رامسر- ایرنا- تنوع فرهنگی، آیین‌ها، آداب‌ورسوم و میراث بومی مازندران، ظرفیتی ارزشمند برای تولید محتوا، خلق ارزش افزوده و رونق اقتصادی مناطق مختلف این استان به شمار می‌آید؛ ظرفیتی که بهره‌گیری مؤثر از آن، پیش از هر چیز به نهادینه‌سازی فرهنگ بومی در نسل آینده و توانمندسازی جوامع محلی از طریق آموزش‌های هدفمند نیاز دارد.
به گزارش ایرنا، مازندران از جمله استان‌های برخوردار از تنوع گسترده فرهنگی و میراث بومی است؛ به‌گونه‌ای که هر منطقه آن مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها، بازی‌های محلی، موسیقی، هنرهای سنتی، صنایع دستی، خوراک‌های بومی و شیوه‌های خاص زندگی را در خود جای داده است. این تنوع نه‌تنها بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی مردم این سرزمین را شکل می‌دهد، بلکه می‌تواند به ظرفیتی برای تولید محتوا، خلق محصولات فرهنگی، ایجاد ارزش افزوده و تقویت اقتصاد مناطق مختلف تبدیل شود.
با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها تنها با شناسایی و معرفی آن‌ها محقق نمی‌شود، بلکه به دو رکن اساسی نیاز دارد؛ نخست، شناخت و نهادینه‌سازی فرهنگ و هویت بومی در میان مردم و به‌ویژه نسل آینده از طریق آموزش در خانواده و مدارس و دوم، توانمندسازی جوامع محلی با آموزش‌های مهارتی و تخصصی پیش از آنکه وارد فعالیت‌های اقتصادی شوند. در واقع، زمانی می‌توان انتظار داشت داشته‌های فرهنگی به سرمایه‌ای برای توسعه تبدیل شوند که هم جامعه نسبت به آن‌ها احساس تعلق داشته باشد و هم مهارت و دانش لازم برای بهره‌برداری درست از این ظرفیت‌ها را کسب کرده باشد.
مازندرانی‌ها در مناطق مختلف ظرفیت‌هایی متنوعی برخودارند؛ اما اغلب از آن‌ها صرفاً برای برگزاری جشنواره و دورهمی استفاده می‌شود. اگرچه این رویدادها نشاط اجتماعی ایجاد می‌کنند، اما اثر اقتصادی‌شان موقتی است. مسئله، نبود راهبرد برای تبدیل این ظرفیت‌ها به کسب‌وکار و درآمد پایدار است؛ اینجاست که نقش منتورها و راهبران توسعه محلی پررنگ می‌شود تا ظرفیت‌ها را شناسایی کنند و مسیر تجاری‌سازی آن‌ها را به جامعه محلی آموزش دهند و جریانی مستمر شکل بگیرد.
برای مثال، در ژاپن، شهر کامی‌کاتسو با تبدیل برگ‌های بومی به محصولی تزئینی برای رستوران‌ها، از یک ظرفیت ساده محلی کسب‌وکاری درآمدزا ساخت. درواقع ژاپن، طرح «یک روستا، یک محصول» (One Village, One Product)، را پیاده‌سازی کرد که از سال ۱۹۷۹ در استان اوئیتا ژاپن آغاز شد، مردم هر منطقه تشویق شدند ظرفیت‌ها و محصولات متمایز خود را شناسایی کنند، کیفیت و ارزش افزوده آن‌ها را افزایش دهند و با برندسازی و بازاریابی به بازارهای بزرگ‌تر عرضه کنند. این حرکت با آموزش، توانمندسازی و حمایت از ابتکار مردم محلی همراه بود و بعدها به الگویی برای توسعه اقتصادی مناطق در کشورهای دیگر تبدیل شد.
به این معنی که هدف عبور از جشنواره‌محوری به سمت خلق کسب‌وکار، اشتغال و اقتصاد پایدار محلی باشد.
کودکان حلقه نخست
در همین ارتباط یک مدرس دانشگاه و فعال حوزه گردشگری، ابتدا با تأکید بر اهمیت آموزش در شناساندن ظرفیت‌ها و حفظ میراث فرهنگی و هویت بومی، هفته ملی مازندران را فرصت مناسبی برای ظرفیت‌سازی معرفی و اظهار کرد: تا چند سال پیش، بهانه و مناسبت مشخصی برای آشنایی کودکان با میراث فرهنگی، طبیعی و معنوی مازندران وجود نداشت، اما شکل‌گیری هفته مازندران فرصتی فراهم کرده است تا مدارس نیز به این موضوع ورود کنند و دانش‌آموزان با داشته‌های ارزشمند سرزمین خود آشنا شوند.
تارا رادی افزود: در برنامه‌های هفته مازندران، علاوه بر برگزاری جشن‌ها و مراسم فرهنگی، تلاش کرده‌ایم کارگاه‌های آموزشی را نیز در مدارس برگزار کنیم تا آشنایی دانش‌آموزان با فرهنگ بومی از سطح برنامه‌های نمایشی فراتر برود و به شناختی عمیق‌تر و ماندگار تبدیل شود.
این مدرس دانشگاه با اشاره به تجربه برگزاری کارگاه‌های آموزشی در مدارس شهرستان ساری گفت: در یکی از این برنامه‌ها، کارگاهی با عنوان «آشنایی با مازندران» برگزار کردیم و در آن درباره انواع میراث، به‌ویژه میراث ناملموس و معنوی استان، با دانش‌آموزان صحبت شد. موضوعاتی مانند بازی‌های بومی و محلی، آیین‌های قدیمی، تیرماسیزده‌شو، لاله‌شو، مهارت‌های سنتی و شیوه تولید صنایع دستی، موسیقی بومی، خوانندگان محلی و منظومه‌های مازندرانی از جمله مباحث مطرح‌شده در این کارگاه‌ها بود.
رادی ادامه داد: در کنار آموزش‌های نظری، تلاش کردیم برخی آیین‌ها را نیز به شکل عملی در مدارس اجرا کنیم. برای نمونه، مراسم تشی‌زنی و لگن‌زنی در مدرسه اجرا شد تا دانش‌آموزان علاوه بر آشنایی با این آیین‌ها، فرصت تجربه و مشارکت در آن‌ها را داشته باشند. همچنین کودکان را به یادگیری سازهای بومی و محلی تشویق کردیم و آن‌ها را با این سازها آشنا ساختیم.
وی با تأکید بر اینکه آموزش فرهنگ بومی در سنین کودکی تأثیر ماندگارتری دارد، بیان کرد: وقتی کودکان از همان سال‌های نخست تحصیل با هویت، اصالت و میراث منطقه خود آشنا شوند، این شناخت به‌تدریج در ذهن آن‌ها نهادینه می‌شود و می‌تواند در آینده زمینه‌ساز نقش‌آفرینی آن‌ها در حفظ و معرفی فرهنگ بومی باشد.
آموزش خلاقانه؛ راهی برای پیوند کودکان با ریشه‌های فرهنگی
این فعال گردشگری با اشاره به شیوه‌های متنوع آموزش در این کارگاه‌ها گفت: برای جذاب‌تر شدن آموزش، از دانش‌آموزان خواسته شد نام درختان و عناصر طبیعت را به زبان مازندرانی یاد بگیرند، درباره معنای ضرب‌المثل‌های محلی فکر کنند و با واژگان بومی آشنا شوند. همچنین برای مشارکت بیشتر آن‌ها، پرسش و پاسخ و تشویق در نظر گرفتیم.
وی افزود: پخش موسیقی مازندرانی، آشنایی با منظومه‌های بومی از طریق فایل‌های صوتی و تصویری و تشویق دانش‌آموزان به تهیه غذاهای محلی با کمک مادرانشان از دیگر اقداماتی بود که در این برنامه‌ها انجام شد. حتی بازی‌های قدیمی مانند گردوبازی را به دانش‌آموزان معرفی کردیم که برای بسیاری از آن‌ها تجربه‌ای تازه و جذاب بود.
رادی با اشاره به اینکه گاهی حتی برخی واژه‌ها و نام‌های مرتبط با میراث بومی برای نسل جدید و افراد آشنا با این حوزه نیز ناشناخته است، خاطرنشان کرد: در یکی از کارگاه‌ها درباره نام محلی برخی ظروف و ابزارهای سنتی صحبت کردیم و متوجه شدیم بعضی از دانش‌آموزان و حتی برخی افراد آشنا با این حوزه نیز شناخت کافی از آن‌ها ندارند. همین موضوع نشان می‌دهد که اگر آموزش و انتقال میراث فرهنگی به نسل جدید جدی گرفته نشود، بخش‌هایی از این داشته‌ها به‌تدریج فراموش خواهند شد.
او با تأکید بر ضرورت عبور از برنامه‌های صرفاً مناسبتی تصریح کرد: برگزاری جشن‌ها و مراسم فرهنگی ارزشمند است، اما کافی نیست. این برنامه‌ها زمانی اثربخش خواهند بود که در کنار جشن و اجرای آیین‌ها، بخش آموزشی و آگاهی‌بخشی نیز جدی گرفته شود.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: به همین دلیل در سال‌های اخیر تلاش کرده‌ام به‌عنوان مدرس وارد مدارس شوم و علاوه بر اجرای برنامه‌های فرهنگی، با دانش‌آموزان گفت‌وگو کنم و درباره میراث بومی به آن‌ها آموزش بدهم. در ساری نیز با تعدادی از مدارس برای اجرای این برنامه‌ها همکاری داشته‌ایم و امیدواریم این تجربه در مدارس بیشتری از استان گسترش پیدا کند.
توانمندسازی جوامع محلی؛ حلقه مکمل حفظ میراث فرهنگی
در کنار آموزش فرهنگ بومی به نسل آینده، توانمندسازی جوامع محلی برای بهره‌گیری اقتصادی از ظرفیت‌های منطقه نیز اهمیت دارد. صنایع دستی، هنرهای سنتی، تولیدات بومی، خوراک‌های محلی و آیین‌های فرهنگی، هر یک می‌توانند زمینه‌ای برای شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی و ایجاد فرصت‌های اشتغال باشند، اما تبدیل این داشته‌ها به کسب‌وکارهای پایدار نیازمند آموزش و مهارت‌آموزی است.
رادی با تأکید بر ضرورت آموزش پیش از آغاز فعالیت اقتصادی افزود: افراد و گروه‌های محلی برای ورود به عرصه تولید و کسب‌وکار باید پیش از هر اقدامی با مسیر فعالیت خود آشنا شوند و مهارت‌های لازم را کسب کنند.
وی یادآور شد: صرف برخورداری از یک ایده یا علاقه‌مندی به راه‌اندازی کسب‌وکار برای موفقیت کافی نیست و افراد باید با مهارت‌های مورد نیاز، شیوه برنامه‌ریزی، شناخت بازار، نحوه عرضه محصول و چگونگی مدیریت فعالیت اقتصادی آشنا شوند تا بتوانند مسیر را آگاهانه و اصولی طی کنند.
این استاد دانشگاه گفت که آموزش‌های تخصصی می‌تواند از تصمیم‌های نادرست، هزینه‌های اضافی و دلسرد شدن افراد در ابتدای مسیر جلوگیری کند و احتمال موفقیت و تداوم کسب‌وکارهای محلی را افزایش دهد. به‌عنوان نمونه، تولیدکننده یک محصول بومی در کنار برخورداری از مهارت تولید، باید بداند چگونه محصول خود را معرفی کند، برای آن بازار پیدا کند، ارزش افزوده ایجاد کند و زمینه عرضه و فروش آن را فراهم آورد.
در این چارچوب، آموزش تجاری‌سازی محصولات محلی، بازاریابی، بسته‌بندی، مدیریت تولید و آشنایی با شیوه‌های نوین عرضه می‌تواند به فعالان صنایع دستی و تولیدکنندگان بومی کمک کند تا فعالیت خود را از سطح تولید محدود و سنتی به یک کسب‌وکار پایدار ارتقا دهند.
پیوند هویت فرهنگی و اقتصاد
به گزارش ایرنا، تنوع فرهنگی مازندران زمانی می‌تواند به یک مزیت اقتصادی پایدار تبدیل شود که در کنار حفظ اصالت و هویت خود، امکان حضور فعال در زندگی امروز مردم را نیز پیدا کند. این موضوع مستلزم آن است که نسل جدید با میراث فرهنگی خود آشنا شود و جوامع محلی نیز ابزار و مهارت لازم برای بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها را در اختیار داشته باشند.
از این منظر، آموزش در مدارس و نهادینه‌سازی فرهنگ بومی، زمینه شکل‌گیری نسل آشنا با هویت و داشته‌های منطقه را فراهم می‌کند و آموزش‌های مهارتی و اقتصادی نیز به مردم محلی امکان می‌دهد این داشته‌ها را به محصولات، خدمات و فرصت‌های درآمدزایی تبدیل کنند.
در واقع، حفظ میراث فرهنگی و رونق اقتصادی دو مسیر جداگانه نیستند؛ بلکه با برنامه‌ریزی و آموزش هدفمند می‌توان آن‌ها را در مسیری مشترک قرار داد تا هم آیین‌ها و سنت‌های بومی از خطر فراموشی دور بمانند و هم ظرفیت‌های فرهنگی به پشتوانه‌ای برای اشتغال، تولید و پویایی اقتصادی جوامع محلی تبدیل شوند.