تیم روسی حاضر در نشست سه‌جانبه صلح که در ابوظبی برگزار شد با مطرح کردن یک موضوع قدیمی، بار دیگر نگرانی‌های اروپایی‌ها را زنده کرد.
تیم روسی حاضر در نشست سه‌جانبه صلح که در ابوظبی برگزار شد با مطرح کردن یک موضوع قدیمی، بار دیگر نگرانی‌های اروپایی‌ها را زنده کرد؛ اصطلاح «معماری امنیتی جدید اروپا» که در ماه‌های اخیر از حاشیه بحث‌های کارشناسی به متن مذاکرات دیپلماتیک و بیانیه‌های رسمی منتقل شده است. آنچه این ایده قدیمی را به یک فوریت سیاسی تبدیل کرده، ترکیب سه تحول همزمان است: تداوم جنگ روسیه در اوکراین، فرسایش اعتماد به تعهد امنیتی آمریکا و گسترش تهدیدهای ترکیبی—از حملات سایبری و خرابکاری تا نفوذ پهپادها—که مرز میان «صلح» و «جنگ» را مبهم کرده‌اند. حالا پرسش محوری اروپایی‌ها دیگر این نیست که «آیا می‌توان به آمریکا تکیه کرد» بلکه این است که «اگر روزی نتوان تکیه کرد، چه سازوکاری جای خالی را پر می‌کند».
چه شد که مطرح شد؟
جرقه فوری بازگشت این ایده به متن، مجموعه‌ای از ابتکارهای نهادی در سال ۲۰۲۶ بود. اورسولا فون‌درلاین در «نطق وضعیت اتحادیه» پیشنهاد تشکیل یک شورای امنیتی اروپا و تدوین «پروتکل امنیتی» اضطراری به سبک ماده ۴ پیمان ناتو را مطرح کرد؛ سازوکاری که در صورت بروز حادثه امنیتی، کشورهای عضو را به رایزنی فوری ملزم کند. این پیشنهاد، ارتش اروپایی جدیدی ایجاد نمی‌کند، اما تلاشی است برای ساختن مسیری از تصمیم‌گیری که اروپا ناچار نباشد برای هر بحران ابتدا منتظر واشنگتن بماند.موتور محرک دیگر، مذاکرات دیپلماتیک بود. در نشست سه‌جانبه روسیه، آمریکا و اوکراین در ابوظبی (نوامبر ۲۰۲۶)، «معماری امنیتی پس از جنگ» به یکی از محورهای اصلی گفت‌وگو تبدیل شد. هیئت روسی تلاش کرد مسئله اوکراین را به چارچوب بزرگ‌تری از «ثبات راهبردی روسیه–آمریکا و بازطراحی معماری امنیتی اروپا» پیوند بزند. این تحول، نگرانی اروپایی‌ها را برانگیخت که مبادا آینده امنیتشان در اتاقی بدون حضور خودشان طراحی شود.همزمان، در سطح نمادین نیز گامی برداشته شد؛ روز پنجشنبه ۳۹ کشور اروپایی در دوبلین «منشور» اصول کلیدی امنیت اروپا را تصویب کردند؛ سندی به ابتکار فرانسه که ضمن تأکید بر مبانی موجود—ازجمله ناتو و اتحادیه اروپا—بر مسئولیت بیشتر اروپایی‌ها برای امنیت قاره و مقابله با تهدیدهای ترکیبی تأکید کرد.
چرا این موضوع مهم شده است؟
اهمیت این بحث فراتر از یک اصلاح نهادی است، چراکه بیش از هرزمانی پس از جنگ جهانی دوم، شکاف اعتماد عمیق‌تر شده است. گزارش‌های سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهند درک اروپایی‌ها از قابلیت اتکا به آمریکا به‌طور بنیادین تغییر کرده است. اندیشکده کارنگی می‌نویسد اعتماد اروپا به آمریکا به‌عنوان تأمین‌کننده کلیدی امنیت «شکسته» شده و مسئله فقط این نیست که ترامپ ممکن است در یک بحران وارد نشود، بلکه این است آمریکای مدرن ممکن است در آینده احتمال کمتری برای چنین کاری داشته باشد. بنابراین اروپا به دنبال «جایگزین ناتو» نیست، بلکه به دنبال بیمه‌ای در برابر سناریو ضعیف‌تر شدن یا غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر شدن ستون آمریکایی ناتو است.
فشار زمانی نیز یکی از کاتالیزورهای مطرح شدن این بحث است. گفته می‌شود مقام‌های آمریکایی به همتایان اروپایی گفته‌اند تا سال ۲۰۲۷ باید مسئولیت اصلی دفاع از اروپا را بر عهده بگیرند. همزمان، ینس استولتنبرگ هشدار داده بود روسیه ممکن است «در بازه پنج ساله» آماده استفاده از نیروی نظامی علیه ناتو شود. همزمانی عقب‌نشینی آمریکا و فشار روسیه، پنجره زمانی را برای اروپا تنگ کرده است.
موضوع سوم در مهم‌شدن این بحث، ماهیت تهدیدهای فعلی برای قاره سبز است. تهدیدهای پیش روی اروپا صرفاً نظامی نیستند. خرابکاری در زیرساخت‌ها، نفوذ پهپادها، حملات سایبری به شبکه‌های انرژی و کمپین‌های اطلاعاتی در فضای «زیر آستانه درگیری مسلحانه» عمل می‌کنند و پاسخ به آن‌ها سازوکارهای تصمیم‌گیری سریع‌تر و منعطف‌تری می‌طلبد. این ویژگی، بحث معماری امنیتی را از یک مسئله صرفاً دفاعی به مسئله‌ای حاکمیتی و نهادی تبدیل کرده است.
چنگ و دندان خرس، قهر و آشتی عقاب
روسیه هم بازیگر است و هم «معمار رقیب». مقام‌های روسی می‌گویند معماری مبتنی بر ناتو و اتحادیه اروپا «از کار افتاده» و باید با «نظام چندقطبی عادلانه» و «امنیت برابر و تجزیه‌ناپذیر برای همه» جایگزین شود. کارن مالایان، کاردار روسیه در اتحادیه اروپا در نوامبر ۲۰۲۶ این موضع را تکرار کرد و گفت مسکو در ابوظبی بر ضرورت «شکل‌گیری معماری امنیتی جدید در اروپا» تأکید کرده است. اما اروپایی‌ها این قرائت را نمی‌پذیرند. کایا کالاس گفت: «ما از پیش معماری امنیتی اروپا را داریم. تنها کشوری که این معماری را نقض می‌کند روسیه است». به عبارتی از دید اروپا، مسئله، طراحی جدید نیست؛ بازگرداندن قابلیت اجرا به اصولی است که روسیه نقض کرده است.
آمریکا نقشی دوگانه دارد؛ محرک اصلی بحث است و همزمان یکی از منابع بی‌ثباتی. رویکرد «ناتو ۳.۰» بر این فرض استوار است که آمریکا می‌تواند تعهدات متعارف خود در اروپا را کاهش دهد، اما نقش رهبری و «چتر هسته‌ای» خود را حفظ و اروپایی‌ها را به پذیرش مسئولیت اصلی دفاع متعارف ترغیب کند.
دکترین امنیتی ناتو کجای کار است؟
آندریوس کوبیلیوس، کمیسر دفاع اتحادیه اروپا از ایجاد «معماری دفاعی اروپایی در چارچوب ناتو» سخن گفته است؛ معماری‌ای که در آن قابلیت‌های اروپایی «قابل تفکیک» از ناتو باشند تا اگر آمریکا نخواست یا نتوانست در یک درگیری اروپایی وارد شود، اروپا بتواند عمل کند، اما این قابلیت‌ها «جدا» از ناتو و چتر هسته‌ای آمریکا نباشند. این فرمول می‌کوشد دو ضرورت متناقض را همزمان برآورده کند: استقلال عمل در غیاب آمریکا و حفظ بازدارندگی هسته‌ای و پیوند ترانس‌آتلانتیک.
با این حال، تنش‌ها پابرجاست. مارک روته، دبیرکل ناتو با صراحت با ایده «استقلال اروپا از آمریکا» مخالفت و تأکید کرده تقویت توان دفاعی اروپا باید «در چارچوب ستون اروپایی ناتو» صورت گیرد، نه به‌صورت ساختاری مستقل. فون‌درلاین نیز تصریح می‌کند شورای امنیتی اروپا «یک اتحاد نظامی جدید نیست» اما می‌گوید «ایده‌ها، نهادها و تصمیم‌گیری‌های ما با واقعیت جدید همگام نشده‌اند». این جمله به‌طور ضمنی اعتراف می‌کند ساختار فعلی ناتو، دست‌کم برای تصمیم‌گیری سریع در بحران‌های ترکیبی، کافی نیست.
اروپایی‌ها درباره معماری امنیتی چه می‌گویند؟
در سطح کلی، اجماع نسبی وجود دارد: اروپا باید مسئولیت بیشتری بپذیرد؛ اما در جزئیات—قالب، سازوکار و رهبری—اختلاف‌ها آشکار می‌شوند. فرانسه پیشروترین صدا در حوزه «حاکمیت امنیتی» است. مکرون صریحاً گفت «اروپا باید معماری امنیتی خودش را طراحی کند» و از کشورهای اروپایی خواست اصول و تعهدات روشن خود را برای آینده امنیت قاره تدوین کنند. فرانسه منشور دوبلین را نیز پیش برد.
آلمان در موقعیت دوگانه است. از یک سو، وزن اصلی توان متعارف اروپا را تشکیل می‌دهد؛ از سوی دیگر، به چارچوب ناتو و پیوند ترانس‌آتلانتیک پایبند بوده و از ساختاری که به تضعیف ناتو تعبیر شود، پرهیز کرده است. برلین بر «بازگرداندن معماری موجود» تأکید می‌کند، نه ساختن چیزی از نو.اروپای شرقی و شمالی، به‌ویژه لهستان و کشورهای بالتیک، حساسیت متفاوتی دارند. برای این کشورها مسئله اصلی «استقلال از آمریکا» نیست؛ مسئله حفظ حضور فیزیکی آمریکا به‌عنوان بازدارنده اصلی در برابر روسیه است. هر بحثی درباره «معماری جدید» که بتواند به کاهش تعهدات آمریکا مشروعیت بدهد، در این پایتخت‌ها با بدبینی نگریسته می‌شود.ایتالیا نیز خواستار نقش بیشتر در تصمیم‌گیری‌های امنیتی شده است. جورجیا ملونی از اتحادیه اروپا خواست «نماینده واحد و مأموریت روشن» برای مذاکرات تعیین کند.نهادهای اروپایی نیز فعال شده‌اند. کوبیلیوس از «اتحادیه دفاعی اروپا» و «شورای امنیتی اروپا» سخن می‌گوید و تحول از «سیستم دفاعی عمدتاً آمریکایی - اروپایی» به سوی «دفاع جمعی اروپایی» را در افق ۱۰ تا ۱۵ ساله ترسیم می‌کند. فون‌درلاین شورای امنیتی پیشنهادی را نه فقط برای اعضای اتحادیه اروپا، بلکه با حضور بریتانیا، نروژ، کانادا و اوکراین تصور می‌کند. با این حال، برخی تحلیل‌ها هشدار می‌دهند ساختارهای موازی می‌تواند به تضعیف ناتو منجر شود و پرسش از ترکیب اعضا و حق رأی دائم می‌تواند به رقابت‌های درون‌اروپایی دامن بزند.در نهایت اینکه آنچه امروز «معماری امنیتی جدید اروپا» نامیده می‌شود، نه یک طرح واحد و منسجم، بلکه یک میدان تنش است: میان ضرورت استقلال عمل و واقعیت وابستگی به چتر هسته‌ای آمریکا؛ میان خواست تصمیم‌گیری سریع‌تر و خطر تضعیف ناتو؛ میان کشورهایی که «مسئولیت بیشتر» را فرصتی برای نفوذ می‌بینند و کشورهایی که آن را تهدیدی برای حضور آمریکا می‌خوانند. منشور دوبلین، شورای امنیتی پیشنهادی و مفهوم «قابل تفکیک اما نه جدا» تلاش‌هایی برای مدیریت این تنش‌ها بدون حل قطعی آن‌ها هستند. اروپا در سال ۲۰۲۶ نه در حال ساختن معماری کاملاً جدید است و نه در حال حفظ وضع موجود؛ بلکه در حال بازسازی تدریجی بیمه‌نامه‌ای است که سال‌ها آن را بدیهی فرض کرده بود. موفقیت این تلاش به دو متغیر بستگی دارد: سرعت واقعی عقب‌نشینی آمریکا و توان اروپا برای غلبه بر اختلافات درونی درباره اینکه چه کسی، با چه اختیاری و به نام چه کسی تصمیم بگیرد.