دوره آموزشی با عنوان «آیین‌های حرم مطهر رضوی در ایام سوگواری»، به همت سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، در کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، برگزار شد.
این دوره آموزشی، شنبه، دوم آبان‌ماه ۱۴۰۵، با حضور زهرا فاطمی مقدم، مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، جمعی از کارشناسان این سازمان و سایر علاقه‌مندان، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی حرم مطهر حضرت رضا (ع) برپا شد.
مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی آستان قدس رضوی در این دوره، عنوان کرد: آیین، کنشی نمادین و قاعده‌مند است که در زمان و مکانی معین، به تجربه جمعی معنا می‌بخشد. تکرارپذیری، نظم و توالی، نمادپردازی و مشارکت جمعی، از جمله ویژگی‌های چهارگانه آیین‌هاست.
فاطمی مقدم، با اشاره به کارکرد روان‌شناختی سوگ و پیشینه کهن آن در ایران، ادامه داد: در این میان، حرم مطهر رضوی، متنی زنده است که لایه‌های تاریخ، باور و تجربه جمعی را در خود جای‌داده است.
وی، عنوان کرد: آیین‌های بارگاه ملکوتی رضوی بر اساس هویت و کارکرد به دودسته کلی تقسیم می‌شود؛ نخست آیین‌هایی است که به‌منظور فراهم‌کردن شرایط مناسب برای زیارت زائران این آستان مقدس شکل‌گرفته است.
مدرس دوره، افزود: دسته دوم نیز آیین‌هایی است که برای تعظیم و تکریم شعائر مذهبی و ابراز شکوه و عظمت بارگاه مطهر حضرت رضا (ع) انجام می‌شود. آیین‌های مربوط به عزاداری اهل‌بیت (ع) را می‌توان در دسته دوم ارزیابی و تفسیر کرد.
وی گفت: نخستین آیین‌های عزاداری در حرم مطهر ابتدا به سوگواری عاشورا و سپس شهادت حضرت امیرالمؤمنین (ع) در ۲۱ ماه مبارک رمضان، اختصاص داشت. این سنت‌ها به‌مرورزمان گسترش یافت و سایر مناسبت‌های شهادت ائمه اطهار (ع) را نیز در برگرفت.
آیین‌های عزاداری به روایت اسناد تاریخی
فاطمی مقدم، ادامه داد: یکی از نشانه‌های سازمان یافتن سوگواری، تعطیلی برخی بیوتات و فعالیت‌های وابسته به این آستان مقدس در ایام عزا بود؛ چنان‌که سندی تاریخی مربوط به سال ۱۰۱۱ هجری قمری به تعطیلی حمام آغچه در این زمینه اشاره دارد. مکتب‌خانه و نقاره‌خانه نیز در شمار فضاها و فعالیت‌هایی قرار می‌گرفتند که به مناسبت ایام عزاداری، تعطیل می‌شدند.
وی، بیان کرد: از طرف دیگر، برای برگزاری آیین‌ها باید فضای بارگاه رضوی آماده می‌شد. بررسی اسناد تاریخی آستان قدس رضوی روایتگر وجود دستورالعمل‌های مرتبط با این آیین‌ها در ماه‌های رمضان و محرم است.
مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی آستان قدس رضوی، افزود: سیاه‌پوشانی از جلوه‌های آشکار عزاداری در حرم مطهر است و پیشینه آن در اسناد دوره قاجار دیده می‌شود. به طور نمونه، سند متعلق به سال ۱۲۷۴ هجری قمری به پوشاندن بخش‌هایی از بارگاه رضوی در ایام سوگواری، اشاره دارد.
وی، گفت: روضه‌خوانی با روایت مصائب اهل‌بیت (ع)، یکی از شیوه‌های محوری انتقال حافظه مصیبت ائمه اطهار (ع) به‌خصوص عاشورا است. سندی متعلق به سال ۱۰۲۵ هجری قمری نیز از حضور محمدحسین روضه‌خوان در پیوند با حرم رضوی، یاد می‌کند.
فاطمی مقدم با تأکید بر اینکه موقوفات در تأمین هزینه‌ها و استمرار روضه‌خوانی نقش مهمی داشتند، تصریح کرد: قدیمی‌ترین سند مربوط به آیین عزاداری ایام فاطمیه در حرم مطهر نیز به سال ۱۳۰۹ هجری قمری، برمی‌گردد.
وی، ادامه داد: خطبه‌خوانی، یکی از مهم‌ترین آیین‌های مرتبط با عزاداری در حرم مطهر حضرت رضا (ع) محسوب می‌شود و از سال ۱۰۱۱ هجری قمری، منصب خطیب در شمار مناصب این آستان مقدس، ثبت شده است.
مدرس دوره، گفت: در دوره قاجار، خطبه‌خوانی با تشریفات رسمی در صحن عتیق (صحن انقلاب امروزی)، برگزار می‌شد؛ چنان‌که سند سال ۱۳۰۱ هجری قمری از برگزاری این آیین در صحن عتیق، خبر می‌دهد.
وی به آیین شمع گردانی نیز اشاره و خاطرنشان کرد: سند سال ۱۰۶۷ هجری قمری، از نخل‌بندی حرم مطهر رضوی روایت دارد. در واقع، در حرم رضوی، نخل برای مناسبت‌هایی همچون عاشورا و ۲۱ رمضان، آراسته می‌شد.