پرنده سقاره؛ معمای باستانی که ادعای وجود هواپیما در مصر باستان را مطرح کرد

آیا مصریان باستان هواپیما ساخته بودند؟ با پرنده سقاره، اثر مرموز 2200 ساله ای آشنا شوید که نظریه های مختلفی درباره کاربرد آن مطرح شده است.

عصر ایران - در میان آثار باستانی مصر، اشیای زیادی وجود دارند که به دلیل شکل ظاهری یا کاربرد نامشخصشان توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده اند. از عجیب ترین آن ها یک شیء چوبی به نام «پرنده سقاره» (Saqqara Bird) است؛ اثری متعلق به حدود 200 سال پیش از میلاد که در نگاه اول شباهت زیادی به یک هواپیما یا گلایدر کوچک دارد. همین شباهت باعث شده است برخی آن را نشانه ای از آشنایی مصریان باستان با اصول پرواز بدانند؛ ادعایی که البته از پشتوانه علمی و باستان شناختی برخوردار نیست.

پرنده سقاره افزون بر ظاهر غیرمعمولش، به دلیل اختلاف نظر درباره کاربرد واقعی آن نیز اهمیت دارد. برخی آن را یک اسباب بازی یا وسیله پرتابی می دانند، درحالی که گروهی دیگر معتقدند این شیء احتمالا کاربردی آیینی و مذهبی داشته است.

پرنده سقاره یک پیکره چوبی کوچک است که در سال 1898 توسط باستان شناس فرانسوی، ویکتور لوره (Victor Loret)، در جریان کاوش های منطقه سقاره مصر کشف شد. این شیء درون یک مقبره قرار داشت، اما اطلاعات چندانی درباره صاحب مقبره و جزئیات دقیق محل کشف آن در دست نیست.

این اثر از چوب درخت چنار مصری ساخته شده و طول آن حدود 14 سانتی متر است. فاصله دو سر بال های آن نیز به حدود 18 سانتی متر می رسد. وزن پرنده سقاره تنها کمی بیشتر از 39 گرم است؛ بنابراین با یک شی بسیار سبک و کوچک رو به رو هستیم.

بررسی ظاهر آن نشان می دهد که سازنده تلاش کرده است پیکره را به شکل یک پرنده شکاری، احتمالا شاهین، طراحی کند. این اثر در ابتدا رنگ آمیزی شده بود و بخش هایی از رنگ سفید بدنه، نوارهای قرمز، چشم هایی با رنگ آبی لاجوردی و تزئینات طلایی روی بال های آن قابل تشخیص بوده است.

قدمت پرنده سقاره به حدود 200 سال پیش از میلاد و دوره بطلمیوسی مصر بازمی گردد؛ زمانی که مصر تحت فرمانروایی دودمان بطلمیوسی قرار داشت.

آنچه این اثر را از بسیاری از مجسمه های پرندگان در مصر باستان متمایز می کند، شکل غیرمعمول بال ها و دم آن است. برخلاف پیکره های متعارف پرندگان، بال های پرنده سقاره به شکلی نسبتا صاف و کشیده طراحی شده اند و دم آن نیز به جای امتداد افقی، حالت عمودی دارد.

همین ویژگی ها باعث شده است که در نگاه اول، این شیء بیشتر به یک مدل ساده از هواپیما شباهت داشته باشد تا مجسمه یک پرنده.

در واقع، این ظاهر غیرمعمول در سال 1969 توجه فردی به نام خلیل مسیحا را جلب کرد. او که استاد آناتومی هنری و علاقه مند به مدل سازی هواپیما بود، نظریه ای متفاوت درباره ماهیت این اثر مطرح کرد.

مسیحا اعتقاد داشت پرنده سقاره در حقیقت یک مدل کوچک از هواپیمای تک باله یا گلایدر است و مصریان باستان از اصول اولیه آیرودینامیک اطلاع داشته اند. او حتی مدعی شد نوشته ای روی این شیء وجود دارد که عبارت «پادی آمون» (Pa-di-Amun) را نشان می دهد؛ عبارتی به معنای «هدیه آمون».

آمون یکی از خدایان مهم مصر باستان بود که در دوره های مختلف جایگاه برجسته ای در نظام اعتقادی مصریان داشت و بعدها با خدای خورشید، رع، ترکیب شد و به آمون رع تبدیل شد.

مسیحا معتقد بود نبود پا در این پیکره و شکل عمودی دم آن نشان می دهد که با یک پرنده معمولی رو به رو نیستیم. او برای اثبات نظریه خود، با کمک برادرش که مهندس هوانوردی بود، مدلی شش برابر بزرگ تر از نمونه اصلی ساخت و ادعا کرد که این مدل قابلیت پرواز دارد.

البته هیچ آزمایش مستقلی که ادعای پرواز این مدل را تایید کند، ارائه نشد. نکته جالب اینکه مدل ساخته شده برای حفظ تعادل به یک تثبیت کننده افقی در قسمت پایینی دم نیاز داشت؛ قطعه ای که در نمونه باستانی وجود ندارد. مسیحا این موضوع را به گم شدن احتمالی بخشی از اثر اصلی نسبت می داد.

نظریه مسیحا در سال 1972 مورد توجه مقام های مصری قرار گرفت. در آن زمان، ایده اینکه مصریان باستان هزاران سال پیش از اختراع هواپیما به فناوری پرواز دست یافته باشند، برای تقویت غرور ملی جذابیت زیادی داشت.

به همین دلیل، نمایشگاهی با موضوع مدل سازی هواپیما در مصر باستان در موزه مصر در قاهره برگزار شد. این نمایشگاه با همکاری وزارتخانه های آموزش و پرورش و هوانوردی شکل گرفت و پرنده سقاره در کنار حدود 12 شیء مشابه به نمایش درآمد.

این رویداد توجه زیادی را به خود جلب کرد، اما جامعه علمی و باستان شناسی از نظریه مطرح شده حمایت نکرد. منتقدان معتقد بودند شباهت ظاهری یک شیء باستانی به هواپیما، به تنهایی نمی تواند دلیلی بر وجود فناوری هوانوردی در آن دوران باشد.

در حقیقت، تاکنون هیچ مدرک باستان شناختی معتبری مبنی بر ساخت یا استفاده مصریان باستان از هواپیما به دست نیامده است. به همین دلیل، نظریه هواپیمای سقاره بیشتر به عنوان نمونه ای شناخته شده از تفسیرهای شبه علمی آثار باستانی مطرح می شود.

یکی از فرضیه های جایگزین درباره کاربرد این شیء، ارتباط آن با ابزارهای پرتابی و به ویژه بومرنگ های مورد استفاده در مصر باستان است.

برخی پژوهشگران معتقدند پرنده سقاره ممکن است نوعی وسیله پرتابی برای شکار پرندگان آبزی بوده باشد. بومرنگ ها و چوب های پرتابی در تمدن های باستانی کاربردهای مختلفی داشتند و مصریان نیز از چنین ابزارهایی برای شکار استفاده می کردند.

جالب است بدانیم که نمونه هایی از این ابزارها در مقبره توت عنخ آمون نیز کشف شده اند. البته همه بومرنگ ها برای بازگشت به سمت پرتاب کننده طراحی نمی شوند و نمونه هایی که به نقطه شروع بازمی گردند، لزوما برای شکار کاربرد نداشته اند و در برخی آیین ها استفاده می شده اند.

برخی ویژگی های آیرودینامیکی پرنده سقاره نیز باعث شده است احتمال استفاده از آن به عنوان وسیله ای پرتابی مطرح شود. به عنوان نمونه، بال های آن اندکی انحنا دارند و طول دو بال کاملا یکسان نیست؛ یکی حدود 7.7 و دیگری حدود 7.6 سانتی متر طول دارد.

ترکیب این ویژگی ها با دم عمودی می تواند بر مسیر حرکت و چرخش شیء هنگام پرتاب تاثیر بگذارد. با این وجود، این فرضیه نیز به عنوان کاربرد قطعی پرنده سقاره پذیرفته نشده است.

یکی دیگر از فرضیه های مطرح شده درباره پرنده سقاره، ارتباط آن با آیین های مذهبی مصر باستان است. بر اساس این دیدگاه، این پیکره ممکن است برای نصب در قسمت بالایی تیرک های قایق های مقدس استفاده شده باشد.

این قایق ها در جریان جشن اوپت، یکی از مراسم مذهبی مهم مصر باستان، نقش داشتند. این جشن هر سال در دومین ماه فصل طغیان رود نیل برگزار می شد و به آمون رع اختصاص داشت.

در جریان این مراسم، کاهنان قایق های مقدس را بر دوش خود حمل می کردند و در امتداد مسیری تشریفاتی میان معابد کارناک و اقصر به حرکت درمی آمدند.

یکی از بخش های مهم این آیین، مراسم نمادین انتقال نیروی حیاتی از آمون مین به آمون رع بود که در نهایت با مفهوم تجدید حیات نمادین فرعون ارتباط داشت.

برخی پژوهشگران احتمال می دهند پیکره هایی شبیه پرنده سقاره در قسمت بالایی تیرک های این قایق ها نصب می شدند و احتمالا نقش بادنما را ایفا می کردند.

نقش برجسته هایی در معبد خونسو در مجموعه کارناک نیز وجود دارند که قایق هایی با تزئینات مشابه در قسمت بالایی آن ها دیده می شود. از جمله این تصاویر می توان به قایق های مرتبط با رامسس سوم، هریهور و مری آمون اشاره کرد.

البته این نظریه نیز بدون مخالف نیست. مسیحا معتقد بود سوراخ موجود در پیکره برای نصب روی یک میله، در زمان های بعد و توسط کارکنان موزه مصر ایجاد شده است و نمی تواند بخشی از طراحی اولیه آن باشد.

فرضیه دیگری هم وجود دارد که پرنده سقاره را صرفا اسباب بازی یک کودک متعلق به خانواده ای ثروتمند می داند.

با وجود گذشت بیش از یک قرن از کشف پرنده سقاره، هنوز درباره کاربرد اصلی آن اتفاق نظر وجود ندارد. آنچه مشخص است، این است که این شیء یک اثر چوبی متعلق به مصر باستان است که به احتمال زیاد با تصویر یک پرنده شکاری، به ویژه شاهین، ارتباط دارد.

پرنده سقاره در موزه مصر در قاهره نگهداری می شود و در سالن شماره 22 این موزه، با شماره ثبت 6347 قابل مشاهده است. جالب اینکه این اثر برای دهه ها در میان دیگر پیکره های پرندگان قرار داشت و چندان مورد توجه قرار نمی گرفت؛ تا اینکه خلیل مسیحا در سال 1969 آن را مشاهده کرد و نظریه جنجالی خود را مطرح ساخت.

شاید جذابیت اصلی پرنده سقاره دقیقا در همین ابهام نهفته باشد. این اثر نه مدرکی برای اثبات وجود هواپیما در مصر باستان است و نه تاکنون کاربرد مشخص و قطعی آن شناسایی شده است. با این وجود، شکل متفاوت و ویژگی های ساختاری آن همچنان پرسش هایی درباره مهارت هنری و دانش فنی مصریان باستان ایجاد می کند.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور