در برخی جایگاه‌های سوخت، دریافت بنزین آزاد برای رانندگانی که کارت سوخت شخصی همراه ندارند یا سهمیه‌شان تمام شده، به تجربه‌ای پرتنش تبدیل شده است؛ تجربه‌ای که گاهی با بهانه‌جویی، انتظار طولانی و مطالبه مبالغی خارج از نرخ رسمی همراه می‌شود.
به گزارش خبرفوری، پیشنهاد تازه برای پایان دادن به این وضعیت، حذف اختیار انحصاری متصدیان در استفاده از کارت سوخت آزاد و انتقال فرآیند فعال‌سازی نازل به سامانه‌های الکترونیکی و پرداخت بانکی است؛ راهکاری که موافقان آن، شفافیت و کاهش تخلفات را از مهم‌ترین نتایجش می‌دانند.
بررسی‌های میدانی از برخی جایگاه‌ها نشان می‌دهد رانندگان در زمان درخواست بنزین آزاد، با پاسخ‌هایی مانند «کارت سهمیه ندارد» یا «ارتباط سامانه قطع است» روبه‌رو می‌شوند. در بعضی موارد، پس از اصرار راننده برای دریافت سوخت، راه‌حل‌هایی غیررسمی پیشنهاد می‌شود که شامل پرداخت نقدی یا کارت‌به‌کارت با عنوان‌هایی مانند انعام یا حق‌العمل کارت است.
بر اساس این گزارش، مبالغ درخواستی در برخی موارد به ۲۰ تا ۵۰ هزار تومان برای هر بار سوخت‌گیری رسیده است. البته برای ارزیابی میزان فراگیری این رفتار، به آمار رسمی و بررسی‌های مستقل گسترده‌تر نیاز است؛ بااین‌حال، اصل مسئله نشان می‌دهد که ابهام در نحوه دسترسی به کارت آزاد می‌تواند زمینه سوءاستفاده از موقعیت را فراهم کند.
کارت آزاد چگونه به ابزار قدرت متصدی تبدیل شد؟
کارت سوخت آزاد برای مواقعی در نظر گرفته شده است که رانندگان امکان استفاده از کارت شخصی خود را ندارند یا سهمیه‌شان به پایان رسیده است. اما وقتی کارت فیزیکی در اختیار متصدی جایگاه قرار دارد و مشتری امکان اطلاع از وضعیت سهمیه یا دسترسی مستقل به فرآیند سوخت‌گیری را ندارد، تصمیم‌گیری درباره ارائه خدمت تا حد زیادی به فرد حاضر در سکو وابسته می‌شود.
در چنین شرایطی، راننده معمولا اطلاعات دقیقی درباره موجودی کارت، محدودیت‌های اعمال‌شده یا علت امتناع از سوخت‌رسانی ندارد. همین عدم تقارن اطلاعاتی می‌تواند زمینه شکل‌گیری انحصارهای کوچک و رفتارهای سلیقه‌ای را فراهم کند؛ وضعیتی که نظارت پس از وقوع تخلف، به‌تنهایی قادر به برطرف کردن آن نیست.
راهکار چیست؛ نظارت بیشتر یا حذف واسطه؟
احسان زمانی، پژوهشگر اقتصاد انرژی، ریشه این مشکل را در ترکیب شکاف قیمت سوخت و واگذاری اختیار توزیع به متصدی می‌داند. به اعتقاد او، تا زمانی که دسترسی به کارت آزاد در اختیار یک واسطه انسانی باشد، امکان بهانه‌جویی و دریافت مبالغ خارج از روال رسمی وجود خواهد داشت.
او پیشنهاد می‌کند فرآیند استفاده از کارت آزاد به سامانه‌ای هوشمند متصل شود تا راننده بتواند با پرداخت رسمی و بدون نیاز به توافق شخصی با متصدی، نازل را فعال کند. در این الگو، وضعیت کارت و امکان سوخت‌گیری باید به‌صورت شفاف در سامانه مشخص باشد و پرداخت‌ها نیز صرفا از مسیرهای رسمی انجام شود.
چنین تغییری می‌تواند وابستگی فرآیند سوخت‌گیری به تصمیم فردی را کاهش دهد؛ هرچند اجرای آن به بررسی فنی، امنیت سامانه‌ها، هزینه زیرساخت و تعیین تکلیف شرایط اضطراری نیاز دارد.
پایان دلالی با یک تغییر فنی؟
انتقال فرآیند فعال‌سازی نازل به سامانه‌های پرداخت الکترونیکی، در صورت طراحی درست، می‌تواند امکان مطالبه پول خارج از نرخ مصوب را محدود کند. ثبت برخط تراکنش‌ها و ایجاد امکان پیگیری شکایت‌ها نیز به نهادهای نظارتی کمک می‌کند تخلفات احتمالی را دقیق‌تر شناسایی کنند.
بااین‌حال، فناوری به‌تنهایی تضمین‌کننده حذف تخلف نیست. اختلال سامانه، قطع ارتباط بانکی و نیازهای ویژه برخی رانندگان باید در طراحی سازوکار جدید پیش‌بینی شود. همچنین لازم است پرداخت رسمی برای مشتری کاملا روشن باشد و هیچ هزینه‌ای خارج از مقررات از او دریافت نشود.
مسئله فقط چند ده هزار تومان اضافه نیست؛ موضوع، حق شهروند برای دریافت خدمت عمومی بدون تحقیر، چانه‌زنی و پرداخت غیررسمی است. اگر قرار است کارت آزاد از ابزار قدرت فردی به یک خدمت شفاف تبدیل شود، راه‌حل باید بر سه پایه استوار باشد: دسترسی روشن، پرداخت قابل رهگیری و نظارت مؤثر.