در حالی که قیمت داروهای بیماران صعب العلاج هر روز بالاتر می‌رود؛شبکه گسترده ای از دلالان در کمین بیماران نشسته‌اند تا با حیله‌ها و ترفندهای مختلف داروهای کمیاب آنها را با قیمتی ناچیز خریداری کنند و از فروش آزاد آنها سودی کلان به چنگ آورند. پاتوق این دلالان داروخانه های عرضه کننده داروهای خاص است.
همشهری آنلاین-رابعه تیموری : درآمد سینا و کوروش آنقدری است که به چند نفر دیگر هم پورسانت یا حتی حقوقی ماهیانه بدهند تا مقابل داروخانه‌های مختلف در کمین بیماران بنشینند و داروهای کمیاب آنها را با قیمتی بالاتر از نرخ دولتی از چنگ‌شان درآورند. چند نفری را هم مامور می‌کنند تا کارت‌های ویزیت‌شان را مقابل این داروخانه‌ها پخش و بیماران را بی‌واسطه به آنها وصل کنند.ضرر در کارشان نیست و می‌توانند با فروش همین داروها به نرخ آزاد، هم دستمزد کسانی را بدهند که زاغ سیاه بیماران را چوب می‌زنند و هم خودشان درآمدی کلان به دست آورند.سینا و کوروش دلالانی هستند که با تشکیل زنجیره ای از واسطه‌ها، داروهای کمیاب را از بیماران خریداری و در بازار آزاد به فروش می‌رسانند.
سفارش خرید آقای دلال
کارت‌های ویزیت عجیب و غریب سینا در دست چند بیماری که مقابل داروخانه ۱۳آبان در انتظار دریافت دارو نشسته‌اند؛ قلابی است که ما را به سینا و همکارانش می‌رساند. سینا میان بیماران حسابی سرشناس است و پرس و جوی اندکی کافی است که به این جوان ترکه‌ای قدبلند و البته زبر و زرنگ برسیم. مشغول مکالمه تلفنی است که به سفارش خریدیک مسئول خرید داروخانه بی شباهت نیست: «ویال آلبومین هم داری؟... آلمانی هست دیگه؟... ایما تینیب هم می‌خوام. داری؟...» حواسش حسابی جمع است و با دیدن بسته‌های اوستین در نایلون داروهای زن میانسالی که از داروخانه بیرون آمده، تلفنش را قطع می کند. خوب می‌داند که چطور کاربلدی‌اش در شناخت داروها را نشان دهد :«اوستین دوز ٤٠٠ بهت داده؟ خیلی قوی هست، برای تو دوزهای پایین تر هم جواب میده، قیمت شان هم خیلی پایین تره» لحظه‌ای بعد اوستین‌های خارجی دوز ۴۰۰ سهم سینا می‌شود و زن متقاعد شده با اوستین۲۰۰ هم که قیمتش نصف این دوز است، درمانش را کجدار و مریز ادامه دهد. زن ساکن جنوب شهر است و سینایکی از چند نفری را که رابط او و بیماران جنوب شهر است را به زن معرفی می کند تا اوستین‌های ارزان تر را به او تحویل دهد. استخدام شدن در زیر مجموعه آقا سینا هم دشوار نیست. وقتی خود را آشنا به داروهای گرانقیمت درمان صرع و سرطان و نقص ایمنی و... نشان می‌دهیم ، خلاصه و مفید چم و خم کار را نشان‌مان می‌دهد:«پورسانتی باهات حساب می‌کنم. از ساعت ۶ صبح باید جلوی داروخانه بایستی تا شب، هر کس نسخه‌اش را گرفت، آمار شو بگیر فروشنده بود به من آمار بده.»
داروخانه چی آنلاین
بیماران داروخانه ۱۳ آبان که برای پیدا کردن داروهای کمیاب هر نسخه‌شان، داروخانه‌های مختلف شهر را زیر پا می‌گذارند، در چانه زنی با سینا از رقیبان او نام می‌برند که انگار تعدادشان کم نیست:«کوروش آلبومین را دانه‌ای۲میلیون می‌خرد... وحید هم مثل تو انصاف ندارد...»میان این اسامی رنگارنگ، اسم کوروش توجه را جلب می‌کند که پاتوقش اطراف داروخانه شهید کاظمی است و بسیاری از کسانی که بیمارشان از ادامه درمان ناامید شده مشتری پروپا قرص او هستند. وقتی به مقابل داروخانه شهید کاظمی می‌رسیم، مثل هر روز شلوغ است و صف کسانیکه منتظر اعلام نوبت و دریافت داروی‌شان هستند تا پیاده‌رو کشیده شده است. تنها رد و نشانی که از کوروش در اینجا پیدا می‌کنیم، کارت‌های ویزیتی است که جوان سبزه رویی میان آدم‌های کلافه‌ای که روی نیمکت‌های سنگی روبروی داروخانه نشسته‌اند، توزیع می‌کند. صدای زنگ تلفن همراه جوانک که خودش را برادر کوروش معرفی می کند،لحظه‌ای قطع نمی‌شود و هر بار که تماسش را پاسخ می‌دهد مانند انبارداری خوش حافظه موجودی دارویی‌اش را شرح می‌دهد: «آمینوفیلین؟ دارم! تاریخ‌دار هم دارم! قرص یا آمپول؟.... دسفوناک؟ جور می‌کنم، مشتری رو نیگه دار...» وقتی از او سراغ کوروش را می گیریم، عناوین پرطمطراقی برایش ردیف می کند:«آقا کوروش داروخانه آنلاین دارند. اگر دارو زیاد داری به این شماره پیام بده باهات تماس می‌گیره.اگه داروهات کمه بیار همین جا ازت می‌خرم، الانم تسویه می‌کنم.» سر آقای داروخانه چی آنلاین چندان شلوغ نیست و فرستادن این پیامک کافی است که چند دقیقه بعد با ما تماس بگیرد:«بیمار من سرطان ریه داشت و فوت کرده. داروهای باقی مانده از او را می‌فروشم.» تسلیت و تعارف کوروش کوتاه است و خیلی زود سر اصل مطلب می رود:«ساندوستاتین ال‌ای‌آر داری؟ همین الان مشتری براش دارم.... نایولوماب چی؟....»
اما و اگرهای جمع آوری داروهای توزیع شده
توضیحات دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، نشان می‌دهد کوتاه کردن دست دلالان سلامت از دسترسی به داروهای کمیاب سرگردان در چرخه توزیع با اما و اگرها و محدودیت‌های خاصی همراه است. او در گفتگو با همشهری به تلاش‌های بی‌فرجام سازمان غذا و دارو در این زمینه اشاره می‌کند و می‌گوید: «سازمان غذا و دارو در سال‌های گذشته، موضوع مدیریت داروهای خارج‌شده از چرخه مصرف انسانی و امکان بهره‌برداری ایمن از مواد تشکیل‌دهنده آنها در مصارف صنعتی و غیرانسانی را دنبال کرده است. طی دو تا سه سال گذشته، این موضوع با همفکری انجمن داروسازان و دیگر صاحبنظران در مسیر بررسی‌های تخصصی و تدوین دستورالعمل‌های اجرایی قرار داشته است تا فرآیند جمع‌آوری، انتقال، امحا و در موارد قابل تایید، بازیافت این مواد با رعایت الزامات فنی، بهداشتی و زیست‌محیطی انجام شود.
بااین‌حال، مدیریت داروهای خارج‌شده از چرخه مصرف انسانی با بازگرداندن داروهای مازاد بیماران به چرخه مصرف انسانی، دو موضوع متفاوت از نظر علمی و مقرراتی هستند و نباید این دو فرآیند را یکسان تلقی کرد.»
دکتر هاشمی به محدودیت های موجود برای بازگشت داروهای مازاد بیماران به چرخه توزیع رسمی اشاره می کند و می گوید:« داروهای مازاد بیماران ممکن است به دلایل مختلفی، ازجمله تغییر رژیم درمانی، اصلاح مقدار مصرف، قطع درمان یا باقی‌ماندن بخشی از دارو پس از تکمیل دوره درمان، ایجاد شوند. با وجود اهمیت جلوگیری از هدررفت منابع دارویی، صرف باقی‌ماندن دارو یا بازنشدن بسته‌بندی آن، به‌تنهایی برای اثبات قابلیت استفاده مجدد کافی نیست. دارو پس از تحویل به بیمار، ممکن است در شرایطی نگهداری شده باشد که امکان احراز کیفیت و ایمنیآن از طریق بررسی‌های معمول وجود نداشته باشد.
از منظر علمی، ارزیابی امکان استفاده مجدد از داروهای مازاد مستلزم بررسی مجموعه‌ای از عوامل، ازجمله پایداری فیزیکی و شیمیایی فرآورده، شرایط و مدت نگهداری، احتمال مواجهه با دما و رطوبت نامناسب، سلامت بسته‌بندی، اصالت دارو و امکان ردیابی سوابق نگهداری آن است. در داروهای حساس به دما و فرآورده‌های زیستی نیز احراز تداوم شرایط نگهداری تعیین‌شده اهمیت ویژه‌ای دارد. فزون‌براین، معیارهای ارزیابی باید متناسب با نوع فرآورده و ویژگی‌های اختصاصی آن تعریف شوند.
بنابراین، امکان بازگشت داروهای مازاد به چرخه مصرف انسانی، موضوعی است که ابعاد علمی، فنی، حقوقی و اجرایی آن نیازمند مطالعات دقیق و شواهد معتبر است. تا زمانی که روش‌های قابل اتکا برای احراز کیفیت، ایمنی و قابلیت ردیابی این داروها و نیز الزامات قانونی مربوط به بازتوزیع آنها مشخص نشده باشد، نمی‌توان جمع‌آوری داروهای مازاد از بیماران را به معنای امکان مصرف مجدد آنها در نظر گرفت یا سازوکاری عمومی برای بازتوزیع این داروها، توصیه کرد.»
شرط و شروط مصرف مجدد دارو
سخنگوی سازمان غذا و دارو به محدودیت های بازگشت داروهای مازاد بیماران به چرخه عرضه رسمی دارو اشاره می کند و ادامه می دهد: «در این میان، باید میان جلوگیری از هدررفت منابع دارویی، مدیریت ایمن پسماندهای دارویی و بازاستفاده از دارو در درمان بیماران تمایز قائل شد. هر یک از این حوزه‌ها الزامات و ملاحظات تخصصی خاص خود را دارد. برای نمونه، امکان بازیافت برخی مواد دارویی در کاربردهای صنعتی یا غیرانسانی، به‌هیچ‌وجه به معنای تایید صلاحیت همان فرآورده برای مصرف مجدد انسانی نیست.
رویکرد سازمان غذا و دارو در این زمینه باید بر توسعه راهکارهای علمی و مقرراتی برای مدیریت ایمن داروهای خارج‌شده از چرخه مصرف، کاهش اتلاف منابع و حفاظت از محیط‌زیست متمرکز باشد؛ درعین‌حال، هرگونه تصمیم درباره استفاده مجدد از داروهای مازاد بیماران باید پس از ارزیابی شواهد علمی، بررسی مخاطرات احتمالی و احراز انطباق با الزامات قانونی اتخاذ شود.
اصل اساسی در این حوزه آن است که جلوگیری از هدررفت دارو نباید به بهای کاهش اطمینان از کیفیت و ایمنی فرآورده‌های دارویی تمام شود. حفظ سلامت بیمار، معیار تعیین‌کننده در ارزیابی و تصمیم‌گیری درباره هرگونه راهکار پیشنهادی برای مدیریت داروهای مازاد است.»
او تأکید می کند: «از منظر سلامت و ایمنی خریدوفروش داروهای مازاد بیماران، با ابهام‌های جدی در زمینه احراز اصالت، کیفیت، ایمنی و شرایط نگهداری دارو مواجه است و نمی‌توان آن را به‌عنوان راهکاری قابل اتکا برای جلوگیری از هدررفت دارو یا تامین نیاز سایر بیماران معرفی کرد. دارویی که از اختیار بیمار خارج شده و خارج از زنجیره رسمی نگهداری و توزیع قرارگرفته است، ممکن است در معرض شرایط نامناسب نگهداری یا عواملی قرارگرفته باشد که کیفیت آن را تحت‌تاثیر قرار داده‌اند؛ مسائلی که صرفا با بررسی ظاهری بسته‌بندی قابل تشخیص نیستند. ازاین‌رو، حتی اگر دارویی مصرف نشده یا بسته‌بندی آن باز نشده باشد، این موضوع به‌تنهایی دلیلی بر قابلیت مصرف مجدد آن نیست.»
داروهای مازاد بیماران قابلیت مصرف ندارند
دکتر هاشمی پیامدهای گسترده مصرف دوباره داروهای عرضه شده را دلیل امتناع متولیان عرصه سلامت از اقدام برای جمع آوری داروهای مازاد بیماران عنوان می کند و توضیح می دهد: «در چنین شرایطی، خریدوفروش این داروها بدون امکان احراز معتبر کیفیت و ایمنی، نه‌تنها از منظر سلامت مصرف‌کننده قابل دفاع نیست، بلکه می‌تواند زمینه گردش فرآورده‌هایی باکیفیت نامعلوم و خارج از سازوکارهای قابل اطمینان نظارتی را فراهم کند. بنابراین، اصل خریدوفروش داروهای مازاد بیماران با هدف بازگرداندن آنها به بازار مصرف، تا زمانی که امکان احراز علمی کیفیت و ایمنی و وجود چارچوب قانونی مشخص فراهم نشده باشد، با ایرادهای اساسی مواجه است و نمی‌توان فقدان سازوکار جمع‌آوری این داروها را به‌خودی‌خود خلایی دانست که باید از طریق خریدوفروش و بازتوزیع آنها جبران شود.
از منظر سلامت و ایمنی خریدوفروش داروهای مازاد بیماران، با ابهام‌های جدی در زمینه احراز اصالت، کیفیت، ایمنی و شرایط نگهداری دارو مواجه است و نمی‌توان آن را به‌عنوان راهکاری قابل اتکا برای جلوگیری از هدررفت دارو یا تامین نیاز سایر بیماران معرفی کرد. دارویی که از اختیار بیمار خارج شده و خارج از زنجیره رسمی نگهداری و توزیع قرارگرفته است، ممکن است در معرض شرایط نامناسب نگهداری یا عواملی قرارگرفته باشد که کیفیت آن را تحت‌تاثیر قرار داده‌اند؛ مسائلی که صرفا با بررسی ظاهری بسته‌بندی قابل تشخیص نیستند. ازاین‌رو، حتی اگر دارویی مصرف نشده یا بسته‌بندی آن باز نشده باشد، این موضوع به‌تنهایی دلیلی بر قابلیت مصرف مجدد آن نیست. در چنین شرایطی، خریدوفروش این داروها بدون امکان احراز معتبر کیفیت و ایمنی، نه‌تنها از منظر سلامت مصرف‌کننده قابل دفاع نیست، بلکه می‌تواند زمینه گردش فرآورده‌هایی باکیفیت نامعلوم و خارج از سازوکارهای قابل اطمینان نظارتی را فراهم کند.»
او احراز سلامت و ایمنی داروهای مازاد بیماران را از مهمترین شرایط لازم برای وارد کردن آنها به چرخه عرضه و تقاضای رسمی دارو می داند: «بنابراین، اصل خریدوفروش داروهای مازاد بیماران با هدف بازگرداندن آنها به بازار مصرف، تا زمانی که امکان احراز علمی کیفیت و ایمنی و وجود چارچوب قانونی مشخص فراهم نشده باشد، با ایرادهای اساسی مواجه است و نمی‌توان فقدان سازوکار جمع‌آوری این داروها را به‌خودی‌خود خلایی دانست که باید از طریق خریدوفروش و بازتوزیع آنها جبران شود».