در این نشست «نقش کتاب و کلمات در تبیین بحران‌های زیست‌محیطی برای عموم»، ضمن بررسی چالش‌های بحران اکولوژیک ایران و آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی بر عمق آگاهی عمومی، راهکارهای عبور از این بن‌بست واکاوی شد. سخنرانان معتقد بودند برای غلبه بر فقر اکولوژیک و توسعه نامتوازن، کتاب‌ها باید از روایت درد به سوی روایتگری درمان و ترویج کنشگری مسئولانه حرکت کنند.
به گزارش سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، در روزگاری که چالش‌های اکولوژیکی و بحران‌های تکنولوژیکی فلات ایران بیش از هر زمان دیگری زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند، بازخوانی پیوند میان «کلمات مکتوب» و «حفاظت از محیط زیست» اهمیتی راهبردی یافته است. کتاب‌ها فراتر از آرشیو خشک اطلاعات، ابزارهای زنده‌ای برای هدایت بینش عمومی و تبدیل دانش تخصصی به فهمی کنشی و فراگیرند؛ ابزاری که می‌تواند با گذر از روایتِ صرفِ دردها و معضلات زیست‌محیطی، راهکارهای عملی سازگاری با طبیعت را به بدنه جامعه تزریق کند و با عمق‌بخشی به آگاهی همگانی، چراغ راهی برای عبور از بن‌بست‌های توسعه ناپایدار و بازگرداندن تعادل به پیکر زخمی زیست‌بوم کشور باشد.
حال این پرسش مطرح می‌شود که «در عصر انباشت داده‌های زیست‌محیطی، جایگاه کتاب و کلمات در رفع بحران‌های تکنولوژیکی کجاست؟» این پرسش کلیدی، آغازگر نشستی تخصصی در استودیوی خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) بود؛ نشستی که با حضور دکتر فرود شریفی، عضو هیات علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری و دکتر فرزام پوراصغر، پژوهشگر مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری برگزار شد تا ابعاد مختلف پیوند میان ادبیات مکتوب، آگاهی‌بخشی عمومی و بحران‌های اکولوژیکی کشور واکاوی شود.
شریفی در این نشست با تأکید بر اینکه کتاب‌های محیط‌زیستی این روزها باید به جای روایت درد، به روایتگری درمان بپردازند، تصریح کرد در حوزه محیط زیست باید کتاب‌ها از حالت دانشی به کنشی تبدیل شوند تا کتاب‌هایی تألیف یا ترجمه شوند که عمدتاً کنشی باشند و راهکار ارائه بدهند. در مقابل، فرزام پوراصغر با اشاره به آسیب شبکه‌های اجتماعی در تبدیل مخاطبان به اقیانوسی وسیع با دانش کم‌عمق، بر نقش حیاتی کتاب در عمق‌بخشی به فهم عمومی تأکید کرد و گفت: متأسفانه شبکه‌های اجتماعی مخاطبان را تبدیل به اقیانوسی وسیع کرده است که دانششان عمق بسیار کمی دارد؛ این یک واقعیت است که باید بدانیم کتاب می‌تواند به فهم عمومی عمق ببخشد.
شرح کامل این نشست را در ادامه می‌خوانید؛
ایبنا: در عصر انباشت داده‌های زیست‌محیطی جایگاه کتاب و کلمات در رفع بحران‌های تکنولوژیکی کجاست؟
فرود شریفی: اگر عنوان کنیم که کتاب مجموعه دانش، تجربه، عمل نسل‌ها و دستاوردهای بشری در یک فناوری جمع می‌شود، این کتاب است که می‌تواند اطلاعات، یافته‌ها و تجربیات نسل‌های مختلف را به تدریج به همدیگر وصل کند. تا پیش از اینکه این موضوع با من مطرح شود که به خبرگزاری کتاب بیایم و در این میزگرد شرکت کنم، تاکنون نظرم نسبت به اهمیت کتاب به محیط زیست جلب نشده بود. اینکه به لحاظ منطق ریاضی کتاب یک نقطه است، یا یک خط است، یا یک موجودیت چندبعدی است، یا یک موجود جاندار یا بی‌جان است؛ در نهایت به این نتیجه رسیدم که هر مخلوقی می‌تواند یک آغاز و تولدی داشته باشد، رشد کند و در نهایت بمیرد.
برخی از کتاب‌ها هستند که عمر کوتاهی دارند و در نهایت پس از چند ماه کارایی خود را از دست می‌دهند، اما برخی دیگر نامیرا هستند و تا قرن‌ها برای بشریت اهمیت دارند. خوشبختانه در تمدن ایران همواره کتاب جایگاه ویژه‌ای داشته است. این را هم ذکر کنم که اطلاعات و دستاوردهای بشر یک راهش با کتاب اشاعه پیدا می‌کند. یک کتاب برای صرفاً نوشتن چند خط با ظاهر کتاب است، و یک کتاب برای آموزش است؛ کتاب‌ها هدف‌های گوناگونی دارند.
یک کتاب زمانی می‌تواند اثرگذاری خود را داشته باشد و موفق عمل کند که در بینش‌ها، فکرها و در روش‌ها و منش‌ها خود را حل بیندازد. از آنجایی که محیط‌زیست هیچ‌گاه موضوعی تک‌بعدی نبوده است، به طور قطع کتاب‌هایی که در حوزه محیط زیست هم تألیف می‌شوند، دارای ابعاد مختلفی هستند. انسان یکی از عناصر چرخه محیط زیست است که در داخل آن غوطه‌ور هستیم و شاید به سادگی به تمامی ارزش‌های محیط پیرامون و محیط زیستمان پی نبرده باشیم. محیط زیست مجموعه ارتباط‌ها میان اجزای خود که انسان را هم شامل می‌شود، هست؛ بنابراین کتاب‌هایی که تألیف می‌شوند، منعکس‌کننده این ارتباط‌ها و شناساندن آن‌ها برای خوانندگان است.
کتاب‌هایی در حوزه محیط زیست مؤثر هستند که بتوانند دانش را تبدیل به یک فهم عمومی کنند تا به انجام یک تعامل سازنده با محیط زیست برسند. بنابراین به نظر من کتاب‌هایی که رسالت راهنمای عمل برای انسان در محیطی که زندگی می‌کند را دارند، ارجحیت بیشتری در شرایط فعلی دارند. در واقع کتاب‌های محیط‌زیستی این روزها باید به روایتگری درمان بپردازند، نه فقط به روایتگری درد؛ مثلاً نباید فقط بیان کنند که بحران‌های اکولوژیکی وجود دارد، بلکه باید راه حل رفع این بحران‌ها را که مربوط به ارتباط انسان با محیط است، به زبان ساده بیان کنند.
فرزام پوراصغر:چنین بحث‌هایی برای هدایت ذهنیت جامعه بسیار اهمیت دارد. چند کتاب وجود دارد که توانسته است رسالت خود را در جامعه و عموم مردم در حوزه محیط زیست به خوبی ایفا کند که در جوامع غربی و حتی سراسر دنیا منجر به جنبش‌های مهم محیط‌زیستی شد. برای مثال، کتاب بهار خاموش نوشته خانم ریچل کارسون که در سال ۱۹۶۷ منتشر شد؛ پس از انتشار این کتاب تحولات زیادی در جامعه در مباحث توسعه‌ای ایجاد شد. ما می‌بینیم که توسعه، به‌ویژه بعد از جنگ جهانی دوم، فقط با شاخص‌های اقتصادی، تولید ناخالص و سرمایه‌گذاری‌ها تعریف می‌شد و به مراتب دیدند که این رشدی که اتفاق افتاده است، به بهای تخریب محیط زیست بوده است.
درست است که توسعه اتفاق افتاده است، اما شاخص‌های زیست‌محیطی به شدت تنزل پیدا کرده بود. نویسنده در این کتاب تأکیدش روی آلاینده‌های محیط‌زیستی بوده است، به‌ویژه DDT که مواد آفت‌کش بود و تحول زیادی در کشاورزی به وجود آورده بود، اما یک آلاینده بسیار خطرناک محیط‌زیستی بود. بیاییم سال ۱۹۷۲؛ قبل از کنفرانس استکهلم که کنفرانس جهانی محیط زیست و توسعه بوده است، کتاب دیگری به عنوان محدودیت‌های رشد به نوشته دونلا میدوز منتشر شد که بحث بازتوزیع و رشد صفر را مطرح کردند. این کتاب را در ادبیات توسعه پایدار که نگاه بکنیم، بسیار بر فهم عمومی نسبت به توسعه و موضوع محیط زیست تأکید داشت و دیدگاه‌های متعددی مطرح شد. کشورهای در حال توسعه گفتند که شما به رشد رسیده‌اید و می‌خواهید ما را از رشد محروم کنید. پیش‌بینی‌های زیادی در این کتاب شد که رشد مبتنی بر سوخت‌های فسیلی نمی‌تواند برای بشر تداوم پیدا کند که می‌بینیم در کنفرانس ۱۹۹۲ در ریو، پیش‌بینی‌های آن‌ها به واقعیت پیوست. به تدریج از این سال‌ها به بعد، کتاب‌های محیط‌زیستی که جنبه عمومی داشت، بسیار زیاد شد.
در ایران نیز در دهه ۶۰ کتاب‌های اثرگذاری، به‌ویژه در فضای دانشگاهی منتشر شد؛ بنابراین می‌توان گفت کتاب همواره نقش خود را در فهم عمومی از محیط زیست و رسیدن به یک کارکرد مؤثر از سوی جامعه برای بهبود وضعیت محیط زیست ایفا کرد. در وضعیت کنونی برخی از کتاب‌ها می‌توانند بسیار اثرگذار باشند. متأسفانه شبکه‌های اجتماعی مخاطبان را تبدیل به اقیانوسی وسیع کرده است که دانششان عمق بسیار کمی دارد؛ این یک واقعیت است که باید بدانیم کتاب می‌تواند به فهم عمومی عمق ببخشد.
بسیاری از کتاب‌ها امروز وجود دارد که درباره چالش‌های متعدد محیط‌زیستی است؛ این کتاب‌ها تنها یک حاصل مهم دارد: افزایش نگرانی عمومی، آن هم با جنبه منفی؛ یعنی یک بینش منفی نسبت به محیط زندگی برای عموم به وجود می‌آید. این در حالی است که بسیاری از اطلاعات گفته نمی‌شود؛ برای مثال، اگر در بسیاری از شاخص‌ها ایران رتبه خوبی نداشته باشد، اما از بسیاری از کشورها هم به لحاظ زیست‌محیطی وضعیت بهتری دارد. هنوز واقعیت شرایط محیط طبیعی در کشور برای مردم مشهود نشده است. در اقتصاد اکولوژیک یک چرخه معیوب فقر و محیط زیست وجود دارد؛ کشورهایی که توانستند این چرخه معیوب را بشکنند، خیلی توانستند به خوبی اقتصادشان را ترمیم کنند و خیلی سریع توانستند محیط زیست خود را ترمیم کنند. به نظرم کتاب تأثیر بسزایی می‌تواند داشته باشد؛ به‌ویژه کتاب‌هایی که منجر به ارائه راهکارها برای عموم جامعه باشد.
ایبنا: شما گفتید که نباید جامعه را نگران کرد و فقط به بیان چالش‌ها و معضلات زیست‌محیطی پرداخت و آن را بازتاب داد و مردم آن را فقط بدانند. به اعتقاد من یکی از رسالت‌هایی که کتاب می‌تواند داشته باشد، عمق‌بخشی به عموم جامعه است؛ اینکه در هر چیزی هر کسی نظر عامیانه خود را به عنوان یک علم بیان نکند. حال این سوال مطرح می‌شود که در چه بخش‌هایی از اکولوژیک و محیط‌زیست نیاز هست کتاب‌هایی داشته باشیم که از سوی ناشران عمومی برای عموم مردم در راستای عمق‌بخشی و ارائه راهکار در موضوعات خاص محیط‌زیستی که مربوط به کشورمان است، منتشر شود؟
فرزام پوراصغر: سوال بسیار خوبی است. بهتر است به توسعه دریاممحور به عنوان یک موضوع نگاه کنیم. اغلب شهرهای توسعه‌یافته و فراملی نظیر نیویورک یا سئول دریامحور هستند، اما از نظر آمایش اگر در کشورمان نگاه بکنیم، دریاگریز هستیم و خشکی‌محور شده‌ایم. تمام بارگذاری‌های اقتصادی و صنعتی‌مان در فلات مرکزی بوده است در دهه‌های اخیر، و همین امر باعث شد منابع آب فلات مرکزی ایران به تحلیلی برود.
این نگرش باید به وجود بیاید که توسعه را دریامحور کنیم و نباید میلیاردها دلار هزینه کنیم تا آب را از دریای عمان به فلات مرکزی ایران برسانیم. ادبیات آمایش سرزمینی در کتاب‌ها بسیار کم است؛ بسیاری از مردم نمی‌دانند که اصلاً آمایش سرزمین به چه معناست و توسعه چقدر وابسته به برنامه‌های آمایشی است. نیاز است کتاب‌هایی به وجود بیایند یا تألیف شوند تا حاکمیت را مجاب کنند که برنامه‌های توسعه‌ای و آمایشی خود را از فلات مرکزی بیرون ببرد و اقتصاد دریامحور را توسعه بخشد.
تداوم توسعه در فلات مرکزی ایران می‌تواند انواع چالش‌های زیست‌محیطی را در آینده به وجود بیاورد؛ چرا که با انتقال آب هم هیچ‌گاه نمی‌توان منابع آب پایدار را ایجاد کرد. موضوع بعدی بحث خاک است که در زمره کشورهایی هستیم که بیشترین فرسایش را داریم و فکر می‌کنم کتاب‌هایی باید در این زمینه نوشته شود تا هم فهم عمومی و هم سیاست‌گذاری را جریان‌سازی کند. ادبیات درباره آمایش سرزمینی برای ارتقای دانش عمومی کم است؛ باید کتاب‌هایی نوشته شود تا حاکمیت و مردم را مجاب کند که آمایش سرزمینی درست‌ترین حالت آن اتفاق بیفتد و درباره آن تصمیم‌گیری شود.
فرود شریفی: آقای دکتر نکته بسیار ظریف و مهمی را اشاره کردند؛ اینکه گاهی اوقات دانش و ترویج آن به سان یک اقیانوس وسیعی است که عمق کمی دارد و مردم شاید از هر چیزی اطلاعات میلیمتری داشته باشند. عقل سلیم به ما می‌گوید که نخبگان و اندیشمندان ما باید از مردم جلوتر حرکت کنند و افق درازمدت را هم ببینند. اطلاعات صحیح اگر در بستر مناسبی ترویج نشود، آلودگی ذهنی ایجاد می‌کند. مسیر ترویج علم در ایران باید ترمیم شود؛ اگر سیستم فرهنگی و ترویجی در کشور رها شود، حتماً آلودگی‌های اطلاعاتی و علمی در جامعه ایجاد می‌شود.
کتاب یکی از ابزارهایی است که می‌توان به واسطه آن از این آلودگی‌ها دوری جست. در حوزه محیط زیست باید کتاب‌ها از حالت دانشی به کنشی تبدیل شوند؛ نه آنکه کتاب‌های دانشی حذف شوند، بلکه هدف این است که کتاب‌های دیگری در کنار این کتاب‌ها تألیف یا ترجمه شوند که عمدتاً کنشی باشند و راهکار ارائه بدهند؛ کتابی که واقعاً اثرگذاری داشته باشد.
باید کمی سیستم نشر خود را منظم کنیم؛ باید واحدهای علمی به روایت‌های تصویری تبدیل شوند تا موضوعات و مفاهیم علمی لازم را در جامعه در بستر کتاب نشر دهد. چنین روندی نیازمند تشکیل کارگروه‌های تخصصی در صنعت نشر و دانشگاه‌ها برای ترویج دانش محیط زیست در یک بستر استاندارد برای جامعه است که بتواند احساس مسئولیت به وجود بیاورد تا در نهایت به عمل برسد.
بزرگ‌ترین مانع ما در بحث اشاعه اطلاعات در حوزه محیط زیست این است که یک‌سری اطلاعاتی را در کتاب‌ها گنجانده‌ایم که چندان به درد عموم مردم نمی‌خورد. مردم برای مثال باید بدانند که با چه میزان بارندگی و یا در چه روزهایی از سال سیلاب‌ها اتفاق می‌افتند تا برنامه زندگی خود را با آن سازگار کنند، یا باید شناخت دقیقی از میزان دمای شهرها و شرایط زیستی داشته باشند تا بدانند که چه تاثیراتی بر سلامتی‌شان دارد. این‌ها فقط چند نمونه از مثال‌هایی است که لازم است در کتاب‌های عمومی درج شود تا در نهایت یک درک علمی همگانی برای اقشار عمومی جامعه از جمله کشاورزان، روستاییان، فعالان اقتصادی در شهرها و دیگر شهروندان به وجود بیاید.
ایبنا: با توجه به صحبت‌های آقای دکتر شریفی به اهمیت ادبیات کتاب در زمینه آگاهی‌بخشی محیط‌زیستی، این موضوع مطرح می‌شود که آیا این ادبیات باید از سوی جامعه نشر و وزارت ارشاد استانداردسازی شود و یا از سوی دانشگاهیان؟ صحبت بر سر این است که اگر یک چالش زیست‌محیطی در کشور وجود دارد ـ برای مثال خشک شدن دریاچه ارومیه که این روزها اخبار خوبی را از آن می‌شنویم ـ مردم چه اطلاعاتی باید داشته باشند و این ادبیات نوشتن چه ویژگی‌ای باید داشته باشد و چگونه باید در راستای ترویج درست آن برای مردم استانداردسازی شود؟
فرزام پوراصغر: من اعتقاد زیادی به آموزش در مدارس دارم، به‌ویژه در دوره دبستان و متوسطه اول. برای مثال، اگر یکی از استان‌های ما خوزستان باشد که با طیف وسیعی از چالش‌های محیط‌زیستی مواجه است، باید مجموعه حاکمیت مجاب شود که در راستای حل آن‌ها اقدام کند و این از مسیری جز مدرسه امکان‌پذیر نیست. از آنجا که اغلب صنایع آلاینده‌ساز در کشور ما مسئولیت زیست‌محیطی ندارند، باید از راه آموزش این مسئولیت را در جامعه نهادینه کنیم. کتاب‌های مدرسه می‌توانند نقش جدی و مؤثری در این زمینه داشته باشند؛ کار ما با آموزش و پرورش است و آن‌ها هستند که باید دست روی موضوعاتی بگذارند که ارتباط جدی با سلامت عمومی جامعه و محیط زیست دارد.
در اینجا بحث مسئولیت اجتماعی بسیار مطرح می‌شود، اما مسئولیت اجتماعی باید از کودکی و از دوران دبستان شروع شود. ناشران در بحث مسئولیت اجتماعی نمی‌توانند قدرتی که آموزش در مدرسه ایفا می‌کند را داشته باشند؛ اصلاً امکان‌پذیر هم نیست. یکی دیگر از ارکان‌هایی که می‌تواند نقش جدی داشته باشد، ان‌جی‌اوها (سازمان‌های مردم‌نهاد) هستند، اما باید منابع مالی مشخصی در تولید محتوا و تولید کتاب در این حوزه در نظر گرفته شود.
ایبنا: یک موضوع دیگری که شاید در این راستا می‌تواند اهمیت داشته باشد، بی‌حوصلگی برخی مخاطبان است. هدف این است که عموم مردم از اطلاعات کافی محیط‌زیستی برخوردار شوند، نه فقط آنهایی که به محیط زیست علاقه دارند. آیا این روزها می‌توان صحبت از محتوایی کرد که به قدری جذاب باشد که نه تنها ناشران سراغ این موضوعات برای انتشار کتاب بروند، بلکه آن دسته از افرادی که وقت زیادی را صرف اسکرول کردن فضای مجازی می‌کنند، بخواهند که سراغ چنین کتاب‌هایی بروند؟
فرود شریفی: اینجا می‌خواهم اشاره‌ای به دیاگرام و هرم مازلو بکنم. می‌دانیم انسانی که در سطح بقا چالش‌های زیادی دارد، دیگر به دیگر نیازهای سطح پایین‌تر نمی‌رسد. در واقع انسان تا زمانی که با نیاز بیولوژیکی نظیر غذا، مسکن، سلامت و انرژی درگیر است، واضح است که سراغ اطلاعات این‌چنینی نمی‌رود. بنابراین ما هنوز خیلی عقب هستیم از اینکه بخواهیم مردم نسبت به محیط زیست حساس باشند؛ باید یک برنامه مدون و زیرساختی ایجاد کرد. در صورت رفع چالش‌های موجود رفاهی و برداشته شدن سایه جنگ از کشور، می‌توان تا حدی درباره محیط زیست با مردم حرف زد.
اما از سویی هم این موضوع مطرح می‌شود که محیط زیست مرز ندارد؛ برای مثال اگر یک کشوری درگیر چالش‌های مربوط به گرد و غبار است، در سال‌های آتی مناطق اطراف را هم درگیر می‌کند. بنابراین اینکه بدانیم چه چیزی درباره محیط زیست می‌خواهیم بگوییم و چه کتابی باید منتشر شود، اهمیت پیدا می‌کند.
ایبنا: با توجه به گفته‌های شما، ما باید ابتدا به روشن‌سازی وضعیت موجود بپردازیم؛ یعنی بگوییم که مشکلات حاد زیست‌محیطی در مناطقی که زندگی می‌کنیم وجود دارد و راه حل سازگاری با آن هم مواردی است که در کتاب‌ها، رسانه‌ها و هر بستر دیگری منتشر می‌شود.
فرود شریفی: دقیقا. و اینکه فرهنگ‌سازی کتاب‌خواندن نخستین گامی است که می‌تواند در این زمینه بسیار مؤثر عمل کند. کتاب باید در حل مسئله ابتدا گنجانده شود و این همان چیزی است که آقای دکتر پوراصغر در اشارات خود به آموزش و پرورش داشتند. در بسیاری از کشورها ثابت شده است که مدرسه می‌تواند نهاد بسیار اثرگذاری در ایجاد مسئولیت اجتماعی باشد. حل چالش‌های زیست‌محیطی با کمک مردم باید ابتدا از طریق کتاب‌هایی باشد که کتاب را در حل مسئله دیده‌اند؛ در اینجا نباید به شکل بپردازیم، بلکه باید به محتوا پرداخته شود که نقش ویراستاران، تولیدکنندگان و مؤلفان کتاب بسیار مهم است که خودشان را جزو زنجیره حل مسئله بدانند.
فرزام پوراصغر: من هم هم‌عقیده با آقای دکتر شریفی در بحث هرم مازلو هستم؛ هر قدر که فقر در یک سرزمینی بیشتر باشد، محیط زیست آن هم شکننده‌تر خواهد بود. به هر حال، اگر در بحث هرم مازلو نتوانیم نیازهای اساسی یک جامعه را برطرف کنیم، اندیشه‌های توسعه زیست‌محیطی با شکست مواجه می‌شود. تاریخ جنبش‌های محیط‌زیستی نیز همین را نشان می‌دهد؛ زمانی که یک کشوری به توسعه اقتصادی رسید و سطح رفاه مردم افزایش یافت، ان‌جی‌اوها شکل گرفتند. در واقع حساسیت‌های عموم جامعه نسبت به محیط زیست نیازمند برطرف شدن نیازهای اساسی آن‌هاست؛ هرچند چالش‌های محیط‌زیستی و حل آن‌ها نیز زیربنای حل مشکلات و رفع بحران‌های رفاهی مردم جامعه است.