جمعی از ناشران و کتابفروشان در نامه‌ای خطاب به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، درباره توسعه آسیب‌زای پدیده قاچاق کتاب به فعالیت ناشران و کتابفروشان هشدار دادند و اقدام عاجلی را مطالبه کردند.
سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، جمعی از ناشران و کتابفروشان در نامه‌ای خطاب به سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، با ابراز نگرانی از تداوم و توسعه پدیده قاچاق کتاب، خواستار توجه و اقدام جدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به این مسئله و اتخاذ تدابیر مؤثر برای مقابله با آن شدند. این درخواست در شرایطی مطرح می‌شود که فعالان صنعت نشر، بر قاچاق کتاب به‌عنوان یکی از معضلات و چالش‌های اصلی بازار رسمی نشر تاکید کردند؛ پدیده‌ای که ضمن تضییع حقوق ناشران و مؤلفان، اعتماد مخاطبان به بازار کتاب را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
سال‌هاست که اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، با اقدامات مختلف به‌دنبال جمع‌آوری بساط‌گستران کتاب در خیابان انقلاب بوده و نتیجه این پیگیری‌ها، نیز به شکلی پیش رفت که علیرضا زاکانی، شهردار تهران، دستور اجرا و برخورد با بساط‌گستردان را صادر کرد، اما بنا به دلایلی دستور به نتیجه مطلوب منجر نشد.
اما اکنون جمعی از ناشران و کتابفروشان در این نامه، خواستار توقف کامل و رفع این معضل کهنه شدند که ریشه این رفتار ضدفرهنگی از بیخ و بن کنده شود.
متن این نامه به شرح زیر است؛
«جناب آقای دکتر سیدعباس صالحی، مقام محترم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
با سلام و احترام
ما امضاکنندگان ذیل این یادداشت بدین‌وسیله اجازه می‌خواهیم یکی از بزرگ‌ترین پدیده‌های منفی چند دهه‌ی اخیر در حوزه‌ی نشر و فروش کتاب را با شما در میان گذاشته و از شما تقاضا کنیم با ورود عاجل و قاطع خود و وزارتخانه‌ی متبوعتان به این مشکل بزرگ رسیدگی و به سالم‌سازی فضای کسب‌وکار فرهنگی ما کمک کنید.
پدیده‌ی قاچاق کتاب و انتشار غیرقانونی کتاب‌های پرفروش ناشران مختلف که از حدود یک دهه‌ی پیش شروع شده است مانند بهمنی که با هر بار غلط زدن از بالای کوه بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود در این مقطع زمانی حجم بسیار بزرگی پیدا کرده و پرسرما و آوار شده و از بازارِ نه‌چندان گسترده‌ی کتاب رفته‌رفته درصد بالایی را به خود اختصاص داده است؛ به‌طوری که به نظر می‌رسد به دلیل عدم برخورد قضایی با مرتکبان این جرم مشهود، عوامل دست‌اندرکار آن با گذشت زمان جری‌تر شده و احساس نوعی ایمنی پیدا کرده‌اند.
به باور ما مبارزه با این پدیده‌ی مذموم و جراحی این غده‌ی سرطانی و حذف آن از بدنه‌ی صنعت نشر نیازمند اراده‌ی لازم، انسجام و هماهنگی هر چه بیشتر بین دو قوه‌ی مجریه و قضائیه است.
همچنان باور داریم جنابعالی به‌خوبی از اوضاع و احوال فضای کنونی نشر مطلعید و نیک می‌دانید در صورت تداوم این معصونیت امکان تاب‌آوری و ادامه‌ی حیات ناشرانی که در همه‌ی این سال‌ها چراغ نشر را روشن نگه داشته‌اند میسر نیست.
بدیهی است در صورت ضرورت، در ارتباط با این موضوع، حضور اتحادیه‌ی ناشران و کتابفروشان تهران هم می‌تواند کمک کند.
امیدواریم با مساعدت شما ریشه‌ی این رفتار ضدفرهنگی از بیخ و بن کنده شود.»
قاچاق کتاب؛ رقابت نابرابر با ناشران قانونی
پدیده قاچاق کتاب و کتاب‌سازی از دهه ۱۳۹۰ در کنار بازار رسمی صنعت نشر کشور گسترش یافت و در سال‌های بعد، به شیوه‌های مختلف به فعالیت خود ادامه داد، عرضه نسخه‌های غیرمجاز آثار منتشر شده، تکثیر کتاب بدون کسب اجازه از صاحبان حقوق اثر و انتشار نسخه‌هایی با مشخصات ظاهری مشابه کتاب اصلی، ازجمله اشکال قاچاق و تکثیر غیرقانونی کتاب است.
می‌دانیم، خیابان انقلاب تهران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز خرید و فروش کتاب در کشور، همواره در کانون توجه ناشران و کتابفروشان قرار داشته است. حضور فروشندگان غیررسمی کتاب در این محدوده، به‌ویژه زمانی که کتاب‌های عرضه‌شده فاقد مجوزهای لازم یا حاصل تکثیر غیرقانونی باشند، نگرانی‌هایی را درباره نحوه تأمین و توزیع این آثار ایجاد می‌کند. البته صرف دستفروشی کتاب به معنای قاچاق بودن آن نیست و تشخیص تخلف باید براساس منشأ کتاب، وضعیت حقوق نشر و مستندات مربوط انجام شود.
می‌توان گفت که یکی از مهم‌ترین پیامدهای قاچاق کتاب، ایجاد رقابتی نابرابر میان فعالان قانونی نشر و عرضه‌کنندگان نسخه‌های غیرمجاز است، ناشر رسمی برای تولید و انتشار یک کتاب، هزینه‌هایی مانند حق‌التألیف، ویرایش، صفحه‌آرایی، طراحی جلد، چاپ، توزیع و تبلیغات را متحمل می‌شود؛ درحالی‌که عرضه‌کننده نسخه غیرمجاز ممکن است، بدون پرداخت حقوق قانونی پدیدآورنده و ناشر، همان اثر را با قیمتی متفاوت وارد بازار کند.
چنین وضعیتی می‌تواند انگیزه سرمایه‌گذاری در تولید آثار تازه را کاهش دهد و به‌ویژه برای ناشران کوچک و مستقل، که معمولاً با محدودیت‌های مالی بیشتری مواجه‌اند، مشکلات جدی ایجاد کند؛ علاوه براین مؤلفان، مترجمان و دیگر پدیدآورندگان نیز ممکن است از دریافت حقوق مادی آثار خود محروم شوند؛ موضوعی که در بلندمدت می‌تواند بر چرخه تولید و انتشار کتاب تأثیر منفی بگذارد.
دشواری تشخیص نسخه اصل
در کنار قاچاق، پدیده کتاب‌سازی نیز از موضوعاتی است که نگرانی‌هایی را در میان فعالان نشر ایجاد کرده است. در مواردی، نسخه‌هایی با استفاده غیرمجاز از محتوای کتاب‌های منتشرشده یا با مشخصاتی مشابه نسخه اصلی به بازار عرضه می‌شوند؛ نسخه‌هایی که ممکن است از نظر کیفیت چاپ، صحافی، کاغذ و حتی صحت محتوا با کتاب اصلی تفاوت داشته باشند.
برای مخاطب، تشخیص نسخه اصل از نسخه غیرمجاز همیشه آسان نیست؛ به‌ویژه هنگامی که ظاهر کتاب‌ها به یکدیگر شباهت داشته باشد و در پاره‌ای از مواقع حتی وقتی هولوگرام اصلی ناشر هم جعل می‌شود. در چنین شرایطی، اطلاع‌رسانی درباره حقوق نشر، خرید از کتابفروشی‌های معتبر و توجه به مشخصات ناشر و شناسنامه کتاب می‌تواند به افزایش آگاهی خریداران کمک کند. با این حال، مقابله مؤثر با عرضه نسخه‌های غیرقانونی صرفاً بر عهده مصرف‌کننده نیست و به نظارت مستمر و سازوکارهای اجرایی روشن نیز نیاز دارد.
فعالان صنعت نشر معتقدند مقابله با قاچاق کتاب به اقداماتی فراتر از برخوردهای مقطعی با فروشندگان خیابانی نیاز دارد؛ شناسایی مراکز تکثیر غیرمجاز، بررسی مسیرهای تأمین و توزیع کتاب‌های قاچاق، پیگیری حقوقی تخلفات و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در محدود کردن این پدیده نقش داشته باشد.
در عین حال، ساماندهی دستفروشان کتاب نیز نیازمند تفکیک میان عرضه قانونی و غیرقانونی است، همه فروشندگان غیررسمی لزوماً عرضه‌کننده کتاب قاچاق نیستند و سیاست‌گذاری در این حوزه باید بر پایه شواهد و بررسی وضعیت هر مورد انجام شود. ایجاد چارچوب‌های مشخص برای فعالیت فروشندگان مجاز، در کنار برخورد قانونی با عرضه‌کنندگان نسخه‌های غیرمجاز، می‌تواند به شفاف‌تر شدن بازار کتاب کمک کند.
از سوی دیگر، شرایط اقتصادی و قدرت خرید مخاطبان نیز در بررسی وضعیت بازار کتاب اهمیت دارد. افزایش هزینه‌های تولید و عرضه کتاب، دسترسی بخشی از مخاطبان به آثار مورد علاقه‌شان را دشوارتر می‌کند؛ با این حال، پایین‌تر بودن قیمت یک نسخه به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای تشخیص قانونی بودن آن باشد. توسعه دسترسی قانونی به کتاب، تقویت کتابخانه‌ها، گسترش فروش‌های تخفیفی با رعایت حقوق ناشران و حمایت از شبکه رسمی توزیع، می‌تواند در کنار اقدامات نظارتی به کاهش زمینه‌های استقبال از نسخه‌های غیرمجاز کمک کند.
ضرورت پیگیری مطالبه ناشران
نامه جمعی از ناشران و کتابفروشان به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بار دیگر ضرورت تعیین تکلیف مسئله قاچاق کتاب و ساماندهی عرضه غیررسمی آثار در مراکز مهم فروش کتاب را مطرح کرده است و اکنون یکی از پرسش‌های اصلی فعالان نشر این است که پیگیری‌های انجام‌شده تا چه اندازه به برنامه‌ای اجرایی، هماهنگ و مستمر برای مقابله با تخلفات منجر خواهد شد.
ساماندهی این حوزه، علاوه بر صیانت از حقوق مؤلفان، مترجمان و ناشران، با حفظ سلامت بازار کتاب و حمایت از فعالیت قانونی کتابفروشان نیز ارتباط دارد. تحقق این هدف مستلزم همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مدیریت شهری، اتحادیه‌های صنفی و سایر نهادهای مسئول است؛ همکاری‌ای که باید میان برخورد با تخلفات، حمایت از حقوق قانونی فعالان نشر و تسهیل دسترسی مخاطبان به کتاب توازن برقرار کند.