبران خسارت‌های گذشته و پاسخگویی به مردمی است که به گفته نمایندگان، با پیامدهای فعالیت‌های صنعتی مواجه بوده‌اند. /
پایان پیام