ایلام- شهر کتاب ایلام، علاوه بر ارائه محصولات متنوع فرهنگی، جایی برای برگزاری نشست‌های ادبی، تعامل با ناشران و مولفان، نقد و بررسی آثار ادبی و برقراری ارتباط فرهنگی، ادبی و نشاط اجتماعی در این شهر است.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرتضی حاتمی: کتاب‌فروشی‌ها می‌توانند فراتر از فضایی برای خرید و فروش کتاب، به محلی برای گفت‌وگو، تبادل اندیشه و پیوند میان مردم و اهالی فرهنگ و هنر تبدیل شوند. شهرکتاب ایلام نیز از سال ۱۴۰۰ با چنین نگاهی فعالیت خود را آغاز کرده و کوشیده است در کنار عرضه کتاب و محصولات فرهنگی، زمینه‌ای برای معرفی نویسندگان و شاعران، برگزاری نشست‌های ادبی و هنری و حمایت از آثار بومی فراهم کند. این مجموعه با میزبانی از چهره‌های فرهنگی، توجه به ادبیات کردی و آثار نویسندگان ایلامی و برگزاری برنامه‌هایی برای کودکان و نوجوانان، در پی آن بوده است که ارتباط مردم با کتاب را از چارچوب خرید و مطالعه فردی فراتر ببرد. در گفت‌وگوی خبرنگار ایبنا با شکیبا عزیزبیگی، مدیر شهرکتاب ایلام، درباره تجربه این مجموعه در ترویج کتاب‌خوانی، حمایت از ادبیات بومی، فعالیت‌های فرهنگی و دشواری‌های پیش روی دسترسی مردم به کتاب گفت‌وگو کرده‌ایم.
شهر کتاب ایلام تا چه اندازه توانسته از یک مرکز عرضه کتاب فراتر برود و به پایگاهی برای گفت‌وگوی فرهنگی، نقد و بررسی کتاب و تعامل میان نویسندگان و مخاطبان تبدیل شود؟
ایلام از ظرفیت‌های فرهنگی و هنری ارزشمندی برخوردار است و به باور من، توجه به این ظرفیت‌ها و ایجاد فرصت برای معرفی آثار و استعدادهای بومی می‌تواند به غنای فرهنگی شهر کمک کند. کتاب و ادبیات نیز از مهم‌ترین بسترهای این ارتباط هستند؛ بستری که می‌تواند نسل‌های مختلف را به یکدیگر نزدیک کند و زمینه آشنایی بیشتر مردم با آثار نویسندگان و اندیشمندان را فراهم آورد.یکی از اهداف اصلی ما از تأسیس شهرکتاب ایلام این بود که فضایی فراتر از عرضه کتاب ایجاد کنیم؛ فضایی که در آن کتاب بهانه‌ای برای گفت‌وگو، آشنایی با اندیشه‌های تازه و ارتباط میان نویسندگان، هنرمندان و مخاطبان باشد. از ابتدای فعالیت در سال ۱۴۰۰ تلاش کردیم این نگاه را در برنامه‌های مجموعه دنبال کنیم.
یکی از بخش‌های مهم فعالیت ما، برگزاری نشست‌های نقد و بررسی و معرفی کتاب بوده است. برای مثال، نشست نقد و بررسی رمان «شهر موسیقیدان‌های سفید» اثر بختیار علی را با حضور مریوان حلبچه‌ای، مترجم این اثر، برگزار کردیم. به نظرم چنین نشست‌هایی فرصتی فراهم می‌کنند تا مخاطب از فضای صرفاً خواندن کتاب فراتر برود، درباره آن فکر کند، پرسش‌هایش را مطرح کند و با دیدگاه‌های دیگر آشنا شود.در مجموع، تلاش من این بوده که شهرکتاب ایلام را فضایی بدانم که در آن کتاب، هنر و فرهنگ در کنار یکدیگر قرار بگیرند و مخاطب، علاوه بر تهیه محصولات فرهنگی، بتواند تجربه‌ای دلنشین از حضور در یک محیط فرهنگی داشته باشد. امیدوارم فعالیت این مجموعه بتواند در حد توان خود به تقویت فرهنگ مطالعه و توجه بیشتر به کتاب در جامعه کمک کند
در کنار این برنامه‌ها، همواره تلاش کرده‌ایم میزبان شاعران، نویسندگان و ناشران ایلامی باشیم. همچنین برای ما مهم بوده که میان مردم استان و فرهیختگان ایلامی که خارج از استان زندگی می‌کنند، ارتباط برقرار کنیم. دعوت از عبدالجبار کاکایی در سال ۱۴۰۲ و تکرار این برنامه در خرداد ۱۴۰۵ از تجربه‌های ارزشمند ما در این زمینه بود. در این دیدارها، مردم فرصت پیدا کردند از نزدیک با یکی از چهره‌های ادبی همشهری خود گفت‌وگو کنند و از تجربه‌ها و دیدگاه‌های او بهره ببرند. استقبال مخاطبان از این برنامه‌ها برای ما نشان داد که چنین ارتباط‌اتی تا چه اندازه می‌توانند ارزشمند باشند.البته نگاه ما به فعالیت فرهنگی محدود به ادبیات نیست. برگزاری کارگاه‌های خوشنویسی و سیاه‌قلم، برنامه‌های شاهنامه‌خوانی و حافظ خوانی، نشست هفته علوم اجتماعی با حضور نعمت‌الله فاضلی و همراهی موسیقی با بسیاری از برنامه‌ها، بخشی از تلاش ما برای ایجاد پیوند میان شاخه‌های مختلف فرهنگ و هنر بوده است. در برنامه «اتفاق» نیز که در سال ۱۴۰۲ برگزار شد، جمعی از فعالان فرهنگی، هنری و دانشگاهی ایلام گرد هم آمدند و بزرگداشتی برای «مهدی نورمحمدی»، کارگردان و مستندساز ایلامی، برگزار کردند.
در کنار این فعالیت‌ها، ارتباط با مدارس و دانشگاه‌ها را هم جدی گرفته‌ایم. به‌ویژه در هفته کتاب و کتاب‌خوانی، میزبان دانش‌آموزانی هستیم که برای آشنایی با کتاب‌های مختلف به مجموعه مراجعه می‌کنند. تلاش کارشناسان ما این است که با حوصله و متناسب با سن و علاقه هر فرد، او را برای انتخاب کتاب مناسب راهنمایی کنند.در مجموع، فکر می‌کنم مهم‌ترین دستاورد ما این بوده که توانسته‌ایم در حد ظرفیت خود، شهرکتاب را به فضایی برای دیدار، یادگیری و تعامل فرهنگی تبدیل کنیم. البته هنوز راه زیادی برای گسترش این فعالیت‌ها وجود دارد، اما باور دارم که کتاب‌فروشی فرهنگی زمانی می‌تواند نقش مؤثرتری در جامعه ایفا کند که مخاطب در آن فقط خریدار کتاب نباشد، بلکه خودش را بخشی از یک جریان فرهنگی بداند.
در شهر کتاب ایلام، بارها شاهد دعوت از شاعران و نویسندگان نام‌آشنای ملی همچون عبدالجبار کاکایی، جلیل صفربیگی، بهروز یاسمی، مریوان حلبچه‌ای و... بوده ایم. آیین شعرخوانی و روخوانی کتاب در شهر کتاب چه تأثیری در رونق و نشاط عمومی فرهنگی و شعف و جریان سازی اجتماعی در میان مردم داشته است؟
به نظر من، دعوت از شاعران و نویسندگان نام‌آشنا به ایلام، فراتر از برگزاری یک مراسم ادبی ساده است؛ این برنامه‌ها فرصتی برای دیدار مردم با چهره‌های فرهنگی، ایجاد شور و نشاط اجتماعی و تقویت پیوند آن‌ها با ادبیات و هویت فرهنگی خودشان فراهم می‌کند.یکی از دغدغه‌های ما در شهرکتاب ایلام از ابتدا این بوده که مردم استان، به‌ویژه نسل جوان، بتوانند از نزدیک با شاعران و نویسندگان آشنا شوند، صدای آن‌ها را بشنوند، با آن‌ها گفت‌وگو کنند و تجربه‌ای متفاوت از ارتباط با کتاب و ادبیات داشته باشند. به همین دلیل، تلاش کرده‌ایم میزبان چهره‌هایی مانند عبدالجبار کاکایی، بهروز یاسمی و مریوان حلبچه‌ای باشیم و فضایی ایجاد کنیم که در آن مردم فقط شنونده نباشند، بلکه خودشان بخشی از یک تجربه فرهنگی جمعی شوند.
برای مثال، برنامه شعرخوانی «عبدالجبار کاکایی»، که خود از چهره‌های شناخته‌شده ادبی و از فرزندان ایلام است، با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شد. ما در سال ۱۴۰۲ میزبان ایشان بودیم و در خرداد ۱۴۰۵ نیز این برنامه را تکرار کردیم. استقبال مردم از این برنامه بسیار چشمگیر بود. به نظرم، یکی از دلایل این استقبال، علاقه مردم به دیدار چهره‌ای بود که علاوه بر جایگاه ادبی‌اش، با ایلام و فرهنگ این منطقه نیز پیوند دارد.
شعرخوانی کردی عبدالجبار کاکایی حدود یک‌ونیم میلیون بار دیده شد
بازخوردهای مستقیم مردم نیز برای ما اهمیت زیادی دارد. بسیاری از مخاطبان پس از شرکت در برنامه‌ها از ما تشکر می‌کنند و درباره زمان و موضوع برنامه بعدی می‌پرسند. گاهی خانواده‌ها فرزندانشان را همراه خود به شهرکتاب می‌آورند تا آن‌ها نیز با فضای ادبی، شعرخوانی و چهره‌های فرهنگی آشنا شوند. این اتفاق برای ما بسیار ارزشمند است؛ چون نشان می‌دهد چنین برنامه‌هایی می‌توانند تجربه‌ای مشترک میان نسل‌ها ایجاد کنند و خاطره‌ای مثبت از کتاب و ادبیات در ذهن کودکان و نوجوانان بسازند.
تعامل و نشاط فرهنگی و ارتباط مردم با اهالی قلم
ما اثر این برنامه‌ها را در رفتار مخاطبان نیز می‌بینیم. برای مثال، پس از برگزاری برنامه‌های شاهنامه‌خوانی، مراجعه مردم برای تهیه کتاب‌های مرتبط با شاهنامه بیشتر می‌شود و پس از برنامه‌های مربوط به شعر کردی نیز مخاطبان درباره کتاب‌های شعر کردی پرس‌وجو می‌کنند. به بیان دیگر، این رویدادها فقط به ایجاد شور و نشاط در زمان برگزاری محدود نمی‌شوند، بلکه می‌توانند مخاطب را به سمت مطالعه و شناخت بیشتر ادبیات سوق دهند.مهم‌ترین دستاورد این برنامه‌ها ایجاد یک جریان ارتباطی میان مردم، ادبیات و چهره‌های فرهنگی است؛ جریانی که از شهرکتاب آغاز می‌شود، در فضای مجازی گسترش پیدا می‌کند و می‌تواند در تقویت نشاط فرهنگی و دیده‌شدن ظرفیت‌های ادبی و هنری ایلام نقش داشته باشد. البته ما این مسیر را ادامه‌دار می‌دانیم و معتقدیم برای پویایی فرهنگی یک شهر، باید فرصت‌های بیشتری برای دیدار، گفت‌وگو و تجربه جمعی هنر و ادبیات فراهم شود
تنوع کتاب‌های بزرگسال و کودک، اقلام فرهنگی همچون نوشت‌افزار، بازی‌های فکری، صنایع دستی، قلم و کتاب نفیس این مجموعه فرهنگی چه میزان مورد استقبال قرار گرفته و تأثیر افزایش قیمت کالاهای فرهنگی بر جامعه هدف چگونه آسیب شناسی می‌کنید؟
شهرکتاب ایلام از ابتدا با این نگاه شکل گرفت که مردم برای دسترسی به کتاب و محصولات فرهنگی متنوع، مجبور نباشند نیازهای خود را فقط از طریق خرید اینترنتی یا مراجعه به شهرهای دیگر تأمین کنند. ما نخستین مجموعه در ایلام بودیم که با الگوی هایپر فرهنگی فعالیت خود را آغاز کردیم و امروز در فضایی بیش از ۴۰۰ مترمربع، مجموعه متنوعی از کتاب‌های بزرگسال، کودک و نوجوان و کالاهای فرهنگی را عرضه می‌کنیم.
یکی از ویژگی‌های شهرکتاب ایلام، تنوع بالای محصولات آن است. در کنار کتاب، بخش‌هایی برای نوشت‌افزار، بازی‌های فکری و آموزشی، صنایع دستی، قلم و کتاب‌های نفیس در نظر گرفته‌ایم. تلاش ما این بوده که شهرکتاب فقط محل خرید کتاب نباشد، بلکه فضایی باشد که هر فرد، متناسب با سن، علاقه و نیاز خود، بتواند محصول فرهنگی موردنظرش را پیدا کند. خوشبختانه این تنوع با استقبال مردم روبه‌رو شده و مراجعه حضوری مخاطبان نشان می‌دهد که وجود چنین مجموعه‌ای توانسته بخشی از نیازهای فرهنگی خانواده‌های ایلامی را در داخل شهر تأمین کند.
تنوع محصولات فرهنگی، حفظ کیفیت و مراجعه حضوری در شهر کتاب ایلام
در حوزه کودک و نوجوان نیز تنوع محصولات برای ما اهمیت ویژه‌ای دارد. آشنایی کودکان با کتاب، بازی‌های فکری و ابزارهای خلاقیت، می‌تواند در شکل‌گیری عادت مطالعه و تقویت قدرت تفکر آن‌ها نقش داشته باشد. به همین دلیل، تلاش کرده‌ایم در کنار کتاب‌های داستانی، رمان، کتاب‌های آموزشی ومهارتی، بازی‌هایی را نیز عرضه کنیم که به یادگیری و پرورش خلاقیت کودکان کمک می‌کنند.از طرفی، یکی از سیاست‌های ما این بوده که با حفظ کیفیت، محصولات را در دامنه‌های قیمتی متفاوت عرضه کنیم تا افراد با قدرت خریدهای مختلف بتوانند از مجموعه استفاده کنند. البته واقعیت این است که افزایش قیمت کالاهای فرهنگی در سال‌های اخیر، به‌ویژه در سال ۱۴۰۵، فشار زیادی بر مصرف‌کنندگان وارد کرده است. وقتی قیمت کتاب، نوشت‌افزار و دیگر محصولات فرهنگی افزایش پیدا می‌کند، خانواده‌ها ناچار می‌شوند هزینه‌های خود را اولویت‌بندی کنند و معمولاً کالاهای فرهنگی در مقایسه با نیازهای ضروری زندگی، در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرند.
این موضوع از دو جهت قابل بررسی است، نخست، دسترسی مردم به محصولات فرهنگی محدودتر می‌شود؛ دوم، کسب‌وکارهای فرهنگی نیز با دشواری بیشتری برای حفظ تنوع محصولات و ادامه فعالیت روبه‌رو می‌شوند. ما به‌عنوان یک مجموعه فرهنگی، از یک طرف می‌خواهیم محصولات باکیفیت و متنوعی در اختیار مخاطبان قرار دهیم و از طرف دیگر باید هزینه‌های جاری مجموعه، از جمله اجاره‌بها و هزینه تأمین کالاها را نیز مدیریت کنیم. به همین دلیل، تلاش می‌کنیم تا حد امکان حاشیه سود را منطقی نگه داریم و قیمت‌گذاری را به‌گونه‌ای انجام دهیم که هم برای مشتری قابل‌قبول باشد و هم امکان ادامه فعالیت مجموعه فراهم بماند.
نباید مسئله کاهش قدرت خرید مردم را فقط از زاویه فروشگاه‌ها بررسی کرد؛ این مسئله در نهایت به دسترسی جامعه به کتاب، هنر و فرصت‌های یادگیری مربوط می‌شود. اگر خانواده‌ها به دلیل فشار اقتصادی کمتر کتاب بخرند یا از تهیه محصولات فرهنگی برای فرزندانشان صرف‌نظر کنند، در بلندمدت فرصت‌های کمتری برای رشد فرهنگی و فکری نسل آینده فراهم خواهد شد. به همین دلیل، حمایت از کتاب و کالاهای فرهنگی نباید صرفاً مسئولیت کتاب‌فروشان و مجموعه‌های فرهنگی باشد. فراهم کردن شرایطی که کتاب و محصولات فرهنگی با قیمت مناسب‌تری به دست مردم برسند، می‌تواند به گسترش فرهنگ مطالعه و افزایش دسترسی اقشار مختلف جامعه کمک کند. ما هم در شهرکتاب ایلام تلاش می‌کنیم، با وجود همه دشواری‌های اقتصادی، تنوع محصولات را حفظ کنیم، پاسخ‌گوی نیاز مخاطبان باشیم و سهم خودمان را در زنده نگه داشتن جریان فرهنگی شهر ایفا کنیم.
شرایط افزایش هزینه‌های زندگی، شهر کتاب ایلام چه شواهدی از تغییر رفتار خرید مخاطبان دارد و برای جلوگیری از فاصله‌گرفتن خانواده‌ها از کتاب چه راهکاری پیشنهاد می‌کند؟
در سال‌های اخیر، یکی از مهم‌ترین مسائلی که ما در شهرکتاب ایلام با آن روبه‌رو بوده‌ایم، کاهش قدرت خرید مردم و تأثیر آن بر انتخاب‌های فرهنگی خانواده‌هاست. وقتی هزینه‌های زندگی افزایش پیدا می‌کند و بخش بیشتری از درآمد خانواده صرف نیازهای ضروری می‌شود، طبیعی است که خرید کتاب و سایر محصولات فرهنگی نیز تحت تأثیر قرار بگیرد. آنچه ما در ارتباط مستقیم با مخاطبان مشاهده می‌کنیم، این است که تصمیم‌گیری برای خرید کتاب بیش از گذشته به قیمت آن وابسته شده است. خانواده‌ها همچنان به کتاب علاقه دارند و مراجعه می‌کنند، اما ممکن است در انتخاب‌هایشان محتاط‌تر باشند، خرید بعضی کتاب‌ها را به زمان دیگری موکول کنند یا به‌جای خرید چند عنوان، به یک کتاب بسنده کنند.
نکته مهم این است که کاهش خرید لزوماً به معنای کاهش علاقه مردم به کتاب نیست. گاهی مخاطب دوست دارد کتاب بخرد، اما شرایط اقتصادی اجازه نمی‌دهد به اندازه علاقه و نیازش خرید کند. به‌ویژه در خانواده‌هایی که فرزند دارند، هزینه‌های آموزشی و نیازهای روزمره اولویت پیدا می‌کند و ممکن است خرید کتاب کودک و نوجوان نیز با محدودیت بیشتری روبه‌رو شود. این مسئله برای ما که یکی از اهداف اصلی‌مان گسترش فرهنگ مطالعه در میان کودکان و نوجوانان بوده، اهمیت دوچندانی دارد.
برای جلوگیری از فاصله گرفتن خانواده‌ها از کتاب، فکر می‌کنم باید هم در سطح مجموعه‌های فرهنگی و هم در سطح سیاست‌گذاری عمومی اقدام کرد. ما در شهرکتاب ایلام تلاش می‌کنیم با مدیریت هزینه‌ها و در نظر گرفتن حاشیه سود منطقی، کتاب‌ها و محصولات فرهنگی را با قیمت مناسب‌تری عرضه کنیم. همچنین تنوع قیمت را در انتخاب محصولات حفظ کرده‌ایم تا مخاطبان با بودجه‌های متفاوت بتوانند کتابی متناسب با شرایط خود پیدا کنند. از نظر ما، مهم است که فرد برای خرید کتاب احساس نکند حتماً باید هزینه زیادی بپردازد؛ گاهی یک کتاب مناسب و متناسب با علاقه مخاطب می‌تواند آغاز یک مسیر طولانی در کتاب‌خوانی باشد.
مدیریت هزینه‌ها و در نظرگرفتن حاشیه سود منطقی و تنوع قیمت را در انتخاب محصولات
راهکار دیگر، تقویت برنامه‌های فرهنگی و ارتباط مستقیم با مخاطبان است. برگزاری نشست‌های معرفی و بررسی کتاب، شعرخوانی و برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان می‌تواند کتاب را از یک کالای صرفاً تجاری به بخشی از تجربه اجتماعی و فرهنگی مردم تبدیل کند. وقتی خانواده‌ها در یک برنامه فرهنگی شرکت می‌کنند، با نویسنده یا شاعر آشنا می‌شوند و درباره یک اثر گفت‌وگو می‌کنند، ممکن است انگیزه بیشتری برای مطالعه و تهیه کتاب مرتبط پیدا کنند. ما بارها دیده‌ایم که پس از برنامه‌هایی مانند شاهنامه‌خوانی یا شعرخوانی کردی، مخاطبان برای تهیه کتاب‌های مرتبط به شهرکتاب مراجعه می‌کنند.
در کنار این اقدامات، حمایت از طرح‌های ترویج کتاب‌خوانی، اختصاص بن یا تخفیف خرید کتاب به خانواده‌ها و دانش‌آموزان، همکاری بیشتر مدارس و دانشگاه‌ها با کتاب‌فروشی‌های فرهنگی و فراهم کردن امکان دسترسی آسان‌تر به کتاب برای اقشار کم برخوردار می‌تواند مؤثر باشد. البته این اقدامات زمانی نتیجه پایدارتری خواهند داشت که با سیاست‌هایی همراه شوند که هزینه تهیه کتاب را برای مردم کاهش دهند و در عین حال، امکان ادامه فعالیت اقتصادی کتاب‌فروشی‌ها را نیز حفظ کنند.
معتقدم نباید اجازه بدهیم شرایط اقتصادی، ارتباط کودکان و خانواده‌ها با کتاب را به‌تدریج کمرنگ کند. کتاب فقط یک کالای مصرفی نیست؛ بخشی از آموزش، رشد فکری، تخیل و شکل‌گیری نگاه انسان به جهان است. ما در شهرکتاب ایلام تلاش می‌کنیم با وجود دشواری‌های اقتصادی، این ارتباط را حفظ کنیم؛ اما برای اینکه کتاب در سبد زندگی خانواده‌ها جایگاه خود را از دست ندهد، به همکاری گسترده‌تر نهادهای فرهنگی، مدارس، خانواده‌ها و مسئولان نیز نیاز داریم.
در این مجموعه آثار نویسندگان و شاعران ایلامی تا چه اندازه در معرض دید مخاطبان قرار می‌گیرند و آیا سازوکار مشخصی برای حمایت از این آثار در شهر کتاب ایلام وجود دارد؟
از ابتدای تأسیس شهرکتاب ایلام در سال ۱۴۰۰، یکی از اهداف جدی ما این بوده که آثار نویسندگان و شاعران ایلامی در کنار آثار مطرح کشور، جایگاه مشخص و قابل‌توجهی در مجموعه داشته باشند. باور ما این است که ادبیات هر منطقه بخشی از هویت فرهنگی آن است و اگر آثار نویسندگان و شاعران بومی به‌خوبی معرفی و در دسترس مخاطبان قرار نگیرند، ممکن است بخشی از این سرمایه فرهنگی از دید نسل‌های امروز و آینده پنهان بماند. به همین دلیل، از همان ابتدا ارتباط با ناشران استان، از جمله نشرهای زانا، زاگرو و باشور و همچنین نویسندگان، شاعران و دیگر فعالان فرهنگی ایلام را آغاز کردیم. با همکاری این مجموعه‌ها و استفاده از ظرفیت‌هایی مانند حوزه هنری ایلام تلاش کردیم آثار منتشرشده در استان را در حوزه‌های مختلف گردآوری کنیم تا مخاطبان بتوانند در یک فضای مشخص، با تنوع ادبیات و اندیشه نویسندگان ایلامی آشنا شوند. اما حمایت ما فقط به تهیه و عرضه کتاب‌های موجود محدود نشده است. گاهی کتاب‌های ارزشمندی وجود دارند که چاپ آن‌ها به پایان رسیده، اما همچنان مخاطبان به دنبالشان هستند. در چنین مواردی تلاش کرده‌ایم با همکاری پدیدآورندگان و ناشران، زمینه انتشار مجدد این آثار را فراهم کنیم.
برای مثال، کتاب شعر کردی «نون دووس» اثر فرهاد شاهمرادیان را با همکاری خود ایشان و ناشر، در قالب چاپ دوم و با تهیه ۲۵۰ نسخه، در اختیار علاقه‌مندان قرار دادیم. نمونه دیگر، کتاب ارزشمند «تبارنامه ایل پنج ستون» است که حاصل بیست سال تلاش و پژوهش محمدجلیل بهادری است. در چاپ دوم این کتاب نیز به‌صورت اختصاصی مشارکت مالی کردیم تا امکان دسترسی علاقه‌مندان به این اثر فراهم شود. به نظر من، این اقدامات اهمیت زیادی دارند؛ چون حمایت از ادبیات بومی فقط به معنای فروش کتاب نیست، بلکه گاهی به معنای کمک به ماندگاری و تداوم حیات یک اثر ارزشمند است.
مشارکت اختصاصی مالی شهر کتاب ایلام از برخی کتاب‌های فاخر
در کنار این موارد، تلاش کرده‌ایم برای نویسندگان و شاعرانی که به تازگی کتاب منتشر کرده‌اند نیز فضایی مناسب فراهم کنیم. آثار تازه را با روی گشاده می‌پذیریم و در معرض دید مخاطبان قرار می‌دهیم. اگر نویسنده یا شاعری بخواهد کتاب خود را معرفی کند یا مراسم رونمایی برگزار کند، تا جایی که در توان مجموعه باشد، از این برنامه استقبال می‌کنیم و فضای شهرکتاب را در اختیار او قرار می‌دهیم. همچنین اگر پدیدآورندگان برای معرفی آثارشان محتوای تصویری تهیه کرده باشند، آن را در صفحه رسمی شهرکتاب منتشر می‌کنیم تا کتابشان به مخاطبان بیشتری معرفی شود.
موضوع دیگری که برای ما اهمیت دارد، احترام به وقت و سرمایه فکری پدیدآورندگان است. تلاش می‌کنیم در تسویه حساب با ناشران و مؤلفان تأخیر غیرضروری نداشته باشیم؛ زیرا می‌دانیم انتشار کتاب، به ویژه در شرایط اقتصادی امروز، دشواری‌های زیادی دارد و حمایت از پدیدآورندگان باید در عمل نیز خودش را نشان دهد. بنابراین، سازوکار حمایت ما چند بخش دارد: گردآوری و عرضه آثار بومی، ایجاد ارتباط مستمر با ناشران و پدیدآورندگان، مشارکت در تجدید چاپ بعضی آثار، فراهم کردن امکان معرفی و رونمایی کتاب‌ها، تبلیغ آثار در فضای مجازی و تلاش برای تسویه‌حساب به‌موقع با ناشران و مؤلفان. البته این حمایت‌ها در چارچوب امکانات یک مجموعه خصوصی انجام می‌شود و طبیعتاً ظرفیت ما محدود است؛ اما سعی کرده‌ایم هرجا امکان انجام کاری وجود دارد، از آن دریغ نکنیم.
در نهایت، دوست داریم شهرکتاب ایلام برای نویسنده و شاعر بومی فقط یک محل عرضه کتاب نباشد، بلکه فضایی باشد که بتواند آثارش را به مخاطب معرفی کند، با خوانندگان ارتباط بگیرد و برای ادامه مسیر نوشتن و انتشار آثارش انگیزه بیشتری پیدا کند. به باور من، حمایت از ادبیات بومی زمانی مؤثرتر خواهد بود که کتاب‌فروشی‌ها، ناشران، نهادهای فرهنگی و خود مخاطبان در کنار هم قرار بگیرند و کمک کنند آثار ارزشمند این سرزمین دیده شوند و به دست خوانندگان برسند.
سهم فروش اینترنتی و سفارش‌های غیرحضوری در شهر کتاب ایلام چه‌قدر است و آیا این شیوه‌ها توانسته‌اند به گسترش بازار کتاب در استان کمک کنند؟
در حال حاضر، شهرکتاب ایلام سایت اختصاصی فروش اینترنتی ندارد؛ بنابراین بخش اصلی فعالیت ما همچنان بر فروش حضوری و ارتباط مستقیم با مخاطبان متمرکز است. با این حال، تلاش کرده‌ایم از ظرفیت فضای مجازی برای ارتباط با مشتریان و پاسخ‌گویی به نیازهای آن‌ها استفاده کنیم. از طریق صفحه رسمی شهرکتاب در اینستاگرام و همچنین پیام‌رسان‌های داخلی با مخاطبان در ارتباط هستیم. اگر کسی کتاب یا محصول فرهنگی خاصی را بخواهد و امکان مراجعه حضوری نداشته باشد، سفارش او را پیگیری می‌کنیم و تلاش داریم در سریع‌ترین زمان ممکن، محصول موردنظر را از طریق پست برایش ارسال کنیم.
در حال حاضر، آمار تفکیک‌شده‌ای که بتوانیم بر اساس آن سهم دقیق فروش غیرحضوری را از کل فروش مجموعه اعلام کنیم، در اختیار نداریم. اما تجربه ما نشان داده است که فضای مجازی می‌تواند ارتباط با مخاطبان را از محدوده مراجعه حضوری فراتر ببرد و این امکان را فراهم کند که افراد از محصولات موجود در شهرکتاب مطلع شوند و برای تهیه آن‌ها اقدام کنند.راه‌اندازی سایت فروشگاهی یکی از برنامه‌های آینده شهرکتاب ایلام است. امیدواریم با فراهم شدن زیرساخت‌های لازم، بتوانیم فرایند مشاهده محصولات، ثبت سفارش و ارسال را منظم‌تر و آسان‌تر کنیم و خدمات خود را به مخاطبان بیشتری ارائه دهیم.
آیا برای ترویج کتاب‌خوانی در میان کودکان و نوجوانان، برنامه‌ای مشترک با مدارس، کتابخانه‌های عمومی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مراکز فرهنگی استان دارید؟
یکی از دغدغه‌های اصلی ما در شهرکتاب ایلام از ابتدای تأسیس، ترویج کتاب‌خوانی در میان کودکان و نوجوانان بوده است. یکی از دلایل شکل‌گیری این مجموعه نیز این بود که احساس می‌کردیم در ایلام به فضایی با تنوع بیشتر کتاب‌های کودک و نوجوان نیاز داریم؛ فضایی که خانواده‌ها بتوانند با مراجعه به آن، کتاب‌های متناسب با سن، علاقه و نیاز فرزندانشان را پیدا کنند.
در کنار این فعالیت‌ها، تلاش کرده‌ایم بخش کودک و نوجوان شهرکتاب را با تنوع بالایی از کتاب‌ها تجهیز کنیم. در این بخش، کتاب‌های داستانی، رمان، کتاب‌های آموزشی و مهارتی، قصه‌های شب، آثار بازآفرینی‌شده از ادبیات کلاسیک ایران، از جمله شاهنامه کودک و نوجوان، و همچنین کتاب‌های داستان و یادگیری زبان انگلیسی در دسترس مخاطبان قرار دارند. بخش بازی‌های فکری و آموزشی نیز با همین هدف شکل گرفته است؛ زیرا معتقدیم پرورش خلاقیت، تقویت قدرت تفکر و ایجاد تجربه‌های لذت‌بخش یادگیری می‌توانند در کنار کتاب‌خوانی به رشد کودکان کمک کنند.
یکی دیگر از تجربه‌های ما، برگزاری مسابقه کتاب‌خوانی برای کودکان بود. در این برنامه، کتابی مشخص برای مطالعه انتخاب شد و بچه‌ها پس از خواندن آن، در آزمونی شرکت کردند و به برگزیدگان جوایزی اهدا شد. هدف ما این بود که مطالعه برای کودکان فقط یک تکلیف آموزشی نباشد، بلکه به تجربه‌ای همراه با انگیزه، مشارکت و لذت تبدیل شود. در زمینه همکاری‌های بین‌نهادی نیز ما از ارتباط و تعامل با مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی استان استقبال می‌کنیم. پیش‌تر هم آمادگی خود را برای همکاری با مجموعه‌های آموزشی و فرهنگی اعلام کرده‌ایم. به اعتقاد من، ترویج کتاب‌خوانی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که خانواده‌ها، مدارس، کتاب‌فروشی‌ها، کتابخانه‌های عمومی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و دیگر نهادهای فرهنگی در کنار یکدیگر فعالیت کنند. برای گسترش چنین همکاری‌هایی هنوز ظرفیت‌های زیادی وجود دارد. امیدواریم در آینده بتوانیم برنامه‌های مشترک بیشتری با مراکز فرهنگی استان برگزار کنیم؛ از جمله نشست‌های کتاب‌خوانی ویژه کودکان و نوجوانان، معرفی کتاب‌های مناسب گروه‌های سنی مختلف و برنامه‌هایی که دانش‌آموزان را به خواندن، پرسیدن، گفت‌وگو کردن و کشف دنیای کتاب تشویق می‌کنند.
باور ما این است که علاقه به کتاب‌خوانی باید از کودکی شکل بگیرد. اگر کودک کتاب را نه به‌عنوان اجبار، بلکه به‌عنوان دریچه‌ای به دنیای تازه تجربه کند، احتمال بیشتری دارد که در سال‌های بعد نیز با کتاب ارتباط خود را حفظ کند. تلاش ما در شهرکتاب ایلام این است که در حد توان و امکانات مجموعه، سهمی در شکل‌گیری این علاقه و تقویت فرهنگ مطالعه در میان نسل آینده داشته باشیم.
به اعتقاد شما، مهم‌ترین مانع شکل‌گیری عادت به مطالعه در جامعه امروز ایلام چیست و کتاب‌فروشی‌ها چه نقشی در رفع این موانع دارند؟
به اعتقاد من، اگر بخواهیم درباره موانع شکل‌گیری عادت به مطالعه در شهر ایلام صحبت کنیم، باید به شرایط اقتصادی مردم، دسترسی به کتاب‌های متنوع و چگونگی ارتباط نسل جوان با کتاب توجه کنیم. من این موضوع را از زاویه تجربه‌ای مطرح می‌کنم که از سال ۱۴۰۰ و در جریان فعالیت شهرکتاب ایلام به دست آورده‌ام. یکی از مسائلی که ما در ارتباط با مخاطبانمان با آن مواجه هستیم، کاهش قدرت خرید خانواده‌هاست. در شرایطی که هزینه‌های زندگی افزایش پیدا کرده، خرید کتاب برای بخشی از خانواده‌ها دشوارتر شده است. این مسئله به‌ویژه درباره خانواده‌هایی اهمیت دارد که می‌خواهند برای فرزندانشان کتاب‌های داستانی، آموزشی و غیردرسی تهیه کنند، اما باید هزینه‌های مختلف زندگی را نیز مدیریت کنند. به همین دلیل، فکر می‌کنم یکی از موانع مهم کتاب‌خوانی در ایلام، صرفاً بی‌علاقگی به مطالعه نیست، بلکه محدود شدن امکان خرید کتاب برای بخشی از مردم است.
پیوند دادن کتاب با هویت و علاقه‌های فرهنگی مردم راهی مؤثر برای تشویق به مطالعه
ظرفیت فرهنگی ایلام می‌تواند در ترویج کتاب‌خوانی نقش مهمی داشته باشد. ما در این استان شاعران، نویسندگان و آثار ادبی ارزشمندی داریم؛ از شعر کردی گرفته تا آثار پژوهشی و کتاب‌هایی درباره تاریخ و فرهنگ منطقه. وقتی برنامه‌ای با حضور شاعران و نویسندگان برگزار می‌کنیم، یا مخاطبان در یک نشست با اثری از ادبیات بومی آشنا می‌شوند، زمینه‌ای برای ارتباط بیشتر با کتاب فراهم می‌شود. برای نمونه، پس از برنامه‌های شاهنامه‌خوانی یا شعرخوانی کردی، مخاطبان درباره کتاب‌های مرتبط پرس‌وجو می‌کنند و برای تهیه آن‌ها به شهرکتاب مراجعه می‌کنند. این تجربه به ما نشان می‌دهد که پیوند دادن کتاب با هویت و علاقه‌های فرهنگی مردم می‌تواند راهی مؤثر برای تشویق به مطالعه باشد.کتاب‌فروشی‌های فرهنگی در ایلام می‌توانند بخشی از این مسیر را هموار کنند؛ از طریق عرضه کتاب‌های متنوع، راهنمایی مخاطبان برای انتخاب کتاب، معرفی آثار نویسندگان بومی و برگزاری برنامه‌هایی که مردم را از گروه‌های سنی مختلف با کتاب همراه می‌کند. البته این کار نیازمند همکاری بیشتر با مدارس، خانواده‌ها، کتابخانه‌های عمومی و دیگر مراکز فرهنگی استان نیز هست.
در نهایت، برای گسترش فرهنگ مطالعه در شهر ایلام باید دو موضوع را هم‌زمان دنبال کنیم، از یک طرف، کتاب باید از نظر اقتصادی و دسترسی، برای خانواده‌ها امکان‌پذیرتر باشد و از طرف دیگر، مردم به‌ویژه کودکان و نوجوانان باید فرصت بیشتری برای تجربه لذت مطالعه داشته باشند. ما در شهرکتاب ایلام تلاش می‌کنیم در حد توان خودمان در هر دو زمینه نقش داشته باشیم؛ اما گسترش پایدار کتاب‌خوانی به همکاری همه بخش‌های فرهنگی شهر نیاز دارد.
اگر بخواهید عملکرد فرهنگی شهر کتاب ایلام را در چند سال آینده با یک هدف مشخص تعریف کنید، آن هدف چیست و چه برنامه‌ای برای تحقق آن دارید؟
اگر بخواهم عملکرد فرهنگی شهر کتاب ایلام را در چند سال آینده با یک هدف مشخص تعریف کنم، هدفم این است که شهر کتاب ایلام بیش از پیش به یک پایگاه فرهنگی زنده و اثرگذار در شهر تبدیل شود؛ جایی که مردم فقط برای خرید کتاب به آن مراجعه نکنند، بلکه برای آشنایی با اندیشه‌های تازه، گفت‌وگو، تجربه‌های هنری و ارتباط با نویسندگان و هنرمندان هم به آنجا بیایند.برای رسیدن به این هدف، چند مسیر را دنبال می‌کنیم. نخست، می‌خواهیم برنامه‌های معرفی و نقد کتاب، نشست‌های ادبی، شعرخوانی و رویدادهای هنری را با نظم و استمرار بیشتری برگزار کنیم تا این برنامه‌ها به بخشی از زندگی فرهنگی مردم تبدیل شوند.
دوم، توجه ویژه به کودکان و نوجوانان را ادامه می‌دهیم؛ چون معتقدم عادت به کتاب‌خوانی باید از سنین پایین شکل بگیرد. تلاش می‌کنیم با فراهم‌کردن کتاب‌های متنوع و متناسب با گروه‌های سنی مختلف و گسترش ارتباط با مدارس و مراکز آموزشی، کودکان و نوجوانان ارتباط صمیمی‌تری با کتاب پیدا کنند.
سوم، حمایت از نویسندگان، شاعران و ناشران ایلامی است. برای ما مهم است که آثار این افراد بیشتر دیده و در دسترس مخاطبان قرار بگیرد. برگزاری نشست‌های معرفی کتاب، حمایت از انتشار دوباره آثار ارزشمند و ایجاد فرصت برای دیدار مستقیم نویسندگان با مخاطبان، از جمله کارهایی است که می‌خواهیم ادامه دهیم و گسترش دهیم.همچنین دوست داریم از ظرفیت‌های فرهنگی بومی ایلام، از شعر و ادبیات کردی گرفته تا موسیقی و دیگر جلوه‌های هنری منطقه، بیشتر استفاده کنیم؛ زیرا باور دارم فرهنگ بومی ما می‌تواند زمینه‌ای برای ارتباط عمیق‌تر مردم با کتاب و هنر باشد.در کنار این برنامه‌ها، توسعه امکانات فروش غیرحضوری و ایجاد وب‌سایت را هم به‌عنوان یکی از برنامه‌های آینده در نظر داریم تا دسترسی مخاطبان به کتاب‌ها آسان‌تر شود.در نهایت، برای من موفقیت شهر کتاب ایلام فقط با میزان فروش یا تعداد برنامه‌ها سنجیده نمی‌شود؛ بلکه مهم این است که بتوانیم در زندگی فرهنگی مردم سهمی ماندگار داشته باشیم، افراد بیشتری را با کتاب آشتی دهیم و فضایی ایجاد کنیم که نویسندگان، هنرمندان و مخاطبان در آن احساس تعلق کنند. اگر بتوانیم چنین ارتباطی را پایدارتر کنیم، فکر می‌کنم به هدف اصلی‌مان نزدیک شده‌ایم.
به نظر شما، مسئولیت ترویج کتاب‌خوانی تا چه اندازه بر عهده کتاب‌فروشی‌هاست و چه سهمی باید برای مدارس، خانواده‌ها، کتابخانه‌های عمومی و نهادهای فرهنگی در نظر گرفت؟
به نظر من، ترویج کتاب‌خوانی یک مسئولیت مشترک است و هیچ‌کدام از ما به‌تنهایی نمی‌توانیم در این زمینه به نتیجه مطلوب برسیم. کتاب‌فروشی‌ها نقش مهمی دارند، اما این نقش زمانی اثربخش‌تر می‌شود که خانواده‌ها، مدارس، کتابخانه‌های عمومی و نهادهای فرهنگی هم در کنار آن‌ها باشند.کتاب‌فروشی فقط محل عرضه کتاب نیست؛ می‌تواند فضایی برای آشنایی مردم با کتاب‌های تازه، معرفی نویسندگان، گفت‌وگو درباره آثار ادبی و ایجاد انگیزه برای مطالعه باشد. ما هم در شهر کتاب ایلام تلاش کرده‌ایم با برگزاری نشست‌های ادبی، برنامه‌های معرفی کتاب و فعالیت‌های ویژه کودکان و نوجوانان، ارتباط مردم با کتاب را از فضای خرید فراتر ببریم. البته کتاب‌فروشی در کنار فعالیت فرهنگی، با هزینه‌های اقتصادی هم روبه‌روست و نمی‌تواند به‌تنهایی بار تمام مسئولیت ترویج کتاب‌خوانی را بر دوش بکشد.
در این میان، خانواده نقش بسیار مهمی دارد. کودکی که از سنین پایین کتاب را در محیط خانه می‌بیند و مطالعه را در رفتار پدر و مادرش تجربه می‌کند، بیشتر فرصت پیدا می‌کند که با کتاب ارتباط برقرار کند. به نظرم، کتاب‌خوانی باید به یک تجربه شیرین و داوطلبانه تبدیل شود، نه کاری که کودک صرفاً از روی اجبار انجام دهد.مدارس هم می‌توانند فراتر از کتاب‌های درسی عمل کنند و با معرفی کتاب‌های مناسب، برگزاری جلسات کتاب‌خوانی و فراهم‌کردن فرصت گفت‌وگو درباره کتاب‌ها، دانش‌آموزان را به مطالعه علاقه‌مند کنند. کتابخانه‌های عمومی نیز با فراهم‌کردن امکان دسترسی به کتاب برای افرادی که توان خرید مستمر ندارند، نقش مهمی در گسترش عدالت فرهنگی دارند.
نهادهای فرهنگی هم می‌توانند با حمایت از برنامه‌های کتاب‌محور، تسهیل همکاری میان مدارس، کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها و ایجاد فرصت برای حضور نویسندگان و شاعران، به این جریان کمک کنند.تجربه ما در شهر کتاب ایلام نشان داده که وقتی برای کودکان و نوجوانان برنامه‌ای جذاب در نظر گرفته می‌شود یا مردم فرصت پیدا می‌کنند با یک نویسنده یا شاعر از نزدیک دیدار کنند، ارتباط با کتاب می‌تواند شکل ملموس‌تر و صمیمانه‌تری پیدا کند.معتقدم به‌جای اینکه سهم هر مجموعه را جداگانه و به‌صورت درصدی مشخص کنیم، باید به دنبال همکاری واقعی میان آن‌ها باشیم. اگر خانواده کتاب را وارد زندگی روزمره کند، مدرسه انگیزه مطالعه را پرورش دهد، کتابخانه دسترسی را آسان کند، نهادهای فرهنگی حمایت کنند و کتاب‌فروشی‌ها هم کتاب و تجربه‌های فرهنگی را در دسترس مردم قرار دهند، می‌توانیم امیدوار باشیم که کتاب‌خوانی به بخشی از زندگی روزمره جامعه تبدیل شود.
اگر بخواهید مهم‌ترین مطالبه خود را از مسئولان فرهنگی استان ایلام برای تقویت کتاب‌فروشی‌ها و ترویج مطالعه مطرح کنید، آن مطالبه چیست؟
اگر بخواهم مهم‌ترین مطالبه‌ام را از مسئولان فرهنگی استان ایلام مطرح کنم، این است که حمایت از کتاب‌فروشی‌ها و ترویج کتاب‌خوانی از حد شعار فراتر برود و به برنامه‌ای عملی، مستمر و قابل‌اجرا تبدیل شود. اداره یک کتاب‌فروشی، به‌ویژه کتاب‌فروشی‌ای که تلاش می‌کند در کنار فعالیت اقتصادی، نقش فرهنگی هم داشته باشد، با هزینه‌های زیادی همراه است. از طرف دیگر، با افزایش قیمت کتاب و کاهش قدرت خرید خانواده‌ها، تهیه کتاب برای بخشی از مردم دشوارتر شده است. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود مسئولان فرهنگی به کتاب‌فروشی‌ها نه صرفاً به‌عنوان واحدهای صنفی، بلکه به‌عنوان بخشی از زیرساخت فرهنگی استان نگاه کنند.ما در شهر کتاب ایلام تلاش کرده‌ایم سهم خودمان را در این مسیر ادا کنیم؛ از برگزاری برنامه‌های ادبی و هنری گرفته تا حمایت از آثار نویسندگان و شاعران ایلامی. اما باور دارم اگر این تلاش‌ها با حمایت و همراهی نهادهای مسئول همراه شود، می‌توانیم برنامه‌های گسترده‌تر و ماندگارتری اجرا کنیم.
مطالبه اصلی من این است که ترویج کتاب‌خوانی به یک اولویت فرهنگی مشترک در استان تبدیل شود؛ اولویتی که برای آن برنامه مشخص، همکاری مستمر و حمایت عملی وجود داشته باشد. چون نتیجه این سرمایه‌گذاری فقط به نفع کتاب‌فروشی‌ها نیست، بلکه به رشد فرهنگی جامعه و فراهم‌شدن فرصت بیشتر برای آشنایی نسل جوان با کتاب و اندیشه کمک می کند.