تهران-ایرنا- «تنگه هرمز با پیوند دادن امنیت انرژی و تجارت دریایی به معادلات امنیتی منطقه، جایگاهی فراتر از یک گذرگاه جغرافیایی دارد؛ موقعیتی که ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران را به یکی از مؤلفه‌های اثرگذار بر بازدارندگی و توازن قدرت در خلیج فارس تبدیل کرده است.»
نظم امنیتی خلیج فارس را نمی‌توان تنها بر اساس توازن قوای نظامی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی یا میزان حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای تحلیل کرد. در شرایطی که شبکه‌های انرژی، تجارت دریایی، زیرساخت‌های ارتباطی و زنجیره‌های تأمین به عناصر تعیین‌کننده قدرت تبدیل شده‌اند، موقعیت کشورها در این شبکه‌ها اهمیت بیشتری یافته است. ایران نه فقط یک بازیگر نظامی یا سیاسی بلکه بازیگری برخوردار از موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه در معماری اتصال منطقه‌ای محسوب می‌شود؛ موقعیتی که می‌تواند بر محاسبات امنیتی دولت‌های منطقه و قدرت‌های خارجی تأثیر بگذارد.
تنگه هرمز در این چارچوب فقط یک گذرگاه جغرافیایی نیست بلکه بخشی از شبکه پیچیده‌ای است که امنیت انرژی، تجارت جهانی و ثبات اقتصادی را به یکدیگر پیوند می‌دهد. هرگونه اختلال در این شبکه می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده جغرافیایی خلیج فارس ایجاد کند و محاسبات بازیگران مختلف را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، فهم نظم امنیتی منطقه مستلزم عبور از رویکردهای سنتی مبتنی بر توازن قوا و توجه به مفهوم جدیدی است که می‌توان آن را «توازن اتصال» نامید.
بازدارندگی در عصر وابستگی متقابل
یکی از مفاهیم مهم در تحلیل امنیت منطقه‌ای، «بازدارندگی مبتنی بر اختلال سیستمی» (Systemic Disruption Deterrence) است. در این چارچوب، بازدارندگی تنها به معنای جلوگیری از حمله نظامی یا تحمیل هزینه مستقیم به طرف مقابل نیست بلکه توانایی ایجاد اختلال در شبکه‌هایی است که امنیت و ثبات اقتصادی بازیگران مختلف به آنها وابسته است.
در چنین شرایطی، قدرت یک بازیگر تنها با تعداد نیروهای نظامی، تجهیزات یا ظرفیت‌های متعارف آن سنجیده نمی‌شود؛ بلکه میزان توانایی آن برای تأثیرگذاری بر جریان‌های حیاتی منطقه نیز اهمیت پیدا می‌کند. این جریان‌ها شامل انتقال انرژی، حمل‌ونقل دریایی، تجارت و زنجیره‌های تأمین هستند. هرچه وابستگی بازیگران به این شبکه‌ها بیشتر باشد، حساسیت آنها نسبت به اختلال در عملکرد شبکه افزایش می‌یابد.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در شمال خلیج فارس و مجاورت با تنگه هرمز، از جایگاه ویژه‌ای در این معادله برخوردار است. اهمیت این موقعیت زمانی آشکارتر می‌شود که امنیت خلیج فارس نه به‌عنوان مجموعه‌ای از روابط دوجانبه، بلکه به‌عنوان یک نظام به‌هم‌پیوسته در نظر گرفته شود. در این نظام، اختلال در یک نقطه می‌تواند پیامدهایی گسترده برای سایر بخش‌ها ایجاد کند.
از این منظر، بازدارندگی ایران می‌تواند واجد ابعادی فراتر از قدرت نظامی متعارف باشد. ظرفیت تأثیرگذاری بر شبکه‌های حیاتی، به‌ویژه در حوزه انرژی و حمل‌ونقل دریایی، بخشی از محاسبات راهبردی ایران را شکل می‌دهد. با این حال، این ظرفیت به معنای کنترل کامل بر تحولات منطقه نیست؛ زیرا شبکه‌های وابستگی متقابل، علاوه بر ایجاد فرصت، محدودیت‌هایی نیز برای بازیگران ایجاد می‌کنند.
هرمز و باب‌المندب؛ پیوند دو گلوگاه راهبردی
در تحلیل امنیت دریایی منطقه، تنگه هرمز و باب‌المندب را نمی‌توان دو نقطه مستقل از یکدیگر در نظر گرفت. این دو گلوگاه در چارچوب شبکه‌های انتقال انرژی و تجارت دریایی، به یکدیگر مرتبط هستند و اختلال در هر یک می‌تواند بر محاسبات امنیتی و اقتصادی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی اثر بگذارد.
تنگه هرمز به دلیل نقش آن در انتقال انرژی از خلیج فارس، جایگاهی محوری در امنیت اقتصادی جهانی دارد. در مقابل، باب‌المندب نیز در پیوند دریای سرخ با خلیج عدن و مسیرهای تجاری بین‌المللی اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. هم‌زمانی یا ارتباط میان اختلالات این دو مسیر می‌تواند سطح عدم قطعیت را در شبکه‌های دریایی افزایش دهد و هزینه‌های اقتصادی و امنیتی را گسترش بخشد.
در این چارچوب، تحولات دریای سرخ و نقش بازیگران غیردولتی، از جمله حوثی‌های یمن، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این تحولات نشان می‌دهد که امنیت دریایی منطقه صرفاً تابع تصمیمات دولت‌های ساحلی یا حضور قدرت‌های نظامی بزرگ نیست، بلکه بازیگران مختلف می‌توانند از طریق تأثیرگذاری بر مسیرهای ارتباطی و تجاری، در معادلات امنیتی نقش‌آفرینی کنند.
از سوی دیگر، تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی نیز باید در همین چارچوب تحلیل شود. خطوط لوله انتقال نفت، از جمله مسیرهای مرتبط با دریای سرخ و بندر ینبع، می‌توانند بخشی از راهبرد کاهش وابستگی به تنگه هرمز باشند. با این حال، جایگزینی مسیرهای دریایی با زیرساخت‌های زمینی یا مسیرهای دیگر لزوماً به معنای حذف آسیب‌پذیری نیست؛ بلکه ممکن است آسیب‌پذیری از یک نقطه به نقطه دیگری منتقل شود؛ همانگونه که خط لوله نفت شرقی-غربی عربستان آسیب را از تنگه هرمز به دریای سرخ منتقل کرد.
محدودیت‌های معماری امنیتی آمریکا
حضور ایالات متحده در خلیج فارس همچنان یکی از عناصر مهم معماری امنیتی منطقه محسوب می‌شود. با این حال، وابستگی امنیتی کشورهای منطقه به تضمین‌های خارجی، در شرایط افزایش عدم قطعیت و تغییرات ژئوپلیتیکی، با پرسش‌هایی مواجه شده است. این وضعیت به معنای پایان نقش آمریکا در خلیج فارس نیست، بلکه نشان‌دهنده افزایش توجه بازیگران منطقه‌ای به تنوع‌بخشی در روابط امنیتی و کاهش آسیب‌پذیری‌های راهبردی است.
کشورهای عربی خلیج فارس در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند ضمن حفظ روابط امنیتی با آمریکا، گزینه‌های دیگری را نیز در حوزه سیاست خارجی و امنیت دنبال کنند. این رویکرد را می‌توان نوعی موازنه‌گری یا پوشش ریسک راهبردی دانست؛ سیاستی که هدف آن کاهش وابستگی به یک بازیگر و افزایش انعطاف‌پذیری در برابر تحولات آینده است.
در این میان، مفهوم «خودمختاری تاب‌آورانه» اهمیت پیدا می‌کند. خودمختاری در این معنا صرفاً به توانایی دفاع نظامی یا استقلال سیاسی محدود نمی‌شود، بلکه شامل ظرفیت حفظ عملکرد زیرساخت‌های حیاتی، مدیریت اختلالات و کاهش وابستگی‌های آسیب‌پذیر نیز هست. بنابراین، دولت‌های منطقه ممکن است به جای تمرکز صرف بر افزایش قدرت نظامی، به تقویت تاب‌آوری شبکه‌های اقتصادی، انرژی و ارتباطی خود توجه کنند.
پارادوکس اختلال سیستمی و محدودیت قدرت ایران
یکی از نکات مهم در تحلیل راهبرد ایران، توجه به تناقضی است که می‌توان آن را «پارادوکس اختلال سیستمی» نامید. از یک سو، توانایی ایجاد اختلال در شبکه‌های حیاتی می‌تواند به افزایش قدرت بازدارندگی و تقویت موقعیت راهبردی ایران منجر شود. از سوی دیگر، همین ظرفیت ممکن است کشورهای منطقه و قدرت‌های خارجی را به سمت کاهش وابستگی، ایجاد مسیرهای جایگزین و تقویت سازوکارهای تاب‌آوری سوق دهد.
به عبارت دیگر، هرچه اهمیت ظرفیت اختلال‌آفرینی ایران در محاسبات امنیتی دیگر بازیگران افزایش یابد، انگیزه آنها برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر این ظرفیت نیز بیشتر می‌شود. این روند می‌تواند در بلندمدت بخشی از مزیت ژئوپلیتیکی ایران را محدود کند.
در نتیجه، قدرت ناشی از موقعیت جغرافیایی و ظرفیت تأثیرگذاری بر شبکه‌های حیاتی، ماهیتی ثابت و تضمین‌شده ندارد. این قدرت در تعامل با رفتار سایر بازیگران، سیاست‌های کاهش ریسک و تحولات زیرساختی شکل می‌گیرد. از این منظر، راهبرد ایران با یک مسئله اساسی مواجه است: چگونه می‌توان از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی برای تقویت بازدارندگی استفاده کرد، بدون آنکه روندهای منطقه‌ای به سمت حذف یا کاهش اهمیت این ظرفیت‌ها حرکت کنند؟
توازن اتصال؛ چارچوبی برای فهم نظم آینده خلیج فارس
مفهوم «توازن اتصال» امکان ارائه چارچوبی متفاوت برای تحلیل نظم امنیتی خلیج فارس را فراهم می‌کند. در این چارچوب، قدرت نه فقط در ظرفیت نظامی یا روابط سیاسی، بلکه در موقعیت بازیگران در شبکه‌های انتقال انرژی، تجارت، حمل‌ونقل و ارتباطات نیز تعریف می‌شود. بازیگری که بتواند بر جریان‌های حیاتی تأثیر بگذارد، در محاسبات امنیتی سایر بازیگران جایگاه مهمی پیدا می‌کند.
با این حال، توازن اتصال به معنای جایگزینی کامل توازن قوا نیست. قدرت نظامی، اتحادهای امنیتی و رقابت‌های ژئوپلیتیکی همچنان اهمیت دارند، اما در کنار آنها، وابستگی متقابل شبکه‌ای و ظرفیت ایجاد یا مدیریت اختلال نیز به عناصر تعیین‌کننده نظم منطقه‌ای تبدیل می‌شوند.
در چنین شرایطی، آینده امنیت خلیج فارس را نمی‌توان صرفاً در قالب استمرار نظم آمریکامحور یا شکل‌گیری نظم پساآمریکایی تحلیل کرد. مسئله اصلی، چگونگی بازآرایی روابط قدرت در محیطی است که در آن شبکه‌های حیاتی، آسیب‌پذیری‌های متقابل و ظرفیت تاب‌آوری کشورها نقش فزاینده‌ای دارند.
برای ایران، این تحول هم فرصت و هم محدودیت ایجاد می‌کند. موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور می‌تواند همچنان یکی از منابع مهم قدرت راهبردی باشد، اما بهره‌برداری پایدار از این موقعیت مستلزم توجه به پیامدهای بلندمدت سیاست‌های اختلال‌آفرین و واکنش سایر بازیگران است.
در نهایت، نظم امنیتی خلیج فارس را باید نه صرفاً بر اساس توازن قدرت نظامی، بلکه در قالب تعامل میان قدرت، اتصال و تاب‌آوری تحلیل کرد. در این چارچوب، «توازن اتصال» می‌تواند به‌عنوان مفهومی مکمل، فهم دقیق‌تری از تحولات امنیتی منطقه و جایگاه ایران در نظم در حال شکل‌گیری ارائه دهد.
*مدیر گروه مطالعات خلیج‌فارس و شبه جزیره عربستان پژوهشکده مطالعات پیشرفته خاورمیانه