سیلاب عظیمیه کرج در پی بارش رگباری حدود ۲۰ دقیقه‌ای شکل گرفت، اما به گفته یک کارشناس حوزه خطرپذیری، آنچه رواناب را به معابر شهری کشاند، انسداد مسیر طبیعی خروجی حوضه آبریز بام کرج بود؛ چرا که مسیر رواناب به تدریج با افزایش ساخت و ساز محدود شد که در نتیجه در هنگام وقوع سیلاب، آب به سمت بلوار طالقانی هدایت شد.
علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با انجام مطالعات میدانی و تشریح ابعاد سیلاب ۱۱ مهرماه ۱۴۰۵ در استان البرز و به‌ویژه سیلاب عظیمیه کرج، به میزان بارش ثبت‌شده در مناطق مختلف استان، مشخصات حوضه آبریز بام کرج، شیب زمین و ویژگی‌های زمین‌شناسی این محدوده پرداخت و گفت: در پی این بارش‌ها، مناطق مختلفی از استان البرز تحت تأثیر سیلاب قرار گرفتند. بنا بر اعلام مدیرکل مدیریت بحران استان البرز، برخی روستاهای محور کندوان در محدوده استان و همچنین مناطق غربی و شمالی شهر کرج از جمله مناطق متأثر از این رخداد بودند. همچنین گزارش‌هایی از آب‌گرفتگی جاده اشتهارد منتشر شد. در روستاهای اسماعیل‌آباد، شورقلعه و چهارباغ نیز جریان گل‌ولای در معابر گزارش شد.
به گزارش ایسنا، وی با اشاره به گزارش جمعیت هلال احمر استان البرز درباره حادثه رخ‌داده در پارک جنگلی باغستان کرج، اظهار کرد: سرریز شدن آبگیر کوچک این پارک و شکستن بند پایینی آن، موجب گرفتار شدن پنج نفر از کارگران آبخیزداری شد که با حضور به‌موقع امدادگران هلال احمر، همگی نجات یافتند. بر اساس گزارش‌های راهداری نیز، ریزش سنگ و واریزه در پنج نقطه از جاده چالوس شامل مناطق گوراب، وینه، پورکان، پیچ قطبی و محدوده رستوران میرزایی رخ داد.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تشریح میزان بارندگی ثبت‌شده در ایستگاه‌های مختلف هواشناسی استان البرز اضافه کرد: بر اساس گزارش‌های دریافتی، میزان بارش ثبت‌شده تا ساعت ۱۷:۳۰ روز ۱۱ مهرماه در کرج ۳.۶ میلی‌متر، طالقان ۱۶ میلی‌متر، ناریان ۱۷.۳ میلی‌متر، دیزین در محدوده ولایت‌رود ۱۹.۱ میلی‌متر، آیگان ۱۸.۷ میلی‌متر و شهرستانک ۱۳.۵ میلی‌متر بود. علاوه بر آن بنا بر اعلام مدیرکل هواشناسی استان البرز و بر اساس آمار ایستگاه‌های هواشناسی، بیشترین میزان بارش ثبت‌شده در استان تا ساعت ۸:۳۰ صبح یکشنبه ۱۲ مهرماه، به ایستگاه ناریان طالقان با ۳۰.۴ میلی‌متر اختصاص داشت. در شهرستان طالقان، علاوه بر ایستگاه ناریان با ۳۰.۴ میلی‌متر بارش، در ایستگاه‌های طالقان ۲۴.۱ میلی‌متر، تکه‌ناوه ۱۶.۳ میلی‌متر، هرنج ۱۵.۷ میلی‌متر و زیدشت ۱۴.۵ میلی‌متر بارندگی ثبت شد.
بیت‌اللهی با اشاره به آمار بارش در شهرستان کرج اظهار کرد: میزان بارش ثبت‌شده در ایستگاه آیگان ۲۸.۶ میلی‌متر، ولایت‌رود ۲۱.۳ میلی‌متر، نسا ۱۷.۲ میلی‌متر، آتشگاه ۱۷.۴ میلی‌متر، سیحان ۱۷.۳ میلی‌متر، دیزین ۱۵.۱ میلی‌متر، شهرستانک ۱۴.۱ میلی‌متر، عظیمیه ۱۲.۲ میلی‌متر، آسارا ۱۰.۳ میلی‌متر، فرودگاه پیام ۸.۱ میلی‌متر، کرج ۷.۵ میلی‌متر، پورکان ۷.۲ میلی‌متر، کندر ۶ میلی‌متر، محمدشهر ۳.۸ میلی‌متر، برغان ۲.۸ میلی‌متر و قزلحصار ۲.۱ میلی‌متر بود.
اوج‌گیری سیلاب عظیمیه در حدود ساعت ۱۸
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به گزارش‌های مردمی و رسانه‌ای از سیلاب عظیمیه کرج گفت: بر اساس جمع‌بندی این گزارش‌ها، شدت سیلاب عظیمیه در حدود ساعت ۱۸ روز ۱۱ مهرماه به بیشترین میزان خود رسید و مدت بارندگی رگباری و شدید پیش از وقوع سیلاب، حدود ۲۰ دقیقه برآورد شده است. آثار سیلاب علاوه بر عظیمیه، در مناطق باغستان، جهانشهر و گوهردشت و همچنین ارتفاعات محور کندوان نیز گزارش شده است.
بیت‌اللهی با تشریح چگونگی وقوع سیلاب در محدوده عظیمیه اظهار کرد: در پی بارش‌های رگباری و شدید در حوضه آبریز مشرف به عظیمیه کرج، سیلاب حامل ماسه و مواد رسوبی از کوه نورالشهدا جاری شد. در محدوده بام کرج و میدان کوهنورد، جریان گل‌ولای موجب گرفتار شدن تعدادی خودرو و موتورسیکلت شد. همچنین در بلوار طالقانی شمالی و محدوده آزادراه شهید سلیمانی، چندین خودرو بر اثر جریان سیلاب جابه‌جا شدند و آسیب دیدند.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به شواهد باقی‌مانده از سیلاب خاطر نشان کرد: نهشته‌های برجامانده از سیلاب در روزهای ۱۳ و ۱۴ مهرماه در مسیر بلوار طالقانی، نشان‌دهنده گل‌آلود بودن جریان و وجود مقدار قابل‌توجهی مواد جامد حمل‌شده توسط سیلاب است. این مواد عمدتاً شامل رسوبات ریزدانه تا دانه‌متوسط بوده‌اند.
بیت‌اللهی با بیان اینکه بنا بر اعلام مدیرکل هواشناسی استان البرز، میزان بارندگی ثبت‌شده از روز ۱۱ مهرماه تا ساعت ۸:۳۰ صبح روز ۱۲ مهرماه ۱۴۰۵ در این محدوده ۱۲.۲ میلی‌متر بوده است، افزود: زمان وقوع سیلاب حدود ساعت ۱۸ روز شنبه ۱۱ مهرماه تخمین زده شده و بارندگی شدید پیش از وقوع سیلاب حدود ۲۰ دقیقه طول کشیده است. در پی این بارش و شدت آن، در حدود ساعت ۱۸، آب‌گرفتگی‌های سطحی و رواناب در معابر شکل گرفت. برآوردها نشان می‌دهد ارتفاع آب در برخی معابر به حدود ۲۰ سانتی‌متر و سرعت جریان آن به حدود سه متر بر ثانیه رسیده است. جریان آب با چنین ارتفاع و سرعتی می‌تواند توان جابه‌جایی خودروهای عبوری از معابر را داشته باشد و در محدوده شهر کرج، به‌ویژه بلوار طالقانی شمالی، مستندات متعددی از جابه‌جایی خودروها بر اثر سیلاب وجود دارد.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تشریح مشخصات هندسی حوضه آبریز بام کرج، ادامه داد: برای بررسی ویژگی‌های توپوگرافی این حوضه، مدل رقومی ارتفاع زمین تهیه شده است. در نقشه ارتفاعی این محدوده، تغییرات ارتفاعی حوضه از حدود ۱۵۹۰ تا ۲۲۲۰ متر مشاهده می‌شود و ارتفاع زمین از جنوب غرب به سمت شمال شرق افزایش می‌یابد.
وی مساحت حوضه آبریز عظیمیه را حدود ۱۷۰ هکتار، معادل ۱.۷ کیلومتر مربع، برآورد کرد و گفت: طولانی‌ترین آبراهه این حوضه حدود ۲۳۰۰ متر طول دارد و شیب متوسط حوضه در امتداد طولانی‌ترین آبراهه، حدود ۲۵ درصد محاسبه شده است. مقاطع ارتفاعی در امتداد آبراهه اصلی و دو شاخه واقع در بخش شمالی حوضه نیز بررسی شده‌اند تا تغییرات ارتفاعی در مسیرهای اصلی انتقال آب مشخص شود. همچنین بر اساس نقشه پایه ارتفاعی، نقشه پهنه‌بندی شیب حوضه تهیه شده است.
زمین‌شناسی حوضه و نقش رسوبات دامنه‌ای در سیلاب
بیت‌اللهی با اشاره به بررسی‌های زمین‌شناسی انجام‌شده در حوضه آبریز عظیمیه اظهار کرد: نقشه زمین‌شناسی این محدوده با هدف ارزیابی ویژگی‌های مرتبط با فرسایش‌پذیری و نفوذپذیری زمین تهیه و به‌صورت رقومی در محیط نرم‌افزار ArcMap با محدوده حوضه آبریز تطبیق داده شده است. بررسی واحدهای زمین‌شناسی نشان می‌دهد که حوضه مورد مطالعه عمدتاً ماهیتی سنگی و کم‌نفوذ دارد. با این حال، فرسایش دامنه‌ها در طول زمان موجب شکل‌گیری و انباشت نهشته‌های سطحی ریزدانه تا دانه‌متوسط در دامنه‌ها و کف آبراهه‌ها شده است.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی واحدهای زمین‌شناسی موجود در این محدوده را شامل ماسه‌سنگ توف‌دار، میکروکنگلومرا با میان‌لایه‌هایی از توفیت، دایک‌های داسیتی مربوط به ائوسن زیرین، میکروگابرو مربوط به پس از ائوسن میانی و بقایای نهشته‌های آبرفتی و یخچالی در سطح حوضه دانست و یادآور شد: بخش عمده پوشش سطحی آن را ماسه‌سنگ توف‌دار و میکروکنگلومرا با میان‌لایه‌هایی از توفیت تشکیل می‌دهد. با توجه به ویژگی‌های زمین‌شناسی حوضه، پیش‌بینی می‌شود رسوبات حمل‌شده توسط سیلاب عمدتاً از مواد تخریبی حاصل از فرسایش سازندهای موجود و با اندازه دانه‌های ریز تا متوسط تشکیل شده باشند. جنس سازندهای زمین‌شناسی این محدوده، احتمال تشکیل قلوه‌سنگ‌های درشت و خاک‌های رسی و بسیار ریزدانه را محدودتر می‌کند؛ هرچند فرسایش سطحی در طول زمان موجب تشکیل خاک و انباشت حجم قابل‌توجهی از رسوبات در حوضه شده است.
وی خاطرنشان کرد: در مشاهدات میدانی، آثار واریزه‌های سنگی و نهشته‌های ناشی از فرسایش سازندهای زمین‌شناسی همراه با گل‌ولای مستندسازی شده است. تصاویر تهیه‌شده از دامنه‌های مشرف به آبراهه حوضه عظیمیه نیز برای نمایش وضعیت زمین‌شناسی و پوشش سطحی این محدوده مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
انسداد خروجی حوضه آبریز بام کرج؛ عامل اصلی شکل‌گیری سیلاب شهری عظیمیه
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با تاکید بر اینکه بارندگی عصر روز شنبه ۱۱ مهر در محدوده عظیمیه کرج، با وجود حجم نسبتا محدود، به دلیل شدت بارش در بازه زمانی حدود ۲۰ دقیقه، موجب تشکیل رواناب سریع و مخرب در حوضه آبریز بام کرج شد، میزان بارندگی ثبت‌شده در محدوده عظیمیه تا ساعت ۸:۳۰ صبح روز یکشنبه ۱۲ مهرماه به حدود ۱۲ میلی‌متر رسیده بود و شدت بارش در بازه زمانی کوتاه، شرایطی را ایجاد کرد که رواناب با سرعت بالا و قدرت تخریب قابل توجه در مسیر حوضه آبریز جریان پیدا کند.
وی با بیان اینکه حجم آب خروجی از حوضه آبریز عظیمیه حدود ۱۲ هزار مترمکعب برآورد شده است، اظهار کرد: بر اساس برآوردهای اولیه، این حجم آب با سرعتی حدود ۲.۵ تا ۳ متر بر ثانیه و با دبی تقریبی ۱۰ متر مکعب بر ثانیه به سمت بلوار طالقانی جریان پیدا کرده است. این ارقام حاصل برآورد اولیه هستند و باید تقریبی تلقی شوند. سیلاب شهری عظیمیه در محل اتصال خروجی حوضه آبریز به محدوده شهری، از میدان کوهنورد به سمت شمال و در امتداد بلوار طالقانی شکل گرفت.
بیت‌اللهی با اشاره به نقش توسعه شهری در شکل‌گیری سیلاب عظیمیه، گفت: بررسی تصاویر مربوط به وضعیت این محدوده در زمان حاضر و حدود ۲۷ سال گذشته می‌تواند در تبیین دلایل ورود آب به معابر شهری و شکل‌گیری سیلاب مؤثر باشد. در تصویر مربوط به سال ۲۰۰۰ میلادی، ساخت‌وسازهای واقع در خروجی حوضه آبریز بام کرج قابل مشاهده است؛ درحالی‌که مقایسه آن با تصویر سال ۲۰۲۷ میلادی نشان می‌دهد تراکم ساخت و ساز در این محدوده افزایش یافته و مسیر خروجی حوضه نیز محدودتر شده است.
وی با اشاره به بررسی تصاویر ماهواره‌ای لندست مربوط به سال ۱۹۸۵ میلادی، اظهار کرد: این تصاویر نیز نشان می‌دهند که ساخت‌وساز و انسداد ادامه مسیر آبراهه اصلی حوضه آبریز عظیمیه از حدود ۴۲ سال پیش آغاز شده بود. با توجه به حجم نسبتا محدود رواناب، اگر مسیر ادامه آبراهه حوضه بام کرج مسدود نشده بود، احتمال ورود گسترده آب به معابر و شکل‌گیری سیلاب مخرب شهری به‌مراتب کمتر می‌شد.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به مشاهدات میدانی از محل وقوع سیلاب، یادآور شد: بررسی‌ها نشان می‌دهد ادامه مسیر آبراهه حوضه به‌طور کامل مسدود شده و خروجی آن به‌صورت مستقیم به بلوار طالقانی متصل شده است. در نتیجه، رواناب پس از خروج از محدوده طبیعی آبراهه، وارد سطح معابر شهری شده و در امتداد خیابان جریان پیدا کرده است. به دلیل شیب نسبتاً تند مسیر، جریان سیلاب در معابر شهری با سرعتی حدود دو تا سه متر بر ثانیه حرکت کرد و موجب جابه‌جایی خودروها و موتورسیکلت‌ها شد. با این حال، بر اساس گزارش‌های دریافت‌شده، این حادثه خوشبختانه تلفات جانی و مصدوم نداشت.
وی تاکید کرد: باید میان جریان سیلابی در آبراهه‌های طبیعی بالادست که در پی شدت بارندگی شکل می‌گیرد و سیلاب شهری، یعنی جریان یافتن آب در معابر، تفاوت قائل شد. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، عامل اصلی شکل‌گیری سیلاب شهری عظیمیه، مسدود شدن بخش جنوبی و خروجی حوضه آبریز بام کرج بوده است. رواناب پس از خروج از محدوده طبیعی آبراهه شمالی، به‌جای ادامه حرکت در مسیر طبیعی خود، مستقیماً وارد سطح بلوار طالقانی می‌شود و در نتیجه، جریان سیلابی در سطح خیابان شکل می‌گیرد.
بیت اللهی با ارائه پیشنهادهایی برای کاهش خطر سیلاب در حوضه آبریز بام کرج، بر ضرورت ایجاد حوض‌های آرامش رواناب، بررسی مسیرهای جایگزین برای انتقال سیلاب، نصب سامانه‌های هشدار میدانی و انسداد معابر در معرض خطر هنگام بارش‌های رگباری تأکید کرد و گفت: یکی از اقدامات پیشنهادی، ایجاد حوض و استخر آرامش رواناب در انتهای جنوبی این حوضه است؛ به‌گونه‌ای که امکان لایروبی و برداشت منظم رسوبات جمع‌شده در آن وجود داشته باشد. مسیر خروجی رواناب حوضه آبریز عظیمیه کرج نیز باید با جزئیات بیشتری مطالعه شود تا امکان انتقال جریان‌های سیلابی به سمت رودخانه کرج در شرق یا مسیر رودخانه باغستان و گوهردشت در غرب بررسی شود.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه داد: دو مسیر پیشنهادی برای احداث کانال انتقال رواناب، شامل مسیری به سمت غرب و به موازات بزرگراه تهران – شمال و مسیر دیگری با جدایی از محدوده مجاور این بزرگراه و ادامه در امتداد بلوار زنبق است. طول هر یک از این مسیرها حدود ۵.۳ کیلومتر برآورد شده و ظرفیت انتقال حداقل ۱۰ مترمکعب آب در ثانیه برای کانال‌های پیشنهادی در نظر گرفته شده است. در صورت امکان احداث کانال در این مسیرها، لازم است مطالعات دقیق‌تری درباره مسیریابی و امکان اجرای طرح انجام شود.
بیت‌اللهی با اشاره به راهکار جایگزین در صورت امکان‌پذیر نبودن احداث کانال به سمت رودخانه کرج یا مسیر آبراهه باغستان و گوهردشت، گفت: در چنین شرایطی پیشنهاد می‌شود در امتداد بلوار طالقانی، کانال‌هایی با فواصل مشخص و به‌صورت مورب احداث شود تا ضمن جمع‌آوری رسوبات، سرعت رواناب کاهش یابد. این کانال‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که امکان لایروبی و پاک‌سازی منظم آن‌ها وجود داشته باشد. همچنین می‌توان در محدوده میانی بلوار، چند حلقه چاه با حفاری دستگاهی احداث کرد؛ زیرا احتمال وجود بستر سنگی در این مسیر مطرح است. در این روش، رواناب سیلابی پس از عبور از سامانه‌های فیلتر و جداسازی مواد جامد، به چاه‌ها هدایت می‌شود. اجرای این پیشنهاد نیازمند بررسی شرایط زمین‌شناسی، امکان نفوذ آب و ملاحظات فنی محل است.