حسن نقاشی گفت: تمام سالهایی که فیلم ساختهام، به فرهنگ، آیینها و اسطورهها پرداختهام؛ هم در دورههای کهن و هم در لایههای تاریخی متأخرتر، بهویژه انقلاب مشروطه که همیشه برایم موضوع مهمی بوده و درباره آن سهگانهای ساختهام.
سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ سینمای مستند در نسبت با تاریخ، فرهنگ و واقعیت اجتماعی به پژوهش، شناخت زمینههای تاریخی، کشف روایتهای پنهان و مسئولیتپذیری فیلمساز در مواجهه با سوژه نیاز دارد. مستندساز برای رسیدن به روایتی قابل اتکا، باید از سطح ثبت رویدادها عبور کند و با مطالعه اسناد، دستنوشتهها و منابع تاریخی، به لایههایی از واقعیت دست پیدا کند که معمولاً در روایتهای رسمی و کلینگر کمتر دیده میشوند. حسن نقاشی، نویسنده، پژوهشگر و مستندساز، که بخش مهمی از فعالیت سینمایی خود را به فرهنگ، آیینها، اسطورههای ایرانی و تاریخ مشروطه اختصاص داده، از جمله فیلمسازانی است که پژوهش تاریخی را نقطه آغاز شکلگیری آثارش قرار داده است. او در فیلمهایی مانند «شاهجهان»، «دبستان پارسی» و «آثار عجم» به سراغ شخصیتها، اسناد و روایتهایی رفته که هرکدام بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی ایران را بازتاب میدهند.
حسن نقاشی، در گفتوگو با ایبنا، درباره دغدغههای فرهنگی و تاریخی خود در فیلمسازی اظهار کرد: تمام سالهایی که فیلم ساختهام، به فرهنگ، آیینها و اسطورهها پرداختهام؛ هم در دورههای کهن و هم در لایههای تاریخی متأخرتر، بهویژه انقلاب مشروطه که همیشه برایم موضوع مهمی بوده و درباره آن سهگانهای ساختهام.
نقاشی در ادامه افزود: بخش مهمی از این دغدغه به محل رشد من برمیگردد. در محلهای بسیار قدیمی در یزد بزرگ شدم و همسایگی با زرتشتیان تأثیر زیادی بر من گذاشت. متون ایرانی که امروز زرتشتیان میراثدار بخشی از آنها هستند، سرشار از روایتهایی درباره پدیدههای اسطورهای و جهانبینی ایرانیاند. این آشنایی باعث شد به ظرفیتهای روایی فرهنگ کهن ایران توجه بیشتری پیدا کنم.
این مستندساز ادامه داد: وقتی در دانشگاه ادبیات نمایشی خواندم، متوجه شدم که فرهنگ ایرانی چه گنجینه بزرگی برای مطالعه درام در اختیار ما میگذاردوژئ گنجینهای که در چند دهه گذشته کمتر به شکل جدی به آن پرداختهایم. از همان نخستین فیلمهایم در انجمن سینمای جوانان ایران، سراغ محله خودم، آدمهای آن، قصهها، افسانهها و لایههای تاریخی زندگیشان رفتم.
نقاشی با اشاره به استقبال مخاطبان از روایتهای فرهنگی و تاریخی کمتر شنیدهشده بیان کرد: بهتدریج متوجه شدم که مخاطب به این روایتها علاقه دارد. برای فیلمسازی که سالها با موضوعی کمتر شنیدهشده کار میکند، دیدن اشتیاق مردم تجربه مهمی است. وقتی میبینید مخاطب از شنیدن روایتی که پیشتر با آن مواجه نشده لذت میبرد، درمییابید که باید این مسیر را جدیتر ادامه دهید. به همین دلیل، مطالعاتم را گسترش دادم و در کنار ادبیات نمایشی، بهصورت تخصصی سراغ زبانهای باستانی رفتم.
وی درباره تجربه نمایش آثارش در جشنوارههای خارجی گفت: در دوره نخست فعالیت حرفهایام، فیلمهایی درباره تاریخ و اسطورههای ایران ساختم که در جشنوارهها، از جمله جشنوارههای خارجی، با استقبال مواجه شدند. آن تجربه برایم یک نکته مهم داشت، اینکه مخاطب خارجی هم میتواند با اسطورههای ایرانی ارتباط برقرار کند. به نظرم میان فرهنگها رشتههایی وجود دارد که انسانها را به یکدیگر پیوند میدهد. حتی اگر زبان و پیشینه تاریخیشان متفاوت باشد.
این مستندساز با اشاره به یکی از خاطرات خود از نمایش فیلم «مشی و مشیانه» در خارج از کشور توضیح داد: یکی از خاطراتی که هیچوقت فراموش نمیکنم، نمایش فیلم «مشی و مشیانه» در مونتهنگرو، در سالهای ۱۳۸۴ یا ۱۳۸۵ است. پس از نمایش، متوجه شدم گروه زیادی از مردم شهرهای اطراف برای تماشای فیلم آمدهاند. دبیر جشنواره توضیح داد که به آنها خبر دادهاند تا برای دیدن این اثر بیایند، چون قصه برایشان آشنا و نزدیک بوده است. آن روز سالن را باز کردند و من با دیدن اشتیاق تماشاگران مطمئن شدم که فرهنگ میتواند زمینهای برای ارتباط میان مردمانی با زبانهای متفاوت باشد.
روایتهای کمتر دیدهشده تاریخ مشروطه
نقاشی درباره توجه خود به تاریخ مشروطه و شخصیتهای کمتر شناختهشده این دوره تاریخی اظهار کرد: پس از آن، کار روی تاریخ مشروطه را نیز جدیتر دنبال کردم. این دوره تاریخی سرشار از روایتها و شخصیتهایی است که در کلیگوییهای کتابهای تاریخ کمتر دیده شدهاند. من به سراغ آدمهایی رفتم که شاید چهرههای شناختهشده تاریخ نباشند، اما برای گسترش جنبشهای ملی، نشر کتاب، ترویج موسیقی ایرانی و حفظ زبان و فرهنگ کشور تلاش کردهاند. در جریان مشروطه، این افراد با جبر اجتماعی و تعصبهای مختلف نیز مواجه بودند.
وی با اشاره به آثار ساختهشده در این زمینه افزود: فیلمهایی مانند «شاهجهان»، درباره تجارت در دوره مشروطه، «دبستان پارسی»، درباره تلاش برای تأسیس مدرسه در ایران، و «آثار عجم» از جمله آثاری هستند که در این مسیر ساختهام. «آثار عجم» نیز به کتابی با همین عنوان و میراث فکری فرصت شیرازی مربوط است. نخستین نمایش یکی از آثارم در بخش کتاب جشنواره فیلم کوتاه تهران نیز با همین حوزه ارتباط داشت و فیلم جایزهای دریافت کرد.
این مستندساز درباره اهمیت ارتباط مستقیم با مخاطبان و بازخوردهای مردمی گفت: آنچه بیش از همه برایم اهمیت داشته، بازخورد مردم است نه لزوماً تشویق از سوی نهادهای رسمی. مخاطب من فقط کسی نیست که فیلم را در سالن سینما یا از تلویزیون میبیند. گاهی در حافظیه پردهای نصب میشود و فیلم به نمایش درمیآید، گاهی در بازار یا در دورترین شهرها و جزایر، جایی که حتی سالن سینما وجود ندارد، مردم برای تماشای آن جمع میشوند. این تجربه نشان میدهد که اگر به فرهنگ و روایتهای کمتر شنیدهشده توجه کنیم، میتوانیم مخاطب پیدا کنیم و حتی دیگران را به ساخت فیلم درباره شهرها، آیینها و باورهای فرهنگی خودشان ترغیب کنیم.
اسناد تاریخی، نقطه آغاز ساخت فیلم مستند
نقاشی با تأکید بر نقش اسناد و دستنوشتهها در شکلگیری آثارش بیان کرد: در تمام فیلمهایی که ساختهام، اسناد و دستنوشتههای واقعی نقطه شروع کار بودهاند. برای مثال، در یک کاروانسرا مجموعهای از نامهها پیدا شده بود و من بر اساس آنها فیلم «شاهجهان» را ساختم. روایتی از زندگی تاجری که بخشهای مختلف زندگیاش را برای همسرش شرح میدهد. در «دبستان پارسی» نیز از دستنوشتههای معلمهایی استفاده کردم که از ایران گریخته بودند و روایتها و تجربههای خود را ثبت کرده بودند. برای این فیلم، دو سه سال روی اسناد و دستنوشتهها کار کردم. در ساخت «آثار عجم» هم متنها و گفتوگوهای فرصت شیرازی را مطالعه کردم.
وی با اشاره به نسبت سینمای مستند و اقتباس از واقعیت افزود: به نظرم در سینمای مستند، ما پیوسته با نوعی اقتباس از واقعیت مواجهیم. در اقتباس از رمان یا داستان، ممکن است کارگردان با جهانی تخیلی مواجه باشد که نویسنده خلق کرده است، اما در سینمای مستند، نسبت فیلمساز با واقعیت و شواهد تاریخی اهمیت ویژهای دارد. فیلمساز باید از میان اسناد، روایتها و رویدادها، حقیقت را کشف کند و آن را در قالب سینمایی شکل دهد.
انتقاد از تولید شتابزده مستندهای اجتماعی و جنگی
این مستندساز در ادامه با اشاره به وضعیت تولید برخی آثار مستند اجتماعی اظهار کرد: من منکر اهمیت فیلم اجتماعی نیستم و با ساخت آثار اجتماعی صادقانه مخالفتی ندارم. اما معتقدم بخشی از فیلمهای اجتماعی در شرایط شتابزده ساخته میشوند و به نمایش دوباره آسیبهایی تکراری و محدود میمانند که بارها درباره آنها فیلم ساخته شده است. من از منتقدان جدی بخش بزرگی از این آثار هستم، نه به این دلیل که معتقدم نباید درباره مسائل جامعه فیلم ساخت، بلکه به این دلیل که فکر میکنم پرداختن به واقعیت اجتماعی نیازمند شناخت، تأمل و پژوهش است.
نقاشی با اشاره به سابقه مستندسازی اجتماعی در ایران گفت: در تاریخ سینمای ایران، فیلمسازانی مانند منوچهر طیاب، خسرو سینایی و پرویز کیمیاوی و همچنین کیانوش عیاری آثاری ساختهاند که از منظر اجتماعی و آسیبشناختی اهمیت دارند. اما الان با انبوهی از آثاری مواجهیم که رگههایی از ساختگی بودن یا بازسازیشدن موقعیتها را میبینیم. یا در مواجهه با جنگ با تعداد زیادی فیلم مستند شتابزده مواجه میشویم که آزاردهنده هستند.
وی برای توضیح این مسئله به تجربه نیروهای امدادی در جریان عملیات اشاره کرد و افزود: در یک نمونه، یکی از نیروهای امدادی تعریف میکرد که هنگام عملیات در تهران، تعداد زیادی دوربین و گروه فیلمبرداری در محل حضور داشتند و این مسئله کار امدادگران را دشوار کرده بود. اگر قرار باشد دهها فیلم از یک رویداد، تقریباً از زاویهای مشابه و با فاصلهای اندک ساخته شوند، باید پرسید هرکدام چه اطلاعات، نگاه یا تجربه تازهای به مخاطب اضافه میکنند. صرف حضور دوربین در محل حادثه، بهخودیخود به معنای تولید یک اثر مستند مؤثر نیست.
جای خالی آموزش حرفهای مستندسازی
این مستندساز با انتقاد از وضعیت آموزش مستندسازی در کشور بیان کرد: ما در نظام آموزشیمان جایگاه روشنی برای آموزش مستند تعریف نکردهایم. باید پرسید مستندسازی در کدام دانشگاه بهصورت جدی و مستمر آموزش داده میشود؟ در صداوسیما نیز، با وجود ادعاهایی که درباره اهمیت مستند مطرح میشود، نمیتوان با اختصاص یک درس یا یک ترم، فیلمساز مستند تربیت کرد. مستندسازی فقط یاد گرفتن کار با دوربین نیست؛ اخلاق، رفتار حرفهای، شیوه مواجهه با سوژه و مسئولیت فیلمساز در بزنگاههای تاریخی نیز باید آموزش داده شود.
نقاشی درباره ضرورت اختصاص زمان کافی به پژوهش پیش از تولید فیلم توضیح داد: من هنگام ساخت فیلم، بهویژه وقتی قرار است درباره یک موضوع تاریخی یا فرهنگی کار کنم، تلاش میکنم شتابزده تصمیم نگیرم. گاهی وقتی با تهیهکننده صحبت میکنم، توضیح میدهم که فیلمی که میتوان در یک سال آماده کرد، اگر سه سال برای پژوهش و تکمیل آن وقت بگذاریم، ممکن است دستاوردهای بسیار بیشتری داشته باشد. حتی گاهی ترجیح میدهم بخشی از هزینهها را خودم تأمین کنم تا فرصت لازم برای پژوهش از بین نرود.
وی ادامه داد: این به آن معنا نیست که فیلمساز در خانه بنشیند و فقط مطالعه کند. پژوهش در مستند گاهی مستلزم رفتن به مکانهایی است که باستانشناس به آنجا میرود یا حضور در موقعیتهایی است که خطر و دشواری خاص خود را دارد. فیلمساز باید آماده باشد تا در شرایط پیشبینینشده نیز کار کند.
این مستندساز با اشاره به تجربههای متفاوت فیلمسازان مستند در مواجهه با موقعیتهای دشوار گفت: در طول چند دهه گذشته، نمونههایی از این مواجهه را در میان مستندسازان دیدهایم. از فیلمسازی که هنگام نقص فنی هواپیما و احتمال سقوط، دوربینش را روشن نگه میدارد تا فیلمسازی که در عمق فاضلابهای آلوده بوشهر به دنبال نشانههایی از دیوارهای باستانی میگردد. اینها نشان میدهند که مستندسازی گاهی به عشق، پیگیری و تحمل دشواریهایی نیاز دارد که با یک برنامه تولید معمولی قابل توضیح نیست.
نقاشی در پایان با اشاره به برخی مستندسازان و آثار شاخص سینمای مستند ایران خاطرنشان کرد: ارد عطارپور با هر فیلمش به دانش ما اضافه میکند. آثار منوچهر عسگرینسب، فیلمهایش اقلیمشناسی محض بود. یا فیلمهای ابراهیم مختاری، از جمله آثاری که به شخصیتهایی مانند بیبی خدیجه و مکرمه پرداختهاند، نوعی مکاشفهاند.
